Paroo’t Parito Ni Hernan Melencio
Partido Lakas Tawa
ISANG palatandaan ng pagdating ng sirko sa bayan natin ang pagliliparan hindi lamang ng mga paru-parong bukid kundi pati na rin ng paru-parong lungsod.
Maraming nagrereklamo sa tinatawag nilang balimbing – pasintabi sa tunay na prutas – na anila’y walang prinsipyo at dapat lang huwag iboto sa darating na halalan. Ang problema lamang, kapag sinunod ito ng mga botante, malamang magkaroon ng failure of election, sapagkat aminin natin, ilan ba ang kilala nating pulitikong may prinsipyo?
Kaliwa’t-kanan ang balita na kesyo ang pulitikong ito e kakalas sa Partido Lakas Asar dahil naasar sa mga kasamahan at lilipat sa Partido Lakas Takbo. O kesyo itong mag-asawang pulitiko e lumipad at dumapo sa Partido Lakas Todo dahil inimbitahan sila at hindi dahil binukulan sila ng Partido Lakas Kurakot. O kesyo ang mag-amang pulitiko sa Keso City e tatakbo sa kabilang bakod dahil ang Partido Lakas Kita e napagsilbihan na raw nila nang todo gusto naman nilang pagsilbihan nang todo ang Partido Lakas Kain.
Sa dami ng naaasar sa mga lipatan sa mga partido, lumalakas ang panawagan na gayahin ang mga Kano at ipatupad na rin ang “two-party system” sa pulitika natin. Kung hindi ako nagkakamali, dati na tayong gaya-gaya sa mga Kano at umiral na rin ang two-party system noong araw. Nacionalista Party at Liberal Party lamang ang nagbubugbugan noon. Pero nung si Ferdie Macoy, na taga-NP, na ang nakaupo bigla niyang naisipang ideklara ang martial law, ipinagbawal ang mga partido pulitikal at itinayo ang Kilusang Bagong Lipunan (KBL). Nang pinalayas ng People Power si Ferdie, inakala ng lahat na patay na ang KBL pero heto’t muli itong nabuhay at sumanib pa sa NP.
Itinuring na bangungot ang martial law at ang single party system na likha nito kaya niyakap ang multi-party system ng bagong Konstitusyon. Ang problema, walang pinagkaiba ang mga nariyang partido kaya kahit magpali-palit sila ng miyembro, magkakamukha pa rin silang lahat.
Nakikita ko sa aking crystal balls – dalawa ang bolang kristal ko – na muling sisisihin ng mga nagdudunung-dunungan ang mga “bobong” botante sa kahihinatnan ng sirko, este, eleksyon sa Mayo 10, 2010. Lagi na lang mga botante ang bobo at mga paham ang mga komentarista sa media na “laging bumoboto nang matalino.” Sadyang napakaraming henyo kapag tapos na ang bagyo.
Ang laging hindi nasisilip e yung kakulangan ng pagpipilian. Pag marumi ang tubig sa balon, natural marumi ang masasalok mong tubig.
Minsan, maraming taon na ang nakararaan, biglang sinumpong itong si Maid Miriam at sinabi niyang dapat i-auction o ibenta sa pinakamataas na tawad ang posisyon ng pangulo ng Pilipinas sa halip na magkaroon pa ng eleksyon. Siguro e katatalo lang niya noon sa laban nila ni “Infidel” Ramos kaya masama pa ang loob ng ale. Pero isa itong kislap sa minsan-henyo-minsan-praning niyang isipan.
Bakit nga hindi na lang natin ibigay sa highest bidder ang poder? Sa gayon magkakaroon na ng pondo ang gobyerno, makakatipid pa dahil hindi na tayo gagastos sa eleksyon.
Keep Pinoy kids safe from toxic gifts, environmental group says
MANILA- Ecowaste Coalition, a waste and pollution watchdog, has urged the Department of Health (DOH) and the Department of Trade and Industry (DTI) to proactively safeguard consumers from hazardous products by conducting regular tests on toys and other items being sold in the market and recalling those that put the health and
safety of children at risk.
It also recommended to the consumers to create their own gifts, give home-cooked specialties, fruits, potted plants, books, school supplies, an out of town trip or a simple family get together as alternative to the rituals of gift giving.
It cited the United States Consumer Product and Safety Commission that has been regularly ordering the recall of items containing excessive lead.
Recently, the Center for Environmental Health, also in the United States, tested about 250 children’s products bought at major retailers and found lead levels that exceeded federal limits in seven of them.
Among those toys tested with high lead levels are Barbie Bike Flair Accessory Kit and a Disney Tinkerbell Water Lily necklace. The group said it also found excessive lead in a Dora the Explorer Activity Tote, two pairs of children’s shoes, a boy’s belt and a kids’ poncho.
“We don’t want to expose our loved ones, especially our children to lead. Not during the Christmas season or any other season for that matter. If the urge to shop is irresistible, let us please buy gifts that are free from this harmful element,” said Paeng Lopez, coordinator of the EcoWaste Coalition’s campaign to phase out lead in paints.
A major environmental health hazard, exposure to lead can have a wide range of effects on a child’s development and behavior. Even when exposed to small amounts of lead levels, children may appear inattentive, hyperactive and irritable. Children with greater lead levels may also have problems with learning and reading, delayed growth and hearing loss.
“We should rethink the way we buy our Christmas gifts. More important than considering whether what we are buying will be appreciated is taking into account if it is safe,” Lopez said. (GEM)
Straight from the hearth
Mamang’s dinengdeng
By Gloria Esguerra Melencio
The aromatic, salty smell of dinengdeng always remind me of Mamang, the stoic Ilocana grandmother who practically raised me while my father was away earning a living and my mother was busy raising my younger siblings. It is from her whom I learn to cook dinengdeng the Ilocano way that father would always request me to cook it for him whenever I go home.
“Kuha mo ang lasa ng dinengdeng ni Mamang,” he tells me to my mother’s delight who is saved from one more cooking of the regular family meal.
Brewing her concoction of ginger, tomatoes, red onions with sticky calabasa, rounded gourd, winged beans, eggplants, caturay flowers and other vegetables freshly picked from her well-tended garden, this dinengdeng is the family dish that connects me to my Ilocano roots in Pangasinan and La Union.
Its salty flavor overpowers the bitter, tangy, sour and sweetish tastes that the hot, steamed rice balances. It must be so adventurous playing with balled rice cupped in a small fist but Mamang’s sharp eyes are enough to scare me to eat dinengdeng with fork and spoon instead.
She tells me she cannot live without dinengdeng. My father says he feels weak when he cannot eat dinengdeng for at least once a week. It has been a regular fare that even my Visayan mother became used to its taste but never got to cook it the way Mamang does.
The Ilocano dinengdeng is similar to the Waraynon nilapwahan, or the Cebuano bas-oy, or the Ilongo lasua – sans the bagoong isda. Many years later, I would be able to cook vegetarian dinengdeng that tastes like my grandmother’s but combined with my mother’s favorite herb, tanglad, minus garlic and onion.
My husband and children love it all just the same even requesting me to cook it at times – as I pass the torch of cooking the family recipe to a child who loves cooking, who incidentally is a girl.
Mamang’s dinengdeng is as stoic as this old lady who had gone through life’s ups and downs, topping in the list was the Second World War that wreaked havoc to her own family and uprooted her forever.
It was bitter than the rounded gourd in her dinengdeng that she would be able to disclose it by bits and pieces only while I was growing up; Hers was more sour than the tomatoes in it as she had shed tears silently in darkness over broken relationships; Saltier than the bagoong isda as she tried to tide things over of what was left of the war; More pungent of the winged beans or the eggplant as she prayed to high heavens for her family’s scarred spirit; Sweeter than the calabasa or the camote, nevertheless, as she tried to pass on to me her hopes and dreams – that I managed to reclaim back in Mamang’s dinengdeng.
Demand for OFWs is sustained until 2010-Labor Department
13 November 2009
MANILA- Here is a bit of breather for overseas Filipino workers and their families.
Department of Labor and Employment (DOLE) Secretary Marianito Roque foresees that as the world economies recover in 2010, demand for OFWs will be sustained in traditional markets such as the Middle East, Guam, HongKong and in emerging markets such as Canada, Australia, Korea, Macau, Papua New Guinea, New Zealand, Caribbean Islands, Slovenia, and Croatia.
Demand for Filipino seafarers overseas will also be sustained despite closure of some shipping lines in Japan and other countries, he likewise predicts.
Roque stressed on Thursday that the prospects for better employment situation both for local and overseas will receive further boost from spending and activities for the national elections in 2010. These, he said, are seen to make a significant dent on unemployment which stands at 7.7 percent compared to 7.4 percent posted in January last year. Among the regions, the highest unemployment rate was recorded in the NCR at 14.0 percent during the same period, according to National Statistics Office (NSO) Labor Force Survey.
He said the employment prospects for Filipino workers will offset job losses that may arise in the manufacturing sector that may be affected by contraction in exports. He said joblessness in this sector that may result from reduced exports would have minimal impact on the overall employment picture as employment in this sector constitutes only 8.3 percent of the total 35.5 million employed persons in the country.
Roque is optimistic that efforts to sustain the “resiliency” of the economy coupled with continued demand for OFWs and election activities are expected to buck joblessness and pave for a brighter employment situation in 2010.
He further said the employment picture in the country in 2010 is seen to be better than this year as the government has already set in place measures to sustain the economic resiliency program to enable the country take advantage of the projected global economic rebound in 2010.
He said the new resiliency program will prepare the country for the projected global upturn in 2010 by focusing on investments in new industries such as renewable energy, the green industries, information and communications technology, and science, technology and innovation which in turn are expected to generate new jobs for the workers. (Gloria Esguerra Melencio)
How not to be late
By Kristina Sol G. Alinsod
(The national government declared the month of November as National Punctuality Month to remind everybody that Filipino time actually means being on time. Young writer Kristina Sol G. Alinsod of the University of the Philippines-Los Baňos gives us tips on how to be punctual.)
Some people, if not most, find it extremely hard to be on time. Latecomers often give the blame on traffic, slow clock, the driver, and all other external factors delaying time. But let us be more matured: The culprit behind our late arrival is no one else and nothing else but us.
Example, you have a meeting or class by 8 am and the traveling time it will take you to reach your destination is an hour. Of course you will have to leave your place by 7am or earlier– not exactly 8am!
But why should we not be late? Sometimes, people come late because of the thought that the others too will just keep them waiting, so they make others wait instead. But in doing so, you’ll miss the whole point of setting time!
It’s never advisable to be late–even if you don’t know that the person you’ll meet is never on time. It really pays you a lot to obey the clock. It’s worth being on time. Just imagine the hassle you’ll give others and yourself for coming late — on your part: you will be more vulnerable to develop wrinkles; you won’t have the chance to fix your hair and have a re-touch; you’ll miss the time to say hi to the creatures of the world and; you’ll be unable to spread your not-in-a-hurry smile.
But what is the trick of coming on time? Is it the floo-powder Harry Potter used to reach Knockturn Alley in just a swirl of ashes in the fireplace? Or is it another chemical mixed to defy distance? It’s neither.
It’s the concern for the people you’ll meet; that you don’t want to mess up their day and your activity by being late and; your self-discipline.
Here are a few tips in coming on time:
1.Check how much time it will take you to the meeting place. Consider also the traffic, the time used up by the driver when waiting for passengers (if you’re commuting), the time you’ll spend walking, and a few extra minutes if in case you need to rush to the
comfort room.
2. Observe how long it takes you to take a bath, dress up, eat, brush your teeth and fix yourself. Set enough time for preparing yourself.
3. If you have to wake up early for your appointment, try to have a complete, undisturbed sleep.
4. Set your alarm clock at the proper time and make sure it alarms and wakes you up the next day on the set time. Don’t try to use the “five minutes more and I’ll be up from bed” tactic. It usually doesn’t help.
5. Move quick and accurate.
6. Do only the necessary things. Minimize doing things that are unplanned and don’t try to add things you did not plan to do: for instance, opening your PC and surfing the net which was unscheduled.
7. Think that you don’t deserve to be late.
8. Have the absolute will not to be late.
If being late is already your trademark but you happened to break that chain, it is the best chance to congratulate yourself. You can also give yourself a treat.
If in case you came so much earlier, you can think and plan ahead, or maybe read a book, or thank God, or just sit there and relax. But don’t be bored. There is a teaching that says ‘the one who feels bored with something is the one who is boring.’ There’s nothing boring in this world.
Anyway, always remember that it’s not only the people who wait for you who are hassled. It’s a greater loss on your part. Think about it.
Wika o dayalekto?
Ni Hernan Melencio
NAGWAWALIS ako ng bahay nang marinig ko sa radyo ng kapitbahay ang pinagsasasabi ng dalawang host ng pantanghaling programa.
Naintriga ako, kasi pinagte-text nila ang mga tagapakinig para sabihin kung ano ang katumbas sa dayalekto o “dialect” nila ng ganito o ganoong mga salitang “Tagalog.” Halimbawa’y ano, ika nila, ang “pangit” sa Ilokano, Pampango, Ilongo o Hiligaynon – na ayon sa kanila’y mga “dayalekto.”
Noong una’y inakala kong nagkamali lang ako ng pakinig o nagkamali lamang yung mga host. Pero sa araw-araw kong pakikinig, napagtanto kong naniniwala silang ang wika o lengwahe lamang sa Pilipinas ay Tagalog at ang iba ay dayalekto.
Hindi ako lingwista o “linguist” pero sa pagtatanung-tanong ko sa mga kaklase na nasa row one noong nasa elementarya pa ako, napag-alaman kong hindi lamang Tagalog ang wika sa kaawa-awa nating bansa. Katunayan, nang lumaki na ako at medyo natutong gumamit ng library, nadiskubre kong may halos 170 wika sa Pilipinas at bawa’t isang wika’y may napakarami ring mga dayalekto.
Mapapatawad natin ’yung mga host ng programa sa radyo, kasi nama’y hindi mahigpit ang pagtuturo ng balarila at lalo na ’yung tungkol sa wika at dayalekto sa mga eskwelahan. May ilan sa ating nakapagtatapos ng kolehiyo nang hindi nalalaman ang kaibahan ng dayalekto sa wika. Basta ang alam lang nila’y “Tagalog” ang pambansang wika natin at ang iba’y dayalekto na.
Kitam? Alam ng kahit sinong uhuging bata sa elementarya na “Filipino” ang wikang pambansa natin at hindi Tagalog. Pero napakaraming kabayan akong nakausap, nang mapadpad sa Saudi, na naniniwalang Tagalog ang pambansang wika. Kapag sinasabi kong Filipino ang national language at nakabatay ito sa Tagalog, sinasagot ako ng “pareho na rin ’yun.”
OK, pwede natin silang pagbigyan tungkol sa Tagalog dahil dominante nga naman ito sa wikang Filipino. Pero kapag sinabing dayalekto ang Hiligaynon, Cebuano, Bicolano at iba pa, ibang usapan na ’yun dahil wika rin ang mga ito.
Kung baga sa tao, may sariling personalidad ang wika. Halimbawa, kahit may ilang salitang pareho ang Kapampangan at Cebuano, hindi sila magkakaintindihan kung mag-uusap sila. Magtititigan lang ang isang purong Tagalog at isang purong Bicolano kapag nagkaharap dahil hindi dayalekto ng iisang wika ang gamit nila.
Pero magkakaintindihan ang isang taga-Maynila at isang Batanggenyo dahil parehong dayalekto ng Tagalog ang alam nila. Dayalekto rin ng Tagalog ang Tagalog Tayabas, Marinduque at Nueva Ecija.
Limot na Bayani: Tunggalian sa Alaala ng Bayan
Sino ang dapat tanghaling pambansang bayani, si Jose Rizal o si Andres Bonifacio? Sino ang huling heneral na sumuko sa mga Amerikano, si Hen. Miguel Malvar o si Hen. Simeon Ola?
May naaalala ba kayong mga bayani o martir ng pakikibaka laban sa mga mananakop na Amerikano? O laban sa Hapon? O laban sa diktadurang Marcos bukod kay Sen. Benigno Aquino, Jr.?
Ang una ay dalawa sa mga tanong ng mga estudyante at guro na karaniwang lumilitaw sa maraming simposyum, seminar at panayam na aming nadaluhan sa nakalipas na maraming taon. Ang ikalawa ay mga tanong naman namin sa kanila yamang halos mga bayani at martir laban sa mananakop na Espanyol ang kanilang madalas na nababanggit.
Ukol sa una, pinayuhan namin ang mga nagtanong na huwag nang pagsabungin ang mga bayani. Malinaw naman ang papel nina Rizal at Bonifacio sa pagbubuo ng bansa at tinatanggap naman silang bayani ng balana.
Sa kaso nina Malvar at Ola, ipinayo naming higit na bigyang pansin ang mga ambag nila sa pakikibaka sa mga Espanyol at sa mga Amerikano noong Digmaang Pilipino-Amerikano. Nandirito sa mga pakikibakang ito ang mga dapat na bigyang-dangal ukol sa dalawa at wala sa kanilang pagsuko.
Marahil, maski sina Malvar at Ola mismo ay di aangkining karangalan na ituring na huling heneral na sumuko lalo’t nagpatuloy sa maraming lugar sa arkipelago ang armadong paglaban sa pananakop ng mga Amerikano makaraan silang sumuko. Sa maigsing panahon pagkasuko ni Malvar, pinamunuan pa ang paglaban ni Hen. Luciano San Miguel hanggang sa siya ay mapatay (hindi siya sumuko!) sa Marikina.
Sabi namin, sa halip na pagsabungin ang mga bayani, sa halip na bigyang-dangal ang pagsuko, bakit hindi hanguin sa limot ang maraming bayani at martir ng pakikibaka para sa kalayaan, kaginhawahan, kaunlaran, kapatiran, at pagkakapantay-pantay?
Nasaan na ang mga bayani at martir ng pakikibaka laban sa Estados Unidos, sa Hapon at maging sa diktadurang Marcos?
Mabuti-buti’t nagkapelikula si Macario Sakay, nakilala tuloy siya at kinilala na ring bayani noong 1998. Kung hindi siya nabaon sa limot, baka bandido pa rin siya sa kasaysayan gaya nang itinatak sa kanya ng mga Amerikano at sa kanyang mga kasamahang orihinal na katipunero tulad nina Faustino Guillermo, Apolonio Samson, at marami pang iba. Ilan sila sa mga nagpatuloy sa paglaban sa mga Amerikano kahit sumuko na ang mga kasamahan at heneral ni Emilio Aguinaldo.
Mabuti-buti’t nagkaroon ng isang libong piso, kung hindi wala na rin marahil si Jose Abad Santos sa alaala. Pati nga ang matandang bahay nila sa Pampanga ay tila winasak, kinahoy at ibinentang antigo sa halip na gawing pambansang dambana. Siya ang pinuno ng pamahalaang Komonwelt na minabuti pang harapin ang kamatayan kaysa pumayag na magtayo ng gobyernong papet ng mananakop na Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Mabuti-buti’t may Bantayog ng mga Bayani sa kanto ng EDSA at Quezon Avenue. Kahit paano, naiukit doon ang pangalan ng mga Jose W. Diokno, Edgar Jopson, Macliing Dulag at Bobby de la Paz bilang mga bayani o martir ng pakikibakang antidiktadura. Kung hindi, sino ang makakaalala sa kanila lalo’t isinama sila ng gobyernong batas militar sa mga tinatakan nitong subersibo’t terorista?
Ilan pang mga bayani at martir ng pakikibaka ang tinatakan ng mga maykapangyarihan ng iba’t ibang katawagan para ituring silang masasamang tao ng lipunan: erehe, pilibustero, malhechor, salvaje, tulisan, bandido, panatiko, huramentado, pirata, komunista, subersibo, terorista. Kung hindi nalibing sa limot, maaaring maalala pa sila sa ganitong katawagan – sakali mang maalala pa sila!
Gaya ng ibang bagay sa lipunan, ang memorya o alaala ay isang larangan ng labanan ng mga nagtutunggaling puwersa sa lipunan. Totoong hanggang ngayon, patuloy ang tunggalian – at bahagi ng pinaglalabanan kung paano aalalahanin ng bayan ang kanyang nakaraan at ang kanyang mga bayani at martir.
(Nirebisang artikulo na nalathala sa Philippine Collegian Centennial Supplement, June 15, 1998.)
Philippine fibers: weaving history, culture and world class fashion
DOST barong picture
Close to 80 of the country’s talented fashion designers showcased their finest collections in the gala show at the SMX Convention Center in celebrating the International Year of Natural Fibers (IYNF), the Fiber Industry Development Authority (FIDA) of the Department of Agriculture organized Thursday.
Directed by Joey Espino, the fashion show serves as a tribute to the men and women in agriculture who painstakingly produce high quality fibers that are unique to and have become the pride of the Philippines.
“We hope to put Philippine fabrics in the center stage of the fashion world,” states FIDA Administrator Cecilia Gloria Soriano. “Through the fashion show, we do not only showcase the creativity of our weavers but, more importantly, generate sustained demand for these indigenous fabrics both here and abroad.”
The fashion show puts to fore the art of hand weaving, one of the most important crafts handed down from generation to generation, and the indigenous fabrics admired for their sheer beauty, uniqueness and global appeal – abaca, piña cloth and Philippine silk.
Abaca fiber produced from a plant endemic to the Philippines and which has been grown in the country for centuries, is carefully woven to make sinamay fabric. It first achieved worldwide recognition as the Manila hemp, the preferred cordage or rope used by sailors and even the US Navy. Today, abaca is also widely used for the manufacture of specialty papers, home furnishings, and novelty items.
Piña, the filmy fiber from the Red Spanish variety of pineapple grown in the provinces of Aklan, Palawan and Camarines Norte, became an important cloth material that in 1571, it was used to pay royal tribute or poll tax. Novelty items made of piña cloth were considered worthy gifts for royalty.
In 1862, a piña handkerchief was presented as a wedding gift to Queen Alexandra on the occasion of her marriage to Edward VII. Its replica can be found in the Victoria and Albert Museum in London.
Regarded as the queen of fabrics because of its beauty and elegance, silk is a legacy from the Chinese who have been in the Philippines for the past two millennia. It is widely
produced in Negros Occidental, Bukidnon, Benguet, Misamis Oriental, and La Union.
The gala presentation is one of the highlights of the three-day joint meeting of the Intergovernmental Group on Hard Fibers (IGHF) and the Intergovernmental Group on Jute, Kenaf and Allied Fibers (IGJKAF) under the auspices of FIDA and the Food and Agriculture Organization (FAO).
In 2008, the country earned US$100 million from the exports of abaca fiber and products.
Bituin sa Langit ang Bayani
Ni Dante L. Ambrosio
Mula pa noong unang panahon, narahuyo na ang mga tao sa ningning ng mga bituin sa langit. Parang mga brilyante itong nakasabog at kumukuti-kutitap sa gabing pusikit ang dilim. Lumikha sila ng mga mito at alamat ukol dito, gayundin ukol sa araw, sa buwan at sa iba pang penomena sa langit.
Sa maaga ring panahon, naging bahagi ang lahat ng ito ng kanilang pangangaso, pangingisda at pagtatanim. Sinasangguni nila ang mga bituin at iba pang penomena sa langit sa kanilang mga gawain. Kaya hindi nakakapagtakang iugnay nila ang kanilang buhay at kapalaran sa lupa sa mga ito.
Kanila ring inilagay sa langit ang mga bayani at tauhan ng mga mito at alamat, kabilang ang mga gamit ng mga ito. Hindi lamang para parangalan o alalahanin ang mga ito kundi para organisahin din sa anyong mapa ang sanlaksang bituing nakasabog sa langit. Kaya para na ring aklat ang langit na kanilang binabasa, pinaglilibangan at hinahanguan ng gabay sa buhay.
Hindi bago, kung gayon, ang ginawa noong 1930 ni Artemio Ricarte, dating heneral ng Rebolusyong 1896 at ng digmaang pagtatanggol laban sa Estados Unidos. Muli niyang bininyagan ang ilang bituin sa langit sa ngalan ng mga bayaning Pilipino. Parangal ito sa kabayanihan ng mamamayang nakibaka sa dalawang dayuhang mananakop. Paalala rin ito sa mga susunod na henerasyon sa sakripisyong inialay ng mga ninuno nila para makamtan ang kalayaan.
Nasa Yokohama, Hapon si Ricarte noon makaraang tumangging manumpa ng katapatan sa Estados Unidos. Minabuti niyang manirahan sa labas ng bansa kaysa makipagtulungan sa bagong mananakop. Dahil nasa Hapon, mga konstelasyon na kilala sa hilaga ng mundo ang pinangalanan niya ng mga ngalan ng mga bayaning Pilipino. Kung nasa Pilipinas siya noon, makikita niya ang ilang konstelasyong higit na kilala at mahalaga sa mga Pilipino gaya ng Balatik (Orion), Tatlong Maria (Orion’s Belt), Supot ni Hudas (Pleaides) at Krus na Bituin (Southern Cross). Itong huli ay malamang na hindi nakikita sa Hapon.
Ganito ang ginawang pagpapangalan ni Ricarte sa mga konstelasyon (makikita sa kalakip na mapa ang mga ito):
Cassiopeia………………….…Gat Tamblot
Perseus………………………..Gat Dandan
Draco…………………………Gat Panyong
Lyra……………………………Bondipla
Vega…………………………..Gat Rizal
Cygnus………………………..Poncrizpil
Deneb…………………………Gat Plaridel
Ursa Minor……………………Pingkian
Polaris…………………………Utak Hasinto
Ursa Major……………………Gat Maypag-asa
Sa malaking bahagi, ang mga katawagan ng modernong astronomya sa mga konstelasyon at bituin ay hango sa mitolohiyang Griyego, gayundin sa mga katawagang Arabe. Ito na ang nakaugalian sapul nang umunlad ang sibilisasyong Kanluran at humango ito ng kaalaman sa sibilisasyong Griyego-Romano at Arabe-Muslim. Sa pagkakataong ito, mas mahalagang ipaliwanag ang pinagmulan ng ipinangalan sa mga ito ni Ricarte.
Gat Tamblot ang itinawag ni Ricarte sa Cassiopeia. Sino si Tamblot? Siya ang babaylan ng Bohol na nanawagan noong 1622 sa mga katutubo na talikuran ang Kristiyanismo, magbalik sa katutubong paniniwala at mag-alsa laban sa mga Espanyol. Apat na bayang pinamahalaan ng mga Heswita ang nag-alsa. Ginamit ng mga Espanyol ang mahigit 1500 Kapampangan at Sebuano sa pagsupil sa pag-aalsang Tamblot. Bago nasupil ang pag-aalsa, gayunman, naghimagsik din sa Carigara, Leyte ang mga katutubo sa pangunguna ni Bankaw na isa ring babaylan. Gaya ng pag-aalsang Tamblot, malupit na sinupil ng mga Espanyol ang pag-aalsang Bankaw. Ipinarada nila sa bayan ang pugot na ulo ni Bankaw para di pamarisan ng iba.
Ang Perseus, grupo ng mga bituin na pinanganlan sa karangalan ni Padre Pedro Dandan, ay tinawag ni Ricarte na Gat Dandan. Isa si Padre Dandan sa mga paring iniugnay sa Pag-aalsang Cavite noong 1872. Habang ginarote sina Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos at Padre Jacinto Zamora, ipinatapon naman si Padre Dandan at iba pang mga pari sa Marianas. Nakabalik din siya sa Pilipinas kalaunan. Nang sumiklab ang Rebolusyong 1896, iniwan niya ang kanyang parokya sa Quiapo at sumama sa mga rebolusyonaryo. Napunta siya nang Cavite matapos salakayin nina Hen. Crispulo Aguinaldo ang Taguig, Pateros at Muntinlupa. Siya ang naging presidente ng pangkagawarang pamahalaan ng Gitnang Luson na binuo sa Bundok Puray sa Montalban noong 1897.
Para kay Epifanio de los Santos, makabayang peryodista ng La Independencia at isang historyador, bininyagan ni Ricarte ng Gat Panyong ang Draco, ang dragon o higanteng ahas na mahaba at paliku-liko sa langit tulad din ng EDSA. Mangyari pang alam na nating ang EDSA, ang mahaba at pangunahing lansangang paikot sa Metro Manila, ay ipinangalan din kay Epifanio de los Santos.
Pinangalanan namang Bondipla ni Ricarte ang Lyra – instrumentong musikal na hawig sa gitara – para sa unang tatsulok o hasik ng Katipunan. Binubuo ito nina Andres Bonifacio (BON), Ladislao Diwa (DI) at Teodoro Plata (PLA). Sa simula, nagrekrut ng mga kasapi ang Katipunan ayon sa sistemang tatsulok. Bawat isang kasapi ng tatsulok ay nag-iimbita ng tigalawang katatsulok niya na hindi kilala ng dalawang kasapi sa unang tatsulok. Malihim at mabagal ang ganitong sistema ng pagpaparami kaya binago rin kalaunan ng Katipunan. Ang pinakamaliwanag na bituin ng konstelasyong Lyra – ang Vega – ay tinawag ni Ricarte na Gat Rizal.
Tinawag ni Ricarte na Poncrizpil ang Cygnus alay kina Mariano Ponce (PONC), Jose Rizal (RIZ) at Marcelo H. del Pilar (PIL). Ang pinakamaliwanag nitong bituin – ang Deneb – ay tinawag niyang Gat Plaridel, pangalan sa panulat ni del Pilar. Sa tatlo, si Ponce marahil ang kailangang ipakilala. Isa si Ponce sa mga propagandista na nakasama nina Rizal at Plaridel sa Europa. Noong panahon ng Rebolusyon, naging kasapi siya ng Hongkong Junta. Ito ang nagtaguyod sa interes ng Rebolusyon sa ibang bansa.
Bininyagan ni Ricarte ng pangalang Pingkian, sagisag sa panulat ni Emilio Jacinto, ang Ursa Minor o Small Dipper samantalang tinawag niyang Utak Hasinto ang pangunahin nitong bituin – ang Polaris o North Star. Kilala ang Polaris bilang giyang bituin sa pagtukoy sa direksyon ng hilaga. Kinilala si Jacinto bilang Utak ng Katipunan kahit si Bonifacio ang tagapagtatag nito.
Inialay ni Ricarte ang tampok na grupo ng bituin sa hilaga – ang Ursa Major o Big Dipper – sa tagapagtatag ng Katipunan at tagapagbunsod ng Rebolusyon, si Andres Bonifacio. Binansagan niya itong Gat Maypag-asa, pangalan sa Rebolusyon ni Bonifacio.
Sa ginawang ito ni Ricarte, naging mga bituin sa langit ang ilang bayani at makabayang Pilipino. Liban kay Tamblot, mga tampok na tauhan ng Kilusang Propaganda at Rebolusyong 1896 ang pinarangalan ni Ricarte. Sa pagbibigay niya ng mga pangalang Rizal, del Pilar, Jacinto at Bonifacio sa mga tampok na bituin at konstelasyon sa gawing hilaga ng mundo, ipinamalas niya kung sino sa mga nakibaka sa mga Espanyol ang lubos niyang pinapahalagahan.
Gayunman, tulad din natin ngayon, marahil ay di batid o nakaligtaan ni Ricarte ang kaalamang bayan ng mga Pilipino ukol sa mga bituin. Mga konstelasyong popular sa Kanluran ang binigyan niya ng pangalan. Hindi niya nabigyan ng pangalan ng mga bayani ang mga konstelasyong higit na kilala at mahalaga sa mga Pilipino gaya nga ng Balatik, Tatlong Maria, Supot ni Hudas at Krus na Bituin.
Anu’t anuman, malinaw ang kahulugan ng pagbibinyag ni Ricarte sa mga bituin sa ngalan ng mga bayaning Pilipino. Isa itong paraan ng pag-aalaala sa mga nag-alay ng buhay sa kalayaan ng bayan. Masasabing ito na nga ang pinakamatayog na bantayog na naitayo para sa mga bayaning Pilipino. Lalagi silang huwaran at gabay para sa mga susunod na henerasyon, layuning hangad ng nagpangalan sa mga ito. Ani Ricarte sa kanyang ginawa:
Yaong kinulang palad na Supremo nang siya ay nabubuhay pa, ay lagi niyang ipinapangaral: “Mangatakot kayo sa Kasaysayan sapagkat ito ay walang ikukubli,” at ngayon ay durugtungan ko naman: “Ang mga bayani natin ay pinagmamalas tayo mula sa langit. Isaayos nga natin ang bawat pangungusap at kilos sa pangungusap at landas na kanilang tinalunton, at tayo ay umikit kahalintulad ng maayos na pag-ikit ng mga bituing iyan sa paligid ni Utak Hasinto at, sa gayon, walang pagkabula, makakamtan
natin ang “KAGYAT, BUO AT GANAP NA KASARINLAN” na siyang maningas na pinipita ng Inang-Bayan.
Marangal at kapuri-puri ang layunin ni Ricarte sa paglalagay sa mga bayani sa langit. Magsisilbi silang giya sa ating pagkilos, magsisilbi silang huwaran ng ating pamumuhay, magsisilbi silang tagapagpaalaala ng ating nakaraan at ng ating mga hangarin at layunin. Iyon nga lamang, ang larawan ng “maayos na pag-ikit ng mga bituin sa paligid ni Utak Hasinto” ay larawang totoo lamang sa gawing hilaga ng mundo kung saan hindi lumulubog ang bituing ito. Mas totoo para sa puwesto ng Pilipinas sa mundo ang larawan ng mga bituing maayos, pana-panahon at walang pagbabagong naglalakbay sa langit mula silangan tungong kanluran.
Sa unang malas, tila may pagka-artipisyal ang ginawa ni Ricarte. Bininyagan niya ng pangalan ang mga konstelasyong binuo at kinikilala na ng kabihasnang Kanluran. Ngunit alam man niya o hindi, ang kanyang ginawa ay isang aksyong nakaugat nang malalim sa kamalayan ng kanyang mga kababayan – maging ng lahat ng tao sa mundo: ang mag-alay ng papuri at parangal sa mga tanging bayani ng tao sa pamamagitan ng pagpapangalan sa mga bituin sa langit.
Huwag na nating pag-usapan ang mga bayani at iba pang tauhan ng mitolohiyang Griyego na siyang pinaghanguan ng marami sa mga pangalan ng mga konstelasyon at bituin ng modernong astronomya. Huwag na rin nating pag-usapan ang mga mito at alamat na nagpapaliwanag sa mga pangalang ito, lalo’t kultura at halagahing kanluranin ang mahahango mula sa mga ito. May tamang pagkakataon para rito. Balikan na lamang natin ang mga bayani ng ilang grupong etniko sa Pilipinas – si Magbangal ng Bukidnon, si Lagey Lingkuwus ng mga Tiruray at si Tohng ng mga Jama Mapun.
Si Magbangal ay isang makapangyarihang tao sa mga alamat ng mga Bukidnon. Nagagawa niyang linisin ang kaingin habang natutulog sapagkat ang makapangyarihan niyang itak ang nagpuputol ng mga kahoy. Nang minsang subukan siya ng kanyang asawang di alam ang kanyang kapangyarihan at sumuway sa kanyang atas na huwag siyang susundan, bumagsak ang kanyang itak na ikinaputol ng isa niyang braso. Galit niyang pinangaralan ang kanyang asawa. Aniya, ngayo’y kailangang magpakahirap muna ng mga tao sa paglilinis ng kaingin at pagtatanim upang may makain. Nagtungo siya sa langit at naging senyal ng mga tao kung kailan ang tamang panahon ng paglilinis ng kaingin at ng pagtatanim. Maaaring siya ang katumbas ng Balatik o Orion sa langit. Kasama niya rito ang kanyang palakol at itak, ang panga ng baboy na kanyang napatay at ang buról na kanyang pinangangasuhan.
Di gaya ng ibang bayani, wala sa mga bituin sa langit si Lagey Lingkuwus ng mga Tiruray. Siya, gayunman, ang responsable sa pagkakalagay sa langit ng mga bituing senyal sa pagtatanim ng mga Tiruray. Pinakiusapan niya ang magpipinsang sina Kufukufu, Baka at Seretar, ang tiyuhin nilang si Keluguy at ang mag-asawang Singkad at Kenogon na manirahan sa langit upang maging senyal sa wastong panahon ng pagtatanim. Binubuo ang Seretar ng ilang bituin ng Orion, ang Kufukufu ng Pleaides, ang Baka ng Hyades, ang Keluguy o Fegeferafad ng mga bituing Sirius, Murzim, Procyon, Castor at Pollux, ang Singkad ng ilang bituin ng Aquila, at ang Kenogon ng Delphinus.
Gaya ni Magbangal, isa ring makapangyarihang tao si Tohng na may dalawang asawa, sina Masikla at Mayuyu. Minsan, pinabantayan ni Masikla kay Mayuyu ang niluluto niyang damo at nagbiling huwag bubuksan ang palayok. Binuksan din ito ni Mayuyu. Nagalit si Masikla at sinabing dapat sana ay damo na lamang ang iluluto ng mga tao upang maging kanin at di na nila kailangang magtanim. Nang sumunod na pangyayari, si Tohng naman ang ginalit ni Mayuyu. Kasalukuyang tumutugtog ng plauta si Tohng habang nagpuputol ng mga damo at puno ang kanyang palakol at gulok. Nalaman ni Tohng na nanunubok si Mayuyu nang biglang bumagsak sa lupa ang palakol at gulok. Sabi niya, dapat sana ay di na kailangang magtrabaho ng mga tao para mabuhay. Pero dahil sa ginawa ni Mayuyu, kailangan na nila ngayong magtrabaho. Kapwa galit, nagtungo sa langit sina Tohng at Masikla. Sumunod pa rin si Mayuyu. Ngayon, tatlong magkakahanay na bituin sila na bumubuo sa konstelasyong Tanggung. Ito ang senyal sa pagtatanim ng mga Jama Mapun.
Mga bayaning pangkultura ng mga grupong etnikong nabanggit sina Magbangal, Lagey Lingkuwus at Tohng. Ipinapaliwanag sa mga salaysay hindi lamang ang pagkakalagay ng ilang piling bituin sa langit kundi pati na ang simula ng mga gawaing kaugnay ng pagtatanim. Sa sariling paraan ng mga Bukidnon, Tiruray at Jama Mapun, inilagay nila sa langit ang mga bayaning hindi nakilala ng iba pang mga Pilipino.
Hindi nga bago, kung gayon, ang ginawa ni Ricarte. May malalim itong ugat sa kabihasnang Pilipino at sa kabihasnang pandaigdig. Ngunit gaya ng kinahinatnan ng kanyang pagpupunyagi, ang mga pangalan ng mga bituin ng mga grupong etniko, ang mga salaysay at halagahing taglay ng mga ito ay halos hindi naisasalin sa mga sumunod na henerasyon ng mga Pilipino. Hindi man ito tuluyang nalimot, hindi naman ito nabibigyan ng gaanong pansin para palaganapin. Kailangan pa itong muling kalapin, pag-aralan at ipaalam sa mga tao. Bahagi sana ito, kung sakali, ng malalim na pagkakaugat sa bayan ng inaasam ni Ricarte at ng iba pang bayani na “kagyat, buo at ganap na kasarinlan” ng mga Pilipino.
Mga Tala
1. Matatagpuan ang mga pagpapangalan sa “Paliwanag sa ‘Lilok (mapa) ng Langit na Nalalakip Dito” (Pilipinisasyon ng Langit, Hulyo 23, 1930) [nasa Articles and Essays of General Artemio Ricarte]; Mga Liham kay Jose P. Santos, Hulyo 29, 1930; Disyembre 20, 1932; at Enero 22, 1933 [nasa Unpublished Letters of Gen. Artemio Ricarte vol. 1]. Bininyagan din ni Ricarte ng Gat Naning para kay Mariano Ponce at Lakhan Tupas para sa rajah ng Cebu ang bituing Corazon at konstelasyong Cochero ng mga Espanyol. Maaaring ito ang bituing Arcturus at ang konstelasyong Auriga.
2. Fay-Cooper Cole, The Bukidnon of Mindanao (Chicago: Chicago Natural History Museum, 1956).
3. Stuart A. Schlegel, “Tiruray constellations: the agricultural astronomy of a Philippine hill people,” Philippine Journal of Science vol 96 , no. 3 (September 1967).
4. Eric Casiño, The Jama Mapun (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1976).
(Nirebisang bersyon ng artikulong nalathala sa N.M.R. Santillan at M.B.P. Conde, mga patnugot, Kasaysayan at Kamalayan: Mga Piling Akda Ukol sa Diskursong Pangkasaysayan [Lungsod Quezon: Limbagang Pangkasaysayan, 1998,] 165-171.)
Straight from the hearth
Lola Bia’s hot chocolate can temper even the wild
By Gloria Esguerra Melencio
Now I know why my grandmother Lola Bia would not stop stirring with batidor the boiling chocolate in the clay kettle seated amid embers on the three-legged wood stove. A true-blue Paloanon, her parents coming from the Requiezes and Parados who taught her how to mold and dry tableas from cacao seeds, Lola Bia had always been on guard not to leave her thick, sweet smelling brew that can temper her wild grandchildren running to and fro, including me.
Lola Bia’s hot chocolate served with hot pandesal freshly baked from Good Morning Bakery, the only bakery in town in the 1970s, makes cold, rainy mornings pleasant. It cheers us up and prepares us for another day as the sugar shoots up, then gradually dies down toward noon in time for the regular afternoon nap.
I learned the lesson after several spilling and wasting the specially concocted chocolate when busy me (cooking while writing or cooking while sweeping) always leave the melting tableas with panochas (hardened coarse sugar cooked in halved coconut shells) to boil by itself. When it reaches the boiling state, the liquid chocolate surges up to the pot’s rim and rushes out putting off even the stove fire underneath – leaving only about a cup of the precious brew. It is now too late when I return rushing to uncover the pot and try to salvage what was left of it.
This I learned while boiling the solid, bitter tableas and sweet panochas, the last of the lot that I recently bought from Palo market during its regular market day on Saturdays. I discovered the reason why Lola Bia does not let her guard down.
I remember a Chilean friend telling me years ago that in her country there is a saying that likens the temper to hot chocolate: “Do not wait till I boil like chocolate,” warning her of an impending disaster should her temper wells up.
Chocolate rushes up quickly while boiling; unguarded temper gushes up. Hot chocolate hurts the skin more than boiling water does. Uncontrolled temper spells out disaster in the family and one’s environment – immediate or otherwise.
While putting the chocolate to a boil, constant stirring under slow, low cooking fire is a must. I was successful this morning when I did not leave my cooking to time. The rushing up of the hot liquid chocolate has been tempered with my reminding of myself that I have to be on guard – much like my Lola Bia.