Kabilugan at Katunawan: Buwan sa Kabihasnang Pilipino
Ni Dante L. Ambrosio
Departamento ng Kasaysayan
Unibersidad ng Pilipinas-Diliman
Buod
Bagaman tila napakapangkaraniwan na ng buwan sa langit at naisasaisantabi ito ng modernong sistema ng pamumuhay, patuloy na pinapahalagahan at sinasangguni ng mga kulturang Pilipino ang buwan sa iba’t ibang gawain gaya ng pagpapanahon, pagtatanim, pangingisda, paglalakbay, pagtatayo ng bahay, pagsasagawa ng mga ritwal, at iba pa. May nabuo ang mga ito na mga paniniwala, kaalaman at kaugalian ukol sa buwan na gumabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay sa paglipas ng panahon. Bahagi ang mga ito ng kanilang pananaw at kaalamang astronomiko ukol sa iba’t ibang penomena sa kalangitan at nagpapamalas, kung gayon, ng kanilang pag-unawa sa kanilang ugnay sa kapaligiran.
Gaya ng maraming bagay sa kapaligiran, napakapangkaraniwan ng buwan kaya tila hindi na ito gaanong binibigyang pansin laluna ng mga nasa kalunsuran. Ngunit sa iba’t ibang bahagi ng Pilipinas, marami pa rin ang sumasangguni rito. Halimbawa, tinitiyak pa rin ng mga karpintero at tukang na sinisimulan ang pagtatayo ng bahay at paggawa ng kumpit sa kabilugan ng buwan. Kinukunsulta pa rin ito ng mga babaylan at imam para sa tamang panahon ng pagpapakasal, paglalakbay, pagsisimula ng negosyo at pakikipag-usap sa malalaking tao. Nakatimo sa kamalayan at kabihasnang Pilipino ang mga paniniwala at kaugaliang ganito ukol sa buwan gaano man ito magmukhang napakapangkaraniwan.
Sa iba, mga pamahiing walang batayan at hindi maka-agham ang mga paniniwala at kaugaliang ito. Ngunit mga siyentipiko mismo ang nagsasabing makabuluhan at lehitimo ang ganitong mga paniniwala. May sariling lohika at salalayan ang mga ito na nagamit ng tao para mabuhay mula noong panahong sinauna at nagpapamalas ng pag-unawa ng bawat kultura sa ugnay nila sa kanilang kapaligiran (USNC/IUHPS 2001).
Sa kasalukuyan, lumalalim ang interes ng modernong agham sa tinaguriang sistema ng katutubong kaalaman o indigenous knowledge system kung saan nakapaloob ang ganitong mga paniniwala at kaugalian. Dumarami ang mga subdisiplinang may unlaping ethno – ethnoscience, ethnomedicine, ethnoecology, ethnobotany, ethnozoology, ethnohistory, ethnoforestry, ethnoastronomy. Itong huli ang subdisiplinang nag-aaral sa mga katutubong paniniwala, kaalaman, at kaugalian ukol sa mga penomena sa langit, kabilang ang buwan.
Ang ethnoastronomiya – at ang arkeoastronomiya – ay mga subdisiplinang umunlad sa nakaraang 40 taon mahigit mula nang maunawaan ang oryentasyong astronomiko ng Stonehenge ng Ingglatera noong dekada 1960. Kinapapalooban ang mga subdisiplinang ito ng pag-aaral at pagsusuri sa mga pananaw, paniniwala, kaalaman at kaugaliang kaugnay ng astronomiya ng mga sinaunang kabihasnan gayundin ng kontemporaryong astronomiya ng mga grupong etnolingwistiko. Isang bunga ng ganitong pag-aaral ang mas malalim na pag-unawa sa sinauna at katutubong sistema ng kalendaryo o pagpapanahon, mga pagbabago sa pag-unawa sa konsepto ng panahon at espasyo, mga kaalaman sa nabigasyon o paglalayag, pagpaplano ng lungsod, pagtatakda ng mainam na panahon sa mga gawain gaya ng pagtatanim, pangingisda, pangangaso, pagtatayo ng bahay, pagnenegosyo, iba pa. Nakakapag-ambag ang ganitong pag-aaral sa pag-unawa ng ugnay ng tao sa kalikasan sa paglipas ng panahon, sa kanilang pananaw sa sandaigdigan at sa impluwensya ng mga ito sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay (Center for Archaeoastronomy 1991).
Isa sa mga penomenang astronomiko na nasa sentro ng mga paniniwala at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ang buwan. Sa mga sumusunod na pahina, sisikaping ilahad ang ilang pananaw, paniniwala, kaalaman, at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ukol sa buwan: sa partikular, ang mga katutubong paniniwala ukol sa buwan; ang mga katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip at pagkilos ng mga ito; at, ang mga katutubong kaugalian na naging bahagi ng buhay, kabihasnan at kasaysayan ng mga ito.
Araw, Buwan at Bituin
Maagang naging bahagi ng buhay ng mga Pilipino ang buwan. Kagyat itong makikita sa halos magkakahawig na tawag dito sa buong kapuluan – buwán, búlan, vúgan, buran. Magkakahawig din ang tawag sa dalawa pang penomena sa langit na kaugnay ng buwan – ang araw at bituin. ‘Adlaw, ‘áldaw, ‘algáw, ‘ágiw, gindaw ang mga tawag sa araw; bitú’un, bitú’on naman ang bituín (tingnan ang Kahon 1). Mauugat ang ganitong pagkakahawig sa paglaganap sa arkipelago ng mga taong nagsasalita ng wikang Austronesyano simula dakong 3000 BC.
Hindi maaaring talakayin ang buwan nang hindi nababanggit ang araw at bituin. Magkakaugnay ang mga ito sa kamalayang Pilipino. Madalas ilarawan ng mga grupong etniko ang araw, buwan at bituin bilang mag-anak: ama ang araw, ina ang buwan at anak o mula sa kanilang anak ang mga bituin (Eugenio 1994:114-141). May iba ring salaysay, gayunman, na nagsasabing magkapatid, magkaibigan o magkaribal ang araw at buwan (Cole 1915:192; Eugenio 1994:115, 117-118, 135; Jenks 1905:221-222; Sals 1955:73; Vanoverbergh 1972:90, 110).
Binabanggit sa mga salaysay na ito ang pagkakagalit ng araw at buwan para ipaliwanag ang kanilang paghihiwalay. Ngunit nagkagalit man at naghiwalay, nanatili ang kanilang pagiging mag-anak. Magkakasama sila sa langit kahit sumisikat sila nang magkaibang panahon. Madalas na kasama ng ina ang kanyang mga anak, kaya laging magkasama sa langit ang buwan at ang mga bituin. Patuloy na inaamo ng ama ang nakagalit na ina, kaya tila laging hinahabol ng araw ang buwan sa langit.
Sa ganitong paglalarawan, kagyat na madarama ang pagpapahalaga ng mga Pilipino sa araw, buwan at mga bituin. Kanilang inihambing ang naobserbahang ugnayan ng tatlo sa isa sa mga pinahahalagahan nilang institusyong panlipunan. Sa paghahambing sa tatlong penomena sa mag-anak, itinatak nila ang sariling kabihasnan sa langit.
Itinuturing din ng ibang kulturang Pilipino na kinatawan ng diwata kung hindi man diwata mismo ang buwan. Kaya inaalayan ito ng mga ritwal at dinadasalan ng mga katutubo. Ayon kina Plasencia (1979:229), Chirino (1969:298) at Morga (1990:291), sinasamba, halimbawa, ng mga Tagalog ang buwan laluna ang katunawan nito na sinasabayan nila ng pagsasaya. Ang pagtatabi diumano ng buwan at araw sa panahon ng katunawan hanggang bagong buwan ay panahon ng pagsisiping ng dalawa kung kaya nagdaraos ng handaan sa pagkakataong ito.
Gaya ng araw at mga bituin, batis din ang buwan ng liwanag laluna sa gabing madilim. Ang paglaki nito tungo sa kabilugan ay binibigyan ng kahulugan ng pagkabuhay samantalang ang pagliit nito tungo sa katunawan ay kamatayan naman. Sa maraming kultura, magandang pangitain ang hatid ng lubos nitong pagbilog kaya madalas na itakda ang mga gawain sa pagbibilog ng buwan.
Pagbabago ng Anyo ng Buwan
Isa sa mga katangian ng buwan na sinusubaybayan ng mga Pilipino ang regular na pagbabago ng anyo nito. Walang malinaw na paliwanag sa pagbabagong ito liban sa iniulat ni Benedict (1916: 47) na paniniwala ng mga Bagobo na dumaraan ang buwan sa walong butas sa langit sa pagsikat at paglubog nito. Kinakatawan marahil ng hugis ng bawat butas ang anyo ng buwan habang panahunang dumaraan ito sa bawat isa. Sa iba, inihahalintulad ang pagbabago ng anyo nito sa ikot ng buhay at kamatayan – pagkabuhay ang pagtungo nito sa lubos na kabilugan at pagkamatay naman ang pagtungo sa lubos na pagkawala sa langit (Porras 1919:9-12).
Sa modernong agham, ipinapaliwanag ito batay sa pagbabago ng laki ng bahagi ng buwan na naliliwanagan ng araw habang umiikot ang una sa daigdig. Kabilugan ng buwan kapag nasisinagan ng araw ang buong mukha ng buwan na nakaharap sa daigdig. Nagaganap ito kapag magkaibayo ang araw at buwan sa langit. Katunawan naman ng buwan kapag hindi naaarawan ang mukha nito. Sa pagkakataong ito, magkatabi sa langit ang araw at buwan. Kalahati ang buwan kapag kalahati lamang ng mukha nito ang nasisinagan ng araw. Makikita ito kapag eksaktong nasa tuktok ang buwan sa paglubog at pagsikat ng araw.
May tawag ang mga sinaunang Pilipino sa iba’t ibang anyo ng buwan. Tinukoy nina San Buenaventura (1613:395) at San Antonio (2000:134, 263, 276) ang tawag ng mga Tagalog noong siglo 17 sa mga ito (tingnan ang Kahon 2). May sariling tawag din noong siglo 17 ang mga sinaunang Bisaya (Scott 1994:121-122) sa iba’t ibang anyo ng buwan (tingnan ang Kahon 3). Pansinin ang ginawa nilang paghahambing ng itsura at tawag sa buwan sa mga bagay sa kanilang kabihasnan – kilay, karit, suklay, alimango.
May 13 anyo ng buwan ang mga sinaunang Tagalog samantalang may 15 naman ang mga sinaunang Bisaya. Bakit ganito karami ang pagtukoy sa mga anyo ng buwan? Bukod sa kapansin-pansin sa mga gabing walang ibang liwanag kundi iyong nagmumula sa buwan, ang pagbabagong-anyong ito ang nagsisilbing kalendaryo ng mga sinaunang Pilipino. Inoorasan nito ang paglipas ng panahon na mas mahaba sa maghapong paglalakbay ng araw sa langit.
Hindi nawala sa mga Tagalog ang pagtukoy sa nagbabagong anyo ng buwan. Iniulat ito nina Noceda at Sanlucar sa kanilang bokabularyong Tagalog noong gitnang siglo 18 (1860:62-63). Binanggit din ito sa diksyunaryong tinipon ni Serrano-Laktaw (1965:139) noong siglo 19 bagaman di kasingdami.
Bunga ng pananatili o pagkakahawig ng mga katawagang Tagalog sa mga anyo ng buwan sa paglipas ng panahon, maipapalagay na pareho o kahawig din ng mga kasalukuyang katawagan ng ibang grupong etniko ang mga sinaunang katawagan nila rito. Limang anyo ng buwan, halimbawa, ang iniulat ni Hannaway (1996:302) para sa mga Subanen ng Midsalip, Zamboanga del Sur noong 1996 bagaman walong anyo ang iniulat ni Christie (1909:110) para sa mga Subanen ng Sindangan Bay noong 1909 (tingnan ang Kahon 4).
Sa tradisyong Sama-Tausug, sinusubaybayan ang 30 anyo o edad ng buwan mula sahali bulan (unang gabi mula katunawan) hanggang ganap katluan bulan (ika-30 gabi o katunawan ng buwan). Ginagamit nila ito sa kanilang putikaan, ang sistema ng pag-alam sa mga suwerte o malas na araw para sa iba’t ibang gawain ((Ambrosio 2000:102). Dahil may ganito ring sistema ng pagtaya ng kapalaran ang mga Bisaya, gabi-gabi rin nilang binabantayan ang edad o anyo ng buwan (Porras 1919:9-12).
Buwan sa Buhay ng mga Pilipino
Kaugnay ng nabanggit na kaalaman ang isang pagpapahalagang iniukol ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Sinusubaybayan nila ang pagbabagong-anyo nito dahil nagsisilbi itong patnubay sa kanilang pamumuhay.
Pagpapanahon. Pagpapanahon ang isang pangunahing gamit ng pagbabagong-anyo ng buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Sa pagtantya ng panahon na mas mahaba sa isang araw, buwan ang ginagamit na panukat. Sa loob ng 30 gabi, unti-unting lumalaki ang buwan tungo sa kabilugan bago unti-unti namang lumiliit tungo sa katunawan. Ayon kay San Antonio (2000:171-172), manilong o maningas ang tawag ng mga sinaunang Tagalog sa pagbabalik ng buwan sa isang tiyak na anyo nito.
Ginagamit ng mga Pilipino ang kabilugan ng buwan sa pagsukat ng panahong mas mahaba sa ilang araw. Ayon sa ulat ni Cavalleria (1886:263-264), buwan ang binibilang ng mga Moro ng Basilan sa pagtaya ng panahon. Halimbawa, sinasabi nilang “dalawang buwan pa lamang ang nakakaraan” o “ganito ang ating gagawin tatlong buwan mula ngayon”. Tinutukoy rito kung ilang kabilugan ng buwan ang nakaraan o darating.
Ganito rin ang pagbilang ng panahon sa mga epiko gaya ng Hinilawod ng Panay. Ilang kabilugan ng buwan ang binilang bago marating ng biday ni Humadapnon ang destinasyon sa paglalakbay-dagat. Buwan din ang pagitan ng matagal na di pagkikita ng mga tauhan ng epiko o ng tagal ng pagkakulong ni Humadapnon sa kuweba ng mga binukot (Jocano 2000:99, 113).
Sa Darangen ng mga Maranao, gabi ang pinapalipas at buwan ang ipinapanukat para sa pagdaraos ng mahahalagang okasyon. Halimbawa, sa katapusan ng pagluluksa kay Diwata Ndaw Gibon, unang pinuno ng Bembaren, ganito ang ipinahayag: “Makalipas ang 15 gabing may buwan at 15 gabing madilim, at kapag sumikat na ang kabilugan ng buwan, ito na ang tamang panahon para simulan ang pestibal sa Bembaren” (Folklore Division 1986:55).
Gaya sa Darangen, gabi ang binibilang ng mga Bukidnon sa paglipas ng panahon: may 15 “maliliwanag na gabi” at may 15 “madidilim na gabi” sa isang buwan. Minsan, 14 lamang ang “maliliwanag na gabi”. Tinutukoy rito ang mga panahong mayroon at walang buwan (Cole 1956:125). Hanggang siglo 20, ginagamit pa rin ng mga grupong etniko ang buwan sa pagtaya ng panahon bagaman unti-unti na itong nawawala bunga ng paggamit ng kalendaryong Gregoryano, relo, radyo at iba pang paraan ng pagtaya ng oras.
Hinahati ng mga Bontoc Igorot ang isang ikot ng panahon sa dalawa: Chakon, panahon ng pagtatanim hanggang pag-ani ng palay, at Kasip, panahon makaraan ang pag-ani at bago muling magtanim ng palay. May limang buwan (moon) ang Chakon at may walong buwan (moon) ang Kasip. Sa kabuuan, may 13 buwan ang isang ikot ng panahon ng mga Bontoc Igorot. Nakaugnay ang mga paghahati at katawagan ng mga buwan sa pagtatanim ng palay (Jenks 1905:219).
May mga pagkakataong tinutukoy ng ilang mananaliksik ang pangalan ng mga buwan (month) ng mga grupong etniko. Tila nagmumula ito sa paghahanap ng katumbas ng mga buwan ng kalendaryong Gregoryano. Ngunit hindi naman hinahati ng mga tao ang isang taon sa 12 o 13 buwan gaya ng kalendaryong Gregoryano. Ang buong pagbabago ng anyo ng buwan ang sinusubaybayan at ang muling paglitaw ng kabilugan o katunawan nito ang binibigyang pansin nila.
Paghahanap-buhay. Nagsisilbi rin ang buwan sa paghahanap-buhay laluna sa pangingisda at pagkakaingin. Naniniwala ang mga sinaunang Bisaya na may kinalaman ang mga anyo ng buwan sa paglago ng mga yamang dagat at halaman. Sa paglaki at pagliit ng buwan ganoon din, diumano, lumalaki at lumiliit ang starfish at tumitigas o lumalambot ang alimasag. Lumalaki ang mga pagong na dilaw kung may buwan, ang mga maitim na pagong sa pagdilim ng buwan at ang mga puting pagong sa araw (Scott 1994:124).
Maraming ganitong paniniwala ang gumagabay pa rin sa paghahanapbuhay ng mga Pilipino. Sumasabay sila sa ritmo ng buwan, lalo’t may impluwensya ito sa ibang penomena gaya ng pagkati at paglaki ng tubig. Naiugnay ng mga mangingisda ang galaw ng mga isda at iba pang yamang dagat sa anyo ng buwan na naghahatid ng liwanag o dilim sa pangisdaan.
Sa kabilugan ng buwan (bulan allum) nangingisda ang mga Sama ng Tawi-tawi sa dakong silangan dahil sa panahong ito nagtitipon ang mga isda sa mga bahura sa paligid ng isla ng Bilatan. Sa panahon ng bagong buwan (bulan anak), lumilipat sila sa kanluran sa paligid ng Sanga-sanga para sa pangingisdang gumagamit ng lambat. Namamana sila at nangingilaw sa panahong walang buwan (bulan matai) (Nimmo 2001:82, 92).
Sa Sibutu, sa bulan allum din dumadako sa baybay-dagat ang mga isdang limburuk kaya maraming namumulot nito. Ginagamit itong okasyon para magtipon at magsaya (Ambrosio 2000:39). Dahil sa pagtitipon ng maraming tao sa mga lugar pangisdaan, isinasabay na rin ng mga Sama ang pagdaraos ng mga ritwal. Buwan ang sinasangguni sa pagtatakda ng petsa ng mga okasyong ito.
Iniaayon ng mga magsasaka ang ilang yugto ng pagtatanim sa anyo ng buwan. Sa pagtatanim ng kamote, ginagawa ng mga Ipugaw ang paglilinis (mangu’ma) sa panahon ng tiyalgo’, ang ikalawang buwan bago anihin ang palay, o sa panahon ng lawa’ng, ang ikaapat o ikatlong buwan bago magtanim ng binhi (Lambrecht 1957:3). Sa oras ng mendawan o kabilugan ng buwan, sinisimulan ng mga Subanen ang pagtatrabaho sa lupa. Hinihinto nila ang pagtatrabaho ng dalawa hanggang tatlong araw makaraan ang kabilugan dahil sa paglabas ng mga hayop na sumisira ng mga pananim gaya ng daga, unggoy at baboy damo. Makaraan ang ikatlong araw saka nila ipinagpapatuloy ang pagtatrabaho sa lupa (Hannaway 1996:303).
Mas tiyak ang pagtaya ng mga Manobo sa pagtatanim nila, bagay na personal na nasaksihan ng mga nag-ulat. Umuulan diumano nang malakas bago ang katunawan at kabilugan ng buwan. Kaya pinakamainam magtanim siyam na araw bago katunawan at isang araw bago kabilugan. Sa pagtatanim ilang araw bago ang mga anyong ito ng buwan, matutubigan nang husto ang mga butong itinanim o ang bagong umuusbong na halaman dahil sa pag-ulan. Ayon kina Hires at Headland (1977:70), umulan nga ng apat hanggang anim na araw bago kabilugan at katunawan ng buwan sa lugar na pinag-aaralan nila.
Ano ang kinalaman ng anyo ng buwan sa hanapbuhay ng mga Pilipino, sinauna at kasalukuyan? Wala pang nagagawang siyentipikong pag-aaral sa Pilipinas para tiyakin ang ugnay ng buwan sa mga gawaing gaya ng pagsasaka at pangingisda. Ngunit sa mga impormasyong nakalap, anyo at liwanag ng buwan ang nagsisilbing pananda sa paghahanap-buhay dahil sumasabay rito ang ilang mga kalagayang mainam at di-mainam sa pagtatrabaho. Sa mga mangingisda, matagal nang batid ang kaugnayan ng buwan sa paglaki at pagkati ng tubig na nagtatakda ng galaw at buhay ng mga yamang-dagat, laluna ng mga isda. May kinalaman din ang mismong liwanag o kawalan ng liwanag ng gabi sa galaw ng mga isda, bagay na natatantya rin sa anyo o edad ng buwan. Bagaman sinasangguni rin sa pagtatanim ng palay ang buwan, mga bituin ang nagsisilbing pananda ng mga katutubo sa ganitong gawain na nangangailangan ng panahong mas mahaba sa isang buwan.
Pagsasagawa ng Ritwal. Anyo rin ng buwan, karaniwa’y kabilugan, ang ginagamit sa pagtatakda ng mga ritwal. Itinuturing ng mga Kankanaey at Ibaloi ng Cordillera na pinakamainam na panahon para sa mga ritwal ang beska/balal. Ito ang unang paglitaw ng hating buwan. Kung paanong lumalaki ang buwan, ganoon din diumano umuunlad ang isang pamilya. Dahil dito kaya ginagawa ang mga ritwal sa panahong palaki ang buwan. Sa panahon ding ito nagbabalik ang mga anito sa kanilang tahanan mula sa paglalakbay kaya madali silang matawagan (Sacla 1987:161).
Laging magkasama sa mga dasal at pag-aalay ng mga Kankanaey ang araw at buwan. Sa dasal kaugnay ng sabusab, isang pag-aalay upang pagalingin ang may sakit, isinalaysay ang pag-aaway ng araw at buwan (Vanoverbegh 1972:90, 110). Kabilugan ng buwan kung idaos nila ang pakde, pag-aalay na humihiling kay Kabunian na pangalagaan ang mga pananim at ang komunidad mula sa bagyo, taggutom at iba pang kalamidad. Iniuugnay nila ang kabilugan ng buwan sa magandang pananim at masaganang ani (Picpican 1974:502).
May mga ritwal ang mga Tagbanua ng Palawan na ginagawa sa kabilugan ng buwan. Isa rito ang seremonya ng bilang na alay sa kaluluwa ng kamag-anak na nagdulot ng sakit sa isang miyembro ng pamilya. Ginagawa rin sa kabilugan ng buwan ang seremonya ng pagdiwata para kay Mangindusa, ang pinakamataas nilang diwata. Pasasalamat ito sa ginawang anihan at paniyak sa kagalingan ng mga taong lumahok sa seremonya. Madali raw makita ng mga diwata ang ginagawang ritwal sa kabilugan ng buwan (Fox 1982:190, 212).
Para magpalakas ng kapangyarihan ang mga djinn o babaylan ng mga Sama ng Sulu at Tawi-tawi, idinaraos nila ang seremonya ng djinn tuwing ikatlong buwan. Nagtitipon-tipon sila sa ika-15 gabi ng buwan (kabilugan) para sa ritwal. Habang nagsasayaw, pinapasok sila ng kapangyarihang tinawag din na djinn. Ito ang tumutulong sa pagsugpo sa mga masasamang ispirito na dahilan ng mga sakit (Nimmo 1975:4).
Sa tuwing papalaki ang buwan ginagawa ng mga Gubatnon Mangyan ng Mindoro ang ilan nilang ritwal. Nag-aalay sila ng taunang sakripisyo na tinawag na biyaya bago magtanim sa pagitan ng Abril at Hunyo upang humiling ng masaganang ani. Makaraan ang anihan ng Nobyembre at Disyembre, naghahanda sila at nag-aalay naman ng pagkain o atuy para hilingin ang mabungang produksyon nila ng pulut-pukyutan (Kasberg 1994:117-126).
Pagdiuatahan o panawagtawag ang seremonyang idinadaos ng mga Mamanua ng hilaga-silangang Mindanaw sa kabilugan ng buwan. Ito ang laganap na “nocturnal prayer ceremony” na may mga dasal na hinihinuhang nasa sinaunang wika nila. Sa oras ng seremonya, manaka-nakang tumitingin sa sumisikat na buwan ang tambayon, ang manggagamot ng mga Mamanua (Maceda 1957:278, 282; Rahmann 1985:267-275).
Karaniwang Enero ginagawa ang seremonyang ginem ng mga Bagobo. Idinaraos ito sa simula ng paglitaw ng buwan sa kanluran sa panahon ng bagong buwan o sa pagtatapos ng unang kwarto o kaya ay sa kabilugan nito sa silangan. Pagpapasalamat ito sa mga diwata, pag-iwas sa sakit at iba pang panganib, at pagtataboy sa mga masasamang ispirito (Benedict 1916:95; Cole 1913:111).
May dalawang dahilan kung bakit bahagi ng mga katutubong ritwal ang buwan. Unang dahilan ang pagtingin dito bilang diwata o kinatawan ng diwata. Sa ganitong pagtingin inaalayan ng mga ritwal at dasal ang buwan. Ikalawang dahilan ang paggamit sa buwan sa pagtatakda ng panahon. Karaniwang itinatakda ang mga ritwal sa panahong papalaki o papaliwanag ang buwan. May nagpaliwanag na panahon ito na nasa kanilang tahanan ang mga anito o diwata kaya madaling maugnayan. Naniniwala rin ang ilan na madaling makita ng mga ito ang mga ritwal sa liwanag ng bilog na buwan.
Kapalaran at Putikaan. Noong siglo 18, iniulat ni Ortiz (1731:110). na naniniwala sa mga buwenas at malas na araw ang mga Indio. Sinabi niyang may mga sinasangguning manuskrito o libreto ang mga ito na kailangang sunugin. Sinusugan ito ni Cavalleria (1886:262) noong siglo 19 nang iulat niya na sinasangguni ng mga Moro ng Basilan ang mga libretong tinatawag na cuticaan para malaman kung magiging maganda o hindi ang kanilang biyahe. Kitab-pakutikan ang tawag ni Blumentritt (1895:66) sa mga libretong kinokonsulta ng mga Maguindanao para malaman ang mainam na oras para maglakbay.
Hanggang ngayon, ito pa rin ang sinasangguni ng ilang grupo ng mga Pilipino sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. May sanggunian ng kapalaran ang mga taga-Quezon, Panay at Tawi-tawi na hawig sa isa’t isa at sa mga ginagamit sa ibang bahagi ng daigdig ng Malayo. Putikaan ang tawag dito sa Tawi-tawi. Nakahanay rito ang gabi-gabing anyo/edad ng buwan at ang mga katumbas na hayop at kapalaran.
Sa Signosan ng Panay, hinati sa dalawang bahagi ang 30 gabi ayon sa edad/anyo ng buwan: odto an bulan at hi kamatayon ng bulan. May hayop na nakatakda para sa bawat gabing edad/anyo ng buwan na nagsasabi ng kapalaran ng tao (Porras 1919:9-12).
Ang unang araw ng paglitaw ng buwan mula kamatayan o katunawan, halimbawa, ay sinasabing araw ng kabayo. Maganda diumano ang araw na ito para sa lahat ng gawain – magiging maayos ang paglalakbay, madaling makita ang mga bagay na kailangan, madaling tumubo ang anumang itatanim, magandang tiyempo ito sa pagharap sa maykapangyarihan, at magiging masunurin sa magulang at Panginoon ang ipapanganak sa oras na ito bukod sa magiging mahaba ang buhay dahil sa abilidad (Porras 1919:9).
Malas na araw naman ang ikapitong gabi ng paglaki ng buwan na iniugnay sa sarabawa (labuyo?). Hindi mababayaran ang ipinautang, mahihirapan namang makabayad kung mangungutang, at mabibingit sa kamatayan ang sinumang magkasakit sa panahong ito (Porras 1919:10).
Hawig ang Signosan ng mga Bisaya sa isa sa mga putikaan na nakuha ko sa Tawi-tawi liban sa pangyayaring Kristiyano ang mga tauhang binabanggit sa una. Nasa Kahon 5 ang paghahambing ng mga hayop na kaugnay ng bawat gabi o edad ng buwan.
Bagaman may mga inilalathalang sanggunian ng kapalaran gaya ng Signosan at may kani-kaniyang kopya ang mga nakausap kong taga-Tawi-tawi, mga piling tao pa rin ang karaniwang sinasangguni sa bagay na ito gaya ng mga babaylan, imam o matatagumpay na mga tao.
Nabagong Pagpapahalaga sa Buwan
May kahalagahang pangrelihiyon, praktikal, at pangkamalayan ang buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Kabilugan o katunawan nito ang mga mahahalagang panahon sa mga gawaing pangritwal at panghanapbuhay. Binigyan ng magandang pakahulugan ang papalaking buwan kaya sa panahong ito ginagawa ang mga ritwal at ang iba’t ibang gawain. Ito rin ang panahon para sa pagpapaibayo ng kakayahan at kapangyarihan ng mga piling tao gaya ng mga babaylan. Itinakda ng tiyak na pagbabagong-anyo ng buwan ang ritmo ng buhay ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino nang mas mahaba sa isang araw.
Kristiyanismo ang isang dahilan ng pagbabago ng pagpapahalaga sa buwan ng mga Pilipino. Nang supilin ng mga paring Kristiyano ang katutubong relihiyon, kasamang naging biktima ang buwan yamang maraming katutubong ritwal ang kaugnay nito. Iniugnay ito ng mga Espanyol sa kadiliman at sa mga bagay na sinasaklaw ng demonyo. Bunga ng pag-aakalang sinasamba ng mga katutubo ang buwan, tuwiran itong ipinagbawal gaya nang pagbabawal sa pagsamba sa mga anito, bato at likha. Ani Oliver: “Dalita pala nang banal na tauong Christiano, na morahin ang P.D.s nang mga hunghang na tauo, Christiano man, di man Christiano, caya ybig nila na houag nauang liñgonliñgonin nang tauo ang Anito, ang Bouan, ang Bato, houag ariing D.s ang hindi D.s….” (Oliver 1995:7).
Pero hindi lubusang nawalan ng halaga ang buwan dahil kinikilala rin ito ng Kristiyanismo na batis ng liwanag gaya ng araw at mga bituin. Ginamit din itong simbolo ng simbahang Katoliko. Makikita sa mga retablo at patsada ng mga simbahan ang buwang may mukha, kasama ang mga bituin at araw na may mukha rin. Bilang sagisag, nanatili sa mga kilusang milenaryo ang kahalagahan ng buwan. Sa mga ito nagkaroon ng puwesto sa watawat ang buwan gaya nang inilagay ng Moncado Alpha and Omega sa Hilagang Cotabato na tatlong hating-buwan sa tabi ng tatlong bituin sa watawat ng Pilipinas (Paluga 2000:29-30).
Mangyari pang di nawawala sa mga Muslim ang kahalagahan ng buwan. Sa unang pagkakita sa buwan makaraang mawala ito ng ilang gabi sa panahon ng Ramadan sinisimulan ang kanilang pag-aayuno. Makikita rin ang patuloy na pagpapahalaga sa buwan sa hanay ng iba pang mga grupong etniko. Sa hanay ng mga ito madarama ang patuloy na sentrong papel ng buwan sa mga paniniwala, ritwal at pang-araw-araw na buhay nila gaya nang mga nabanggit. Patuloy itong dinadasalan, sinasangguni at ginagawang sagisag.
Hanggang sa kasalukuyan, patuloy pa ring ipinagtatanggol ng mga katutubo ang buwan laban sa mga ahas na lumululon dito tuwing may eklipse – ang ahas na bakunawa ng mga Bisaya at Bikolano at ang ahas na laho ng mga Tagalog, Sama at Tausug. Ganito pa rin kahalaga sa kanila ang buwan. Ayaw nila itong mawala sa kanilang buhay.
Pagbubuod
Ang pag-aaral ng etnoastronomiya ay pag-aaral kung paanong ang mga pananaw at kaalaman ukol sa mga penomenang astronomiko ay nagsilbing patnubay ng mga grupong etniko sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Sa maigsing papel na ito, inilahad ang ilang halimbawa kung paanong inimpluwensyahan ng mga paniniwala at kaalaman ng ilang kulturang Pilipino ukol sa buwan ang kanilang sistema ng pagpapanahon, paghahanap-buhay, pagsasagawa ng ritwal at pag-alam ng kapalaran, bukod pa sa pananagisag.
Mamamalas mula rito ang malaking pagpapahalaga ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Nagkaroon ng pagbaba sa pagpapahalagang ito bunga ng pagpasok ng Kristiyanismo, kalendaryong Gregoryano at ng tinaguriang modernong sistema ng pamumuhay sa katutubong kultura kabilang ang mga kanluraning paniniwala at kaalaman. Sa kabila nito, nananatili ang mataas na pagsasaalang-alang sa buwan laluna ng mga grupong etniko, Muslim at kilusang milenaryo na matagal na itinuring na labas sa pangunahing daloy ng buhay pambansa.
Sa kabuuang pag-aaaral at pag-unawa ng kasaysayan ng pagbabago ng kamalayan at kabihasnang Pilipino, gayunman, hindi maaaring isantabi ang malaking bahagi ng mamamayang bumubuo ng bansa. Hindi maaaring isantabi ng mga edukado at urbanisado ang sistema ng katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip, pagkilos at pamumuhay ng malaking bahagi ng mamamayan. Kung tutuusin, bahagi rin ito ng sistema ng kaalamang gumagabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay.
Kahon 1: Mga Katawagan sa Araw, Buwan at BituinAraw Buwan Bituin Tagalog (Tag) ‘áraw buwán bituín Cebuano (Seb) ‘adlaw búlan bitú’on Ilokano (Ilk) init búlan bitúin Hiligaynon (Hil) ‘adlaw búlan bitú’on Bikol (BklN) ‘áldaw búlan bitú’on Samar-Leyte (SL) ‘adlaw búlan bitú’on Pampango (Pmp) ‘áldo búlan batwín Pangasinan (Png) ‘ágiw bulán bitiwin Itbayat (IvtI) ‘áraw vúgan vituin Ivatan (Ivt) ka/araw vohan vitohin Bontoc Guinaang (BonG) ‘algíw bólan taláw Ipugaw, Batad (IfgBt) ‘algáw bu:lan bittu:an Inibaloi (Ibl) ‘akiw bólan talaw Isneg (Isg) ‘algaw bu:la:n bittuwan Kalinga, Guinaang (KlaG) ‘algáw bulán bitúwon Kankanaey (KnkN) ‘agiw bówan taláw Sambal, Botolan (SblBt) ‘alló búwan bitú’in Tagbanua, Kalamian (TbwK) kaldaw búlan dumakil Maranao (Mar.) daw/n/daw ‘olan bíto’ón Maguindanao (Mgd) ‘adlaw ‘ulan bitú’on Subanen, Sindangan (SubS) gindaw búlan bitún Sama (Sml) illaw búlan mamahi Tausug ((Tsg) ‘adlaw búlan bitú’un Manobo, Ilianen (MbI) ‘andiw búlan bitú’in Binukid (Bkd) ‘áldaw búlan bítu’in Mansaka (Msk) ‘allaw buran bitú’un Batis: Yap 1977:21, 64, 81 |
Kahon 2: Mga Anyo ng Buwan ng mga Sinaunang Tagalog1. bagong bouan – katunawan ng buwan 2. bagong cungmilay – bagong silay o muling pagpapakita ng buwan (parang kilay) 3. malacarit – paglaki ng buwan mga tatlo o apat na gabi mula sa muling pagsilay; manipis pa at para ngang talim ng karit ang itsura 4. malasuclay – patuloy ang paglaki ng buwan; parang suklay na 5. palaba, nagpapalaba bouan – pabilog ang buwan 6. pagdadamag – kabilugan ng buwan; buong magdamag na sumisikat ang buwan 7. laibna – papaliit na ang buwan; tatlo o apat na araw makaraan ang kabilugan ng buwan 8. pingas na; nagcolang na – nabawasan na ang kabilugan ng buwan at simula na ng pagliit nito 9. molan dilim – patuloy na pagdilim ng gabi bunga ng patuloy na pagliit ng buwan 10. marororogna – simula ng pagkadurog o pagkatunaw ng buwan 11. saicapat bouan 12. saicatlon bouan 13. matotonao na – pawala na ang buwan; sa pagkakataong ito, inuusal diumano ng mga Tagalog: “Bouang panginoong co payamanin mo aco.” Batis: San Buenaventura 1613:395; San Antonio 2000:134, 263, 276 |
Kahon 3: Mga Anyo ng Buwan sa mga Sinaunang Bisaya1. subang – katunawan ng buwan o kilat-kilat; tila kapirasong kidlat ang buwan 2. gimata – “pagbukas ng mata,”1 parang karit ang buwan makaraan ang isa o dalawang gabi; “ungut,” pagsasara ng bibig ng bata habang sumususo sa ina 3. hitaas na an subang – mataas na ang buwan; tatlong araw na ito 4. balirig – ikaapat o ikalimang gabi ng buwan 5. odto – malapit na sa tuktok ang buwan 6. odto na an bulan – nasa tuktok ang buwan; maliwanag ang kalahati; unang kwarto 7. lakad – simula ng pagbilog ng buwan; lampas na sa balakid 8. maalimangona – higit na sa kalahati ang buwan; parang alimango 9. paghipono, takdul, ugsar, dayaw – kabilugan ng buwan2 10. madulumdulum – pagliit at pagdilim isa o dalawang gabi makaraan ang kabilugan; tinatawag ding banolor dahil sa paglubog nito sa kanluran bago magbukang- liwayway (parang taong namatay bago isilang ang anak o apo). 11. parik – ikaapat o ikaanim na gabi ng pagliit; pagpatag ang ibig sabihin: dahil matagal bago sumikat ang buwan, mahaba ang oras ng kadiliman para sa pagsasayaw ng mga mangkukulam, bagay na nakakapatag ng lupa. 12. maalimangona – papaliit; parang alimango 13. katin - huling kwarto ng buwan 14. lakad na an magsag-uli – lampas na sa ikalawang balakid sa ika 24 o ika-25 gabi kaya tuluy-tuloy na sa pagkatunaw 15. malasumbang – simula ng kamatayan o katunawan ng buwan ika-29 na gabi; nawawala ang buwan ng isa o dalawang gabi na nangangahulugan na namatay ito, nawala o nangaso Batis: Scott 1994:121-122 1. “Gumising”o “magbukas ng mata,” ayon kay P. Francisco Alcina (Fernandez at Koback 1985, 473). 2. Daiao kay Alcina. Ibig sabihin, “buo na at karapat-dapat na purihin” (Fernandez at Koback 1985, 473). |
Kahon 4: Kasalukuyang Katawagan sa mga Anyo ng Buwanbilog ¾ paliit ½ paliit ¼ paliit tunaw ¼ palaki ½ palaki ¾ palaki Itbayat tuxud parang du samurang parang du Batanes ka’pus katuvu (Yamada 1967: 161) Bontoc Igorot1 fitfitay-eg katolpakana/ kisulfikana signaana/ limeng/ fiskana manowa/ katnowana/ (Jenks 1905:219) tilpakan kafanikana maamas’ malang’ad napno’ Kankanaey2 inat manbakas lened beska (Sacla 1987:8) Ibaloi pingil dened nedned balal (Sacla 1987:8) Ibaloi maipingil/ apignisan mangka akootik nedned/ ixai taddo mangka (Scheerer 1904: abuknol kootik dened balalto balalto buknal 158, 162) Ipugaw nuntamung langad lanup nakayang (Wilson 1955:8) Ibanag mappannu zilam bagu-vulan tuguiram (Gatan 1981: 93-94) Samar-Leyte kabog-os kawara gimata maghiabot (Arens 1971:4-5) Palawan magdarakla alut bungal at kurang at lanad timbuwan bungal tilug (Revel 1990: talikwad maguli bungal pinataj labu 190-194) uli timbuwan Subanen mendawan su gektu su gepuus gletaw gektu bata’ (Hannaway 1996: gulang bulan 299-306) bulan Subanen mandawan gektu minsan liu dua liu mipupus bata gektu bata minsan liu (Christie 1909: gulang gulang bulan bulan 110) bulan bulan 1. Naglista rin si Nolasco ng mga anyo ng furan (buwan) ng mga Khininaang Fontok: feskarna (new moon), katluna (quarter moon), kadwana (half moon), chakerna (full moon), kafan-ikhana (¾ moon), kadwana (half moon), lemeng (no moon) (Nolasco n.d:11). 2. May mga pagkakaiba ang mga katawagang ginagamit ni Sacla: naging beskal ang balal ng Ibaloi sa pahina 160; naging teke ang Kankanaey inat sa pahina 160; naging dened ang Ibaloi nedned sa pahina 160; naging mekidaw ang Ibaloi dened sa pahina 160. Iba-iba marahil ang ininterbyu ni Sacla kaya iba-iba ang katawagan. Sana’y pinansin niya ito at ginawan ng paliwanag (Sacla 1987, 8, 160). |
| Kahon 5
Panay Signosan Tawi-tawi Putikaan Malay Rejang (Porras 1919: 9-12) (Ambrosio 2000:102) (Skeat 1965: 664)
2. ikaduha nga lati – tidy duahali bulan – kedjang kijang (usa) 3. ikatlo nga lati - tigre tallohali bulan – halimaw harimau (tigre) 4. ikapat nga lati – pusa upathali bulan – kuting kuching (pusa) 5. ikalima nga lati – baka limahali bulan – sapih (baka) sapi (baka) 6. ikan-um nga lati – karabaw unumhali bulan – kabaw (kalabaw) kerbau (buffalo) 7. ikapito nga lati - sarabawa pitohali bulan – ambaw (daga) tikus (daga) 8. ikawalo nga lati – anwang walohali bulan – lamboh lembu (ox) 9. ikasiam nga lati – ayam siyamhali bulan – iroh (aso) anjing (aso) 10. ikapulo nga lati – naga hangpu kasubangan bulan – naga (dragon) naga (dragon) 11. ikapulo kag isa nga lati – kanding tag-isa kasubangan bulan – kambing kambing (kambing) 12. ikapulo kag duha nga lati - baboy tagdua kasubangan bulan – bagaybay mayang (palm-blossom) 13. ikapulo kag tatlo nga lati – gadya agtu kasubangan bulan – gadja (elepante) gajah (elepante) 14. ikapulo kag apatnga lati – leon tag-upat kasubangan bulan – singah (shell) singa (leon) 15. ikapulo kag lima (ugsad) – datong esda damlag - estah (isda) ikan (isda) 16. nahauna nga himatayon – bagaybay tambulbod – baboy babi (baboy) 17. ikaduha nga himatayon – banog duakupan bulan – sambulaan (agila) lang (agila) 18. ikatlo nga himatayon- talimbaga ukupan bulan – lahipan (alupihan) lipan (alupihan) 19. ikap-at nga himatayon – banag patkupan bulan – payokan (pawikan) baning (pagong) 20. ikalima nga himatayon – talonanon ganap kauhan bulan – hanto (sakit ng paa) hantu (ghost) 21. ikan-um nga himatayon – oling siyam kamatayan bulan – papao (kape) arang (uling) 22. ikapito nga himatayon – tao walo kamatayan bulan – taho (luya?) orang (tao) 23. ikawalo nga himatayon – yawa pito kamatayan bulan – ullang laut (laot) 24. ikasiam nga himatayon – labilabi unum kamatayan bulan – pagi pari (pagi?) 25. ikapulo nga himatayon – lansang lima kamatayan bulan - pasok (kahoy) pasik? 26. ikapulo kag isa nga himatayon – apan upat kamatayan bulan – mamayang gunong (bundok)) 27. ikapulo kag duha nga himatayon - aborra tu kamatayan bulan – binatang (hayop) gula (asukal) 28. ikapulo kag tatlo nga himatayon - tiyan dua kamatayan bulan – hilam (lamok) punai (kalapati) 29. ikapulo kag apat nga himatayon – kahoy hang kamatayan bulan – ayam (manok) daun (dahon) 30. ikapulo kag lima nga himatayon – danaw ganap katluan bulan – Nabi Mohammad sani (langgam) |
Ang artikulong ito ay unang nalatlaha sa Daluyan Journal ng Wikang Filipino Tomo 23, 1-2 (2006), pp. 87-101.
Paroo’t Parito ni Hernan Melencio
Pasko at pag-aalburoto
SA nobela ni Joey Rizal na Noli Me Tangere (Huwag Mo Akong Hipuan), namatay ang mahahalagang tauhan sa bisperas ng Pasko o Pasko mismo. May dahilan kung bakit ito ginawa ni Doc Joey: Masaya ang buong kapuluan kapag Pasko ang at ang isang trahedyang mangyayari sa panahong ito e mas masakit sa kalooban, kaya mas madrama.
Isipin din na hindi pa uso ang cellphone noon, pati iPod, facebook, twitter, ang buong Internet, at kahit nga ang nakakaburyong na radyo at telebisyon. Nakatuon noon nang husto ang atensyon ng buong sangkakristiyanuhan sa Pasko at sa dulot nitong ligaya na nakukuha sa ligawan sa simbahan, pagkain ng bibingka o puto bumbong, pamamasyal sa Bagumbayan, paglalaro ng piko o patintero sa liwanag ng buwan, pagpapalitan ng regalo, pagdalaw sa mga ninong at ninang, atbpa.
Tapos mamamatay ang mga bida sa panahong dapat nagsasaya ang lahat. O di ba mas masakit iyon? Yun ang gustong makuhang epekto ni Ka Joey sa nobela niya.
At nakuha naman niya ang epektong ito, nagalit nang todo-todo ang mga kontrabidang prayle at ipinagbawal ang pagbabasa nito. Hindi rin sinasadya, nagawa ni Ka Joey na pag-alabin ang mga dibdib ng mga kabayan – kasama na sina Andy Bonifacio at Emil Aguinaldo – para sila maghimagsik.
Ganoon sila noon, e paano naman tayo ngayon? Sa ngayon, maydagdag pa ring sakit ang trahedya kapag nangyayari ito sa Kapaskuhan. Nariyan ang masaker ng 57 katao sa Maguindanao, kabilang ang 30 kasama natin sa hanapbuhay; ang pag-aalburoto ng Mayon na nagtulak para sapilitang palayasin ang mga nasa paligid nito; ang hindi pagbibigay ng Christmas bonus sa mga empleyado ng gobyerno, lalo na sa mga guro; at ang pinakamalaking delubyo sa lahat, ang pananatili ng administrasyong Arroyo.
Pero konting sakit na lang ang dagdag dahil nasanay na tayo sa trahedya at namihasa naman ang mga kontrabida sa paglikha nito kaya parang ordinaryo na rin lang na magkahalong sakit at saya ang dinaranas natin tuwing Pasko.
At kung matagal ka ring natira sa Saudi Arabia, lalong magiging ordinaryong araw lang sa iyo ang Pasko. Mabuti-buti nga ngayon na Biyernes ang Pasko dahil Biyernes ang pinaka-“Linggo” ng mga Muslim. Ito ang araw ng pahinga nila kaya walang pasok sa mga opisina ng gobyerno at maraming pribadong kumpanya.
Kaya malayang makagagala si Kabayan sa mga mall, pasyalan at bahay ng mga kaibigan para kumain ng pansit, spaghetti o shawarma.
Bisperas ngayon ng Pasko at hanggang ngayon e umaasa pa rin ang mga guro sa pampublikong paaralan na makakahabol sa noche buena ang bonus na ipinangako sa kanila. Dapat e noon pa inihanda ng mga hinayupak na pinunong may hawak ng pitaka ng gobyerno ang pera nila. Ano kaya ang hinihintay nila, Pasko?
Paroo’t Parito Ni Hernan Melencio
Puto sulot
NOONG uhugin pa akong bata sa Navotas at walang sapat na lakas ng pag-iisip para itanong kung bakit kelangan kong gumising sa “madaling araw” para magsimbang “gabi,” sumusunod na lang ako sa bawa’t sabihin ni utol. Kapag sinabi niyang magdasal ako bago matulog, nagdarasal ako kahit walang alam na dasal para hindi lang mabatukan.
Pero tuwing magpapasko, hindi na ako kailangang pilitin para bumangon sa kalamigan ng madaling araw, maghilamos, magpunas ng katawan, magbihis ng magara, magsapatos at magsimba. Madalas hindi ko makumpleto ang siyam na madaling araw hanggang Pasko pero oks na rin. Wala pa akong konsepto ng pagkakasala at kapatawaran noon at kung anu-ano pang sinasabing nakukuha sa pagsisimba.
Basta ang alam ko ay masaya ako sa maraming bagay tuwing sasapit ang ganitong panahon. Maraming masasayang tao sa paligid (at alam nating nakahahawa ang kasayahan), maraming magagandang babae sa simbahan, nakaka-bonding ko ang mga pinsan at kaibigan at higit sa lahat, maraming kakanin.
Dalawa lamang kakanin ang nami-miss ko hanggang ngayon: ang puto sulot at tamales. Kung hindi ka natira o naligaw man lamang sa Navotas, malamang hindi mo alam kung ano ang puto sulot. Maaaring mali ako pero marami-rami na rin akong napuntahang lugar sa labas ng Navotas at hindi ko nakita ang kakaning ito sa mga iyon. Dalawang klase ang putong niluluto sa bumbong ng kawayan sa Navotas noon (ewan ko lang kung hanggang ngayon): ang “puto sulot” nga at ang “puto taktak” na mas kilala sa buong bansa at maraming panig ng daigdig bilang “puto bumbong.” Parehong puto bumbong iyon pero para maiba, tinawag na puto sulot ang puting kaning malagkit na “sinusulot” ng pantulak na patpat para lumabas sa bumbong. Puto taktak naman ang kulay ubeng malagkit na inilalabas sa bumbong sa pamamagitan ng – tingnan mo nga naman – pagtataktak. Pareho itong nilalagyan ng kinayod na niyog at asukal. At parehong masarap. Ang ginagawa ko pa noon e isinasama ang puto sulot sa sampurado at sinusundan ng inom ng mainit na tsaa.
Napakaraming lugar na rin ang narating ko pero hindi ko nakita ni anino man lamang ng uri ng tamales na nabibili noon sa Navotas tuwing umaga. May nabili akong tamales noong nasa Saudi ako pero ibang-iba ang sangkap at lasa nito. Nang minsang dumalaw ulit ako sa Navotas dahil walang baha noon, sinabi sa aking wala nang nagtitinda ng tamales doon. Gusto kong maiyak pero pinigilan ko na lang at sinabi sa sariling hindi ko na siguro ito matitikmang muli hanggang pumanaw sa mundong ibabaw.
At mas lalong masaklap ito dahil nga magpapasko. Nagsimula na noong Miyerkules ang simbang madaling araw, este, gabi pala. (Ano kaya ang iniisip noon ng mga ninuno natin at tinawag nilang simbang gabi ang simba sa umaga at “asukal na pula” ang brown sugar? Ayos lang kaya sila?)
Chichacorn queen does Ilocos proud
MANILA- When Clemencia Padre started producing crispy, deep-fried corn kernels – fondly called “korniks”- from the comfort of her home, all she wanted to do was help her husband provide for their family.
That is why it never ceases to amaze her that her little business has grown so much that she no longer just serves the local market. Her korniks are now found in many homes abroad.
Clemencia’s home province of IIocos Sur is known for its korniks and many households produce and sell the native delicacy. But hers are a crunch above the rest because of the tradition of quality handed down from her mother.
Clemencia says her mother used to make korniks so she would have something to eat during her grade school years, and it was from her that she learned the basics of cooking the tasty snack.
But when the time came for her to make her own batch, she improved on her mother’s recipe. Instead of just sticking to the regular garlic flavor, she created more varieties, such as spicy, sweet, barbecue, cheese and adobo.
Her determination, entrepreneurial skill and academic background contributed to successfully transforming a backyard enterprise that was started with just P15,000 in capital into a multi-million-peso enterprise called Ilocos Food Products.
Clemencia says different forms of assistance provided by government agencies such as the Department of Agriculture were invaluable in getting her korniks business off the ground.
Her korniks, for example, were able to gain additional customers because of the trade fairs that she was able to join in Ilocos and nearby provinces.
Orders started to pour in, and Clemencia’s chichacorn production had to keep pace with the demand. So she looked for other sources of raw materials, particularly glutinous white corn, with the assistance of the Department of Agriculture-Regional Field Unit 1, and the provincial and the municipal government of Ilocos Sur and Bantay, respectively.
Since then, Clemencia has maintained a pool of corn growers and suppliers, who planted hybrid varieties and employed sustainable technologies, such as the use of trichogramma against corn borers.
Clemencia and her husband Domingo also coordinated with the Department of Science and Technology (DOST), which designed and provided needed equipment for their factory.
Thus, they were able to mechanize their operations.
Clemencia would have been happy producing just korniks but because of a corn shortage in October 1995 caused by El Niño, she turned to producing banana chips, which fortunately clicked, and called them “chichabanana.”
Seeing that ‘lady luck’ was firmly on her side, Clemencia boldly ventured into other products: vinegar (from sugarcane); “basi,” a distinct Ilocano wine made from fermented sugarcane juice; and roasted peanuts.
Today, Clemencia is producing a range of Ilocos food products that she supplies to supermarkets here and abroad, including the United States , Hong Kong , Singapore , and Canada .
She is also bent on penetrating Europe and Saudi Arabia , which has a considerable Filipino community that is willing to pay good money for food from back home.
Clemencia says she continues to work hard so that when Filipinos abroad look for chichacorn or korniks, they would reach out for hers.
(This article was lifted from the book, “The Art of Agribusiness, 111 and more Success Stories in Agri-Entrepreneurship”© by Atty. Arthur C. Yap. The book was launched in November to encourage Filipinos to get into agri-entrepreneurship as a profitable business venture).
Straight from the hearth By Gloria Esguerra Melencio
Ampatuans’ wealth amid extreme poverty of people in Maguindanao
Seeing the Ampatuans’ 28 mansions and big houses all over the country, many in Maguindanao, one cannot help but wonder how this powerful clan has managed to live comfortably amid extreme poverty of many citizens in Maguindanao.
These mansions where live Maguindanao Governor Andal Ampatuan Sr.’s four wives, 30 children, scores of grandchildren, brothers and army of relatives and supporters were built on one to two hectares of land each in Shariff Aguak, Cagayan de Oro City, Davao City, Tacurong, Koronadal, Quezon City, Makati, Cavite and Dasmarinas Village.
The mansions on large tracts of land are a stark contrast to small pieces of land dotted by dilapidated huts where malnourished and barefooted Muslim children wish they could eat three square meals across the region.
The National Economic Development Authority discloses that 63 percent of the Maguindanao population earns a meager Php 50 (lees than US$1) per day. More than half or 55 percent of the residents of Autonomous Region of Muslim Mindanao are hungry while its government officials wallow in a highly questionable wealth. Maguindanao’s Internal Revenue Allotment , by the way, is Php 550 million annually on the average.
The wealth of the land, rather of the powers-that-be, do not even trickle to the ordinary Muslim citizens who are also supposed to benefit from the government money intended to uplift the economic living of the poor through infrastructures, agriculture, health, education and livelihood programs.
The Ampatuans’ political clout spreads in the towns of Maguindanao where 16 mayors are all surnamed Ampatuan. Even some of its towns had been named after the clan: Ampatuan, Datu Unsay (Ampatuan), Datu Hoffer (Ampatuan) and Datu Saudi (Ampatuan).
The clan’s power is now beyond question as intermarriages between powerful families and among the higher and educated class in ARMM provide a social standing that is one of the requirements to gain access to political patronage: It is they who bring votes to one who wants to be in the position and breeds a symbiotic relationship with whoever is in the national government.
In deep mourning now are not only the families of the 57 victims of the Maguindanao Massacre, also called Ampatuan carnage (some media practitioners insist the November 23 massacre be called Ampatuan Massacre because it was perpetrated in Ampatuan town anyway) , but also the young Ampatuan successors currently studying in prestigious universities in Mindanao. What name could they give their children in the future?
Meanwhile, while Martial Law is in place in Maguindanao, scared citizens carrying their bundles of clothes, pots, a handful of grains, salt and animals flee to other places leaving their villages practically ghost towns.
The Ampatuans charged with the horrible bloodbath beyond words’ description feast on chicken, roast beef, plenty of rice, mineral water and gallons of ice cream inside their prison cells and air-conditioned hospital room (for the old Ampatuan).
OFWs Play Key Role in Evolution of the Filipino Language by Gloria Esguerra Melencio
| (http://philippinehistory.ph reprints this article edited by Romy Tangbawan and published in Arab News on 2 September 2005 as a follow-up to the article written by Gloria Esguerra Melencio about the Filipino language.) |
| MANILA— The Filipino language will not be extinct in the coming decades as it keeps evolving inside and outside the Philippines with the passing of time, thanks in part to the Overseas Filipino Workers, Filipino linguists say. Unlike the archaic Latin which was confined only to the ancient world and civilization, eventually dying a natural death, the Filipino language remains alive and well — wherever Filipinos are.
One can easily spot a group of Filipinos even in foreign countries such as Saudi Arabia, Hong Kong, Singapore, Taiwan and other European countries as they banter and tell each other how their week was in expressive and punctuated Filipino antics. With the Philippines’ 171 living languages — and with only four — Agta Dicamay, Agta Villaviciosa, Ayta Tayabas and Katabaga — as extincts, OFWs are the best keepers and speakers of the native tongue. This despite the Philippines’ being the fourth largest English-speaking country, after the United States, United Kingdom, and India. While the word remittance, for example, is English, OFWs have given it a Filipino color and interpretation by spelling it remitans. Language experts say that this phenomenon has been brought about by global changes that happen as fast as how communication satellites can go. Take the language of the youth as another example. The text (SMS) generation of today spell the word promise as pramis: “Dad, pasalubong. Pramis ha,” they say when reminding daddy not to forget to bring home a gift. Or take ABS-CBN Channel 2’s news reportage of kaganapan referring to events and kapulisan, meaning police. “Iyan po ang mga kaganapan dito sa kapulisan ng Western Police District sa kasalukuyan.” Unknown to many, the baklese language of the gay community has slowly inched its way into the Filipino language, legitimizing the use of kaganapan and kapulisan, minus the belting out of the hips and the artsy-fancy wave of manicured nails. Television, radio and newspapers bring the changes in the Filipino language to many households, making the words familiar and in the end acceptable. “The Filipino language is evolving with time. We must be open to changes and accept them as they come for our language to remain prolific and alive,” exhorts Dr. Ligaya Tiamzon-Rubin, a Filipino language professor at the University of the Philippines. She emphasized that borrowing a foreign term and giving it a Filipino spelling does not lose the merit of the word. “Is remitans Anglicized or Filipinized? Is it bastardized English or Filipino carabao-English? It is a matter of debate whether we have been influenced by the colonial powers or not but what is most important is that we understand each other and accept it as already ours. Inangkin na natin (We already claimed it as ours),” she said. Tiamzon-Rubin cited the pasyon as another example. It is true that the Roman Catholic Church introduced the Lenten Season in the Philippines and all its concomitant activities. But ancient Filipinos had the rituals to express gratitude for a fruitful harvest, for instance, inimical of the singing of pasyon. Not Culturally Colonized Referring to Reynaldo Ileto’s book Pasyon at Rebolusyon, Dr. Tiamzon-Rubin cites pasyon as proof that Filipinos were able to worship their anitos through the statues and saints of the colonizing Spaniards. “We were not colonized culturally in a sense. We intelligently and skillfully incorporated the Filipino faith into the colonizer’s religion,” Tiamzon-Rubin analyzes. She explains that the same thing happened in the Filipino language. “Ours is not a bastardized language but a language that insists on living. Call it Pilipino or Filipino, the fact remains that we have not been losing our language.” The word Pilipino is used interchangeably with Filipino and refers to people from the Philippines in the past decades. During the 1960s, activists in the San Francisco Bay Area of the United States symbolically adapted “Pilipino” as self-identity to claim their ethnicity, cultural identity and cultural legacy. They explain that this term comes from two Pilipino/Tagalog words pili which means “choose” or “chosen” and pino which means “refinement, of great quality.” Therefore Pilipino translates to “chosen people of quality.” This label also symbolically dissociates them from the historical heritage of colonialism brought to the Philippines under the reign of King Philip II of Spain after whom the country was named. A third reason for the spelling is to emphasize the absence of the letter F in the old Pilipino alphabet, called Abakada. In 1987, however, the letter F was incorporated into the new Filipino Alphabet, which has 28 letters. The Department of Education (formerly known by the acronym DECS) issued a directive to all schools teaching the Philippine educational curriculum to adopt the new alphabet and grammar (makabagong balarila), in line with a provision in the Philippine Constitution of 1987 mandating that the national language be called Filipino. In fact, the term Filipino was first used in the 1973 Constitution. This change was in recognition of the reality that Philippine languages have long been using letters that were not part of the 20-letter Abakada. For instance, the Abakada did not have the letter C and yet it was widely used in the spelling of names such as Carmen or Clara. In fact the letter C had been widely used long before the adoption of the Abakada in the 1930s. National heroes Andres Bonifacio and Dr. Jose Rizal and others before them had used it extensively in their writings. The absence of the letters C, F, J, Q, V, X, Z, and ٌ in the Abakada also caused confusion, considering that F was widely used by Tagalogs and non-Tagalogs alike, and there are many Filipino names or places with the letters J (Juan, Jose, Jorge), V (Villar, Vicente), Q (Quintos), X (Xavier, Exequiel), Z (Zamboanga) or ٌ (Zuٌiga). An oft-repeated question was how the name of the place Villa Corazon was to be spelled using the antiquated Abakada. Why these letters were excluded from the Abakada, in the first place, had been the subject of debates for decades. Critics attributed this to the Tagalog-centric nature of the Pilipino language, which was pushed by then President Manuel L. Quezon, a native Tagalog, even though Cebuano was shown by surveys to be the most widely spoken language in the Philippines during his time. Some Cebuanos have continued to raise this argument decades later. But times have changed and Pilipino had gradually become the lingua franca nationwide, as more and more students learned Balarila (grammar) in school, and as more people became exposed to national radio and television, most of which use the national language. A growing circle of scholars, writers and educators, however, clamored for an expansion of the national language, warning that it could follow the fate of ancient tongues that have become extinct unless it continues to be enriched. And so it came to pass, despite a rearguard action by Tagalog puristas, that the Abakada was expanded. Initially, the letters were increased to 31 to include the “foreign” letters C, CH, F, J, LL, ٌ, Q, RR, V, X, Z. In 1987, the Department of Education, then under Secretary Lourdes Quisumbing, issued a directive for all schools to adopt a guide prepared by the Surian ng Wikang Pambansa (National Language Institute) on the new alphabet and spelling of the Filipino language, which trimmed down the additional letters to eight: C, F, J, Q, V, X, Z, and ٌ. Pronunciation The pronunciation of the Filipino Alphabet has also been Anglicized, so that the letter A is pronounced ey rather than the long a (as in ama or apo) as it was in the Abakada, the letter B is pronounced bee and no longer ba, K is key instead of ka, letter i is eye instead of ee, and so on. Proponents of the Anglicized pronunciation argued that the Abakada style of pronunciation was so constricted. In their book on the new Filipino grammar (Makabagong Balarilang Filipino, revised edition, 2003), Alfonso O. Santiago and Norma G. Tiangco said the Abakada spelling system was ridiculous in many instances that it became a butt of jokes among students and even teachers. The word bote (bottle), for one, when spelled Abakada style is pronounced ba-o-ta-e, the word titik (a letter of the alphabet) ta-i-ta-i-ka, and UP (University of the Philippines) is spelled u-pa. In the spelling guide issued by the Surian ng Wikang Pambansa, which was the subject of the DECS directive of Aug. 6, 1987, bote is spelled bi-o-ti-ey, titik is ti-i-ti-i-key, and UP is yu-pi. Plano is spelled pi-el-ey-en-o, xerox is eks-i-ar-o-eks, caٌao is si-ey-enye-ey-o, MLQ (for Manuel L. Quezon) is em-el-kyu, etc. In the adoption or borrowing of words from foreign or local languages, the new grammar style retains the old style in certain cases, such as banyo (bathroom, from the Spanish baٌo), bintana (window, from the Spanish ventana), nars (from nurse), and trak (truck). It allows the retention of the spellings of words adopted from certain local languages, such as the Igorot caٌao (thanksgiving feast), hadji (one who has performed Haj) or azan (call to prayer) as used by Filipino Muslims. In borrowing a word that has an equivalent in Spanish and English, the Spanish takes precedence. For instance, litro takes its form from Spanish litro rather than the English liter. If an English word has no Spanish equivalent, the new style allows for adoption without any changes if the pronunciation is consistent with the spelling. Examples: reporter, soprano, alto, memorandum. If the pronunciation is not consistent with the spelling, a borrowed English word may be given a spelling in accordance with the Filipino Alphabet. Examples: leader becomes lider, teacher becomes titser, nurse becomes nars, and score becomes iskor. It allows for the total adoption, without any changes in spelling, of foreign words whose spelling are not consistent with the way they are pronounced (coach, rendezvous, doughnut, sausage, coup d’ etat), scientific or technical words (calcium, x-ray, visa, latex, disc jockey), and scientific symbols (H2O, Fe, CO2). Another major change in the new grammar in spelling borrowed terms is the striking out of a vowel between two consonants when it is superfluous or unnecessary. For instance, pyano is now preferred over piyano, probinsya is preferred over probinsiya, tiyempo could give way to tyempo, it’s kwento rather than kuwento, pwede instead of puwede, and kapwa instead of kapuwa. The vowels were inserted in the old spelling system because the old folks then could not pronounce the consonant clusters. Think Filipino Professor Rolando Tinio, a professor at the University of the Philippines and famous national stage director, has this to say about pronunciation in Filipino: “Kung ano’ng bigkas, siya ring baybay.” (Filipino pronunciation follows the word spelling.) That also explains for the change of spellings based on the new Filipino alphabet. Tinio and like-minded progressive users of the language also criticize the puristas for still using the word ay (is in English) when Filipinos do not think the way English speakers do. English speakers would say: The mango is sweet. Filipino purists literally translate this to “Ang mangga ay matamis” when the spoken Filipino says “Matamis ang mangga.” The same is also true in most regional languages and dialects. In Ilocano, it is nagimas ti mangga. In Cebuano, it is tam-is na mangga. The Maranaos say mamis so mangga and the Ilonggos say matam-is ang pajo. The spoken Filipino or the lingua franca follows the Filipino thinking of putting the action word first before the subject, unlike native English speakers who put the subject of the sentence ahead of the action word. To stress his point, Professor Tinio warns his students: “Ibabagsak ko ang gagamit ng ay,” (I will fail whoever uses the word ay (is). Filipino tayo mag-isip kaya dapat sundan natin ang pagkakaayos ng wika natin sa pangungusap.”(We think in Filipino so use our lingua franca in sentence construction.) Avoiding the ay (is) makes the sentence usage direct to the point and shorter, a rule in journalism that calls for brevity and vigor. Tinio, already in the Palanca Hall of Fame as he had earned several literary awards in literature, also explains that Filipino poetry at present no longer has the ay. We now live in a fast-paced life that some words naturally die because they no longer are needed. Unlike in the past when we had the luxury of time and could write poems lengthily, modern-day poetry, short stories and other creative writings require brevity at present. “No one will read you if you remain to be antique,” he warns. Locked in Antiquity Some puristas continue to resist many of these changes, insisting for instance on saying “Pasuguan ng Pilipinas” when everyone is using Philippine Embassy. Others prefer Embahada ng Pilipinas. The progressives maintain, however, that the adoption of a new balarila was in step with developments or changes in many countries, including Malaysia and Indonesia, whose successes in forming their own national languages have been due to their opening up to foreign tongues. In Bahasa Malaysia, the policy used to be that foreign words be given literal translations. Taxi, for instance, was called kereta sewa (hired vehicle). Filipino scholar Jessie Grace U. Rubrico notes in her opus “The Metamorphosis of Filipino as National Language” that the puristas in 1965 attempted to introduce similar “artificial wordsmithing” in a bid to enhance the Filipino vocabulary. Thus came words such as salumpuwit (literally buttocks catcher) for chair, salimpapaw for airplane, and sipnayan for mathematics — but the scheme was dropped due to its impracticality and ridiculous nature. Today, taxi is spelled and pronounced teksi in Bahasa Malaysia, in the same manner that it is spelled and pronounced taksi in Filipino. Make-up is mekap in Bahasa Malaysia, inch is inci, cheque is cek, postcode is poskod, and so on. Even the highly nationalistic Japanese have no qualms borrowing foreign words. Among the English words that can be found in Japanese are aisukurimo (ice cream), erekutoronikkusu (electronics), kurisumasu (Christmas), takushi (taxi), terebi (television), bakkumira (back mirror), and moningusabisu (morning service). (Source: Global English, published online by the National University of Singapore.) The expansion of the Filipino language goes on, despite the rear-guard action of the puristas, some of whom even went to court in the 70s to stop any changes to the Balarila or Abakada. But even if the courts have ruled in favor of the puristas, such an injunction would most likely have been ignored. Virgilio S. Almario of the University of the Philippines’ Center for the Filipino Language is proud to note that many words from local languages have become part of Filipino (the Ilocano ranggay, the Bisayan uswag, the Bicolano magayon, to name a few), and so with foreign words such as shawarma, or the Japanese sashimi. Rubrico, on the other hand, notes that borrowing of words in Filipino is largely from the English language, a fact which she attributes to the “facility and appropriateness or applicability of English terms to modern day-to-day living of the average urban Filipino.” Still, she concludes that while much may yet have to be done, “Filipino as a national language of unity has arrived.” Indeed, Filipino as a language has truly evolved and matured after 60 years and it is now spoken or read by majority of Filipinos at home and abroad. It is not surprising that OFWs who hear Philippine Airlines flight attendants say, “Mabuhay, papalipad na po tayo patungong Pilipinas (Long live, we are now on our way to the Philippines),” feel a surge in their hearts upon hearing that very familiar language that symbolizes their being Filipinos. |
Philippines’ writing system indicates evolving culture By Gloria Esguerra Melencio
The Philippine writing system that dates back from as early as 822 in the Hindu calendar and 900 Common Era (CE) in our present-day calendar indicates an evolving culture in the Southeast Asian region. There are many “dark rooms” in this field of study but rare archeological findings and data analysis of linguists, anthropologists, historians and educators provide a fresh outlook that shed light on its ancient mystery.
The system of writing involves not only an organized postal system but also gives an idea how the ancient Filipinos speak and talk to each other.
The Mangyans in Mindoro has this ancient postal system where a letter sent to someone who lives far away – be it just across the river or on top of the nth mountain – reaches the receiver without a messenger.
This ancient postal system which is practiced up to this day goes like this: The letter sender from the town center sends the letter and is received in a house or store along the main road; a Mangyan who happens to pass by gets the letter and brings the letter along up to the farthest place where he can bring it while on his way home. Should the volunteer postman’s direction is towards the left and the addressee on the letter‘s house is towards the right, he or she tucks the letter on a tree nearby before the volunteer postman goes on his own way. When another Mangyan passes by whose direction is towards the right, he or she gets the tucked letter and brings it along until the addressee on the letter receives the letter.
The Mangyans write the “ambahan” way, a form of heptasyllabic poetry with six lines in alibata, the Filipino early writing. They emboss their writing on a bamboo. Tourists in Mindoro can still see the embossed poems on some of the bamboo souvenir items sold in souvenir stores.
In 1989, archeologists were able to excavate the Laguna Copper Inscription (LCI) which writing is similar to the Mangyan alibata. Antoon Postma, a Dutch expert in ancient Philippine scripts and Mangyan writing and a long-time resident in Mindoro says that the writing looked similar to the ancient Indonesian script called Kavi. He analyzes the LCI must be written in the year 822 based on the Hindu calendar.
Hector Santos, a Filipino history buff based in California, made a historical detective work on the Laguna plate hammered into cold copper and discovers that the LCI was written on 21 April 900 CE. He says that its writing was a mixture of Sanskrit, old Javanese, old Malay and old Tagalog.
Postma also says that the inscription was a pardon from theChief of Tondo in Metro-Manila and the three towns of Bulacan in Paila, Pulilan and Binwangan. A town in Agusan del Norte, Mindanao called Dewata or Diwata also appeared in the text. Based on this discovery, Postma concludes that the writer of the LCI was an “inhabitant of the Philippines.” He also concludes that the writing in the LCI was used 500 years before the baybayin writing came to be used.
This development in the history of writing proves that Filipinos had already an advanced civilization. Inscribed debt payment involving thousands of pesos (’one kati and eight suwarna’ at that time) when converted to present-day calculations proves this claim.
In 1957, archeologists were able to dig the Calatagan Pot, a unique artifact where written ancient symbols have been the subject of analysis by historians, linguists and social scientists at present.
Called Calatagan Pot Inscription (CPI), the writing around the neck of the pot was estimated to be written between 14th and 16th centuries. It has the height of 12 centimeters tall, has 20.2 centimeters width and weighs 872 grams.
Dr. Juan Francisco, one of the experts who studied the CPI, says that the inscription was a combination of Surat Mangyan and Surat Tagbanuwa in Palawan. He belies some claims that the CPI is a fake because the geographical proximity of Calatagan, Batangas to Mindoro and Palawan may give credence to its authenticity.
Young professor Ramon Guillermo of the University of the Philippines’ College of Arts and Letters adds the excitement to discussion on the ancient scripts when he deciphered the writing on the CPI. In his paper entitled Ina Bisa Kata: An Experimental Decipherment of the Calatagan Pot Inscription, he says that the language is unknown but social scientists ahead of him posited the possibility that it was in the Tagalog or Mangyan language.
Dr. Guillermo presents the whole deciphered fragment in its current interpretation as follows:
Ina bisa kata Mother can say
Guna kita payaba For you my beloved child/ For our benefit beloved child
…. saya ….. … I … (This part is unreadable)
…………… ………….
Kita sana mabasah There we/you get wet
Bagaikan bunga Like a flower
The Doctrina Christiana un Lengua Espanola y Tagala in 1593, according to linguists, was a “combination of baybayin and the Roman alphabet.
If the 19th century Filipinos had the term “Ladino”, a combination of Tagalog and Spanish languages that the elite spoke during that time, 16th century writing had this baybayin-Roman alphabet combination that shows the slow evolution of the Philippine writing through time.
Paroo’t Parito ni Hernan Melencio
Ang Iyak ng Balintawak
BERTDEY kahapon ng idol nating si Ka Andy Bonifacio. Absent siguro ako nung itinuro ng titser ko noon kung bakit bertdey ni Ka Andy ang ipinagdiriwang tuwing Bonifacio Day samantalang kamatayan naman ni Ka Joey Rizal ang Rizal Day.
Yayamang nabanggit si Ka Andy, at nag-aalburoto rin ang marami nating kababayan – kabilang ang mga kasama natin sa hanapbuhay na namatayan ng mga katoto’t kaibigan sa kahindik-hindik na Ampatuan massacre noong isang lingo – pagbigyan n’yo na ako na medyo magsentimyento.
Nakakalungkot na hanggang ngayon e hindi pa natatagpuan ang mga buto niya at hindi pa rin magkasundo ang mga historian kung si Ka Andoy nga ang unang pangulo ng Pilipinas o si Ka Emil Aguinaldo na siyang nagpapatay sa kanya.
Ipinagpipilitan ng ilan na Hunyo 12, 1898 ang araw ng kalayaan laban sa mga Kastila samantalang Agosto 23, 1896 naman ang sabi ng iba.
Hunyo 12, 1898 kasi nang ideklara ni Ka Emil Aguinaldo ang kalayaan laban sa Kastila. Weno kung inuto lang siya ng mga Kano? Basta ang mahalaga ay lumaya tayo sa mga Kastilaloy.
Kolonyal na kaisipan ‘yan, hirit naman ng kabilang panig. Agosto 23, 1896 ang dapat ipagdiwang dahil iyon ang araw nang sumigaw si Ka Andoy ng “Tama na! Sobra na! Palitan na!” Oops, parang hindi iyon ang isinigaw niya.
A, basta. Sumigaw siya noon, kaya nga Sigaw ng Pugadlawin (o Balintawak) ang tawag dito.
Ewan ko ba kung bakit “Cry of Pugadlawin (or Balintawak)” ang naging salin nito sa Ingles. Kung sabagay, magandang pakinggan ang “Iyak ng Balintawak” dahil may tugma. Ano’ng malay natin, baka talagang nag-iyakan sila sa Balintawak dahil mahirap talagang pumunta roon nang walang sasakyan at pagkain.
Ano naman ang kinalaman ni Ka Joey Rizal sa Iyak ng Balintawak? Wala. Katunayan masama nga ang loob niya kay Ka Andy dahil ipinahamak siya ng Katipunan gayong ni hindi naman siya miyembro nito. Reporma lang daw ang gusto niya, sabi niya ke Ka Andy.
Sagot naman ni Ka Andy: “Susulat-sulat ka ng laban sa Kastila tapos aatras ka? No way, Jose. Itatakas ka na lang namin kung gusto mo.”
Sabi naman ni Ka Joey: “Hindi ko kailangan ng tulong mo. Ipaglalaban ko hanggang kamatayan ang sarili kong adhikain.”
Sabi naman ni Ka Andy: “O di sige, pero sumulat ka muna ng tula bago ka bitayin. Inspirasyon din ‘yon sa mga Katipunerong naniniwala sa iyo. Hindi ko sasabihin sa kanilang ayaw mo ng rebolusyon. Siyanga pala, bakit mo tinanggal ang tsapter na Elias at Salome sa nobela mong Noli me Tangere?”
Sayang at hindi masyadong mahilig magsulat si Ka Andy. Hindi niya tuloy naikwento kung ano ang sagot ni Ka Joey sa tanong niya.
May angking talino at mahilig ding sumulat si Ka Andy – meron nga siyang tula na ginawa pang kanta ng mga tagahanga niya – pero mas nakilala siya sa pagiging “brusko” at “hindi palaisip” na tulad ni Joey. Sayang.
