Overseas Absentee Voting starts on April 10
1 April 2010- Overseas Filipino workers (OFWs) are encouraged to cast their vote as absentee voters and elect their chosen leaders starting April 10.
Migrante-Middle East said in a press statement that it is urging the more than 500,000 overseas absentee voters around the world to cast their vote promptly “to effect social change.” Overseas Absentee Voting (OAV) has been scheduled from 10 April up to 10 May 2010.
John Leonard Monterona, Migrante-Middle East regional coordinator said the periodic electoral exercise through OAV is not only seen as an opportunity for Filipinos working and living abroad to elect good, principled, and responsible leaders but is also an opportunity to raise OFWs political consciousness and eventually participate in effecting changes in the political system through active participation in the democratic processes and institutions.
“OFWs are not only economic contributors but should also be active participants in creating a political system that is responsive to the needs, problems, issues and concerns of the majority’s poor like farmers, workers (local and overseas), urban poor, students and out-of-school youth, women and children and other marginalized sector,” Monterona added.
Monterona further said the introduction and implementation of the OAV in the Philippine electoral system is relatively new. OFWs in the Mid-East prefer to have automated election system (AES) of the absentee voting than manual as it is new and sounds ‘hi-tech’ to them.
The COMELEC and OAV Secretariat should conduct first a series of info dissemination and voter education campaign in the Middle East in order to raise the consciousness of the OFW-electorate about AES. “Without this as a requisite, then it should not at all implement AES for OAV in the Middle East,” he said.
He explained that OFWs, mostly came from C,D,E class category, are not that much aware of the significance of the OAV into their plight as OFWs. It remains to be a challenge to all of us to enlighten them and raise their political consciousness into the affairs, issues, and concerns of OFWs and their families amid the lack of information dissemination and campaign by the COMELEC and various RP posts abroad, he stressed.
“It is indeed a great challenge for the sector to have a genuine OFW representation in Congress that would advance and defend their rights, well being and welfare; Migrante Sectoral party has been disqualified by the COMELEC by mere technicality, but we vow to participate in the next party-list election,” the Saudi-based Migrante leader said.
Filipina suspected of drug smuggling released, Australian authorities issue apology
22 March 2010 – A Filipina tourist mistakenly detained for alleged drug smuggling in Melbourne, Australia has been released.
In a joint statement issued last March 18, the same day Filipina Maria Cecilia Silva was released from jail, the Australian Customs and Australian Federal Police called the incident “regrettable”.
They confirmed the decision by the Magistrate Court of Melbourne ordering the release of Silva after the result of forensic testing on the iced tea packets she brought to Melbourne proved negative for drug traces.
The Court awarded her Australian$5,000.
The Philippine Embassy in Canberra, in a media statement, urged the Australian Customs to implement measures to ensure that similar mistakes do not happen in the future. The Embassy said it does not only cause distress to the person involved, but also to the relatives back in the Philippines.
For her part, Silva conveyed her thanks to Consul General Uriel Norman Garibay for the quick assistance, coordination and close monitoring of her case.
Silva arrived at the Melbourne Airport on March 13. She was detained by Australian Police on suspicion of bringing into the country the prohibited drug amphetamine allegedly inside iced tea packets.
The Police allowed her to call the Philippine Embassy through Consul General Garibay who assured her that the Embassy will extend to her all the necessary assistance.
The Embassy then advised Philippine Honorary Consul General to Melbourne, Raul Hernandez, to visit Ms. Silva and to coordinate with the Australian authorities for the speedy resolution of her case.
The Embassy also called Silva’s sister in the Philippines to inform her of the situation.
The Embassy, the Philippine Honorary Consulate, and Ms. Silva’s friends in Melbourne coordinated closely to work on her immediate release.
Pinoy family face deportation in Ireland
12 March 2010- A Filipino family who has been staying in Ireland for eight years is now facing a possible deportation from Irish authorities due to his participation in a recent labor struggle of some workers in a food factory at Co Kildare, Ireland.
“According to reports, John Recto, together with his wife and kids, are being threatened of a possible deportation from Ireland upon the confiscation of their immigrant visas by Irish authorities. We are concerned that this is another case where a worker is punished for fighting for his rights!” Garry Martinez, chairperson of Migrante International, said.
According to a news report posted at Republican Sinn Fein’s website (http://www.rsf-kildare.ie/), Recto joined a hunger strike together with shop steward Jim Wyse and John Guinan, both Irish workers, against the Green Isle Food Factory last week to claim their compensation after being sacked by the company last summer. Soon after the dispute was amicably settled with the help of local unions, Recto sought to renew his working visa but it was confiscated instead.
“We believe that the confiscation of immigrant visas of Recto and his wife was discriminatory and was meant to punish Recto for joining the strike. This was meant to be a signal to all migrant workers to better be silent or else…!” exclaimed Martinez. “This is a clear violation of labor and human rights of John and his innocent family.”
The Irish Congress of Trade Unions and the Technical Engineering and Electrical Union (TEEU) are now making representations on behalf of John Recto and his family to stop their deportation. John was the third man to join the Green Isle Foods hunger strike. He has worked at the said factory for eight years.
His family joined him in Ireland from the Philippines five years ago. His two oldest children grew up in Ireland and his youngest child was born there. They now face deportation because his work visa has not been renewed.
“We call on the Department of Foreign Affairs to immediately assist the Recto family and exert all diplomatic means possible to stop the deportation process. We would like to remind the Philippine government that it has ratified the International Convention on the Rights of Migrants and their Families, which is clearly being violated in the case of the Recto family,” Martinez explained.
Migrante asserted that even if Ireland is not a signatory of the said convention, the Philippine post can still invoke the right of the Recto family for a due process under the laws existing in Ireland.
“We are grateful that Irish trade unions are now taking up the cudgels to protect John and his family. It is incumbent upon the Arroyo administration to do its share in assisting the Recto family on the injustice being perpetrated against them,” Martinez added.
The group plans to take the issue of the Recto family to the Irish government and international bodies related to the protection of migrant rights.
Fund raising concert for Prof. Dante L. Ambrosio’s heart operation
4 March 2010
Dear Sir/Madam:
Greetings!
A group of friends, students and associates of Dr. Dante L. Ambrosio, a professor from the History Department of the College of Social Sciences and Philosophy, is organizing a fund raising activity for Dr. Ambrosio’s pending heart operation and treatment. Dr. Ambrosio has been teaching History in UP for the last 29 years and has been actively involved in research particularly in the field of ethnoastronomy. This interest in ethnoastronomy has brought him to research how early Filipinos used stars and the constellations in hunting, planting, fishing and seafaring. Dr. Ambrosio spent a considerable amount of time interviewing the Badjaos of Tawi-tawi in an effort to record the rich knowledge retained by the elders of indigenous communities which may be lost if not passed on to the next generation.
While his family has been exhausting every means possible to provide for his needs we think that a little help from his friends would mean a lot to Dr. Ambrosio. It is for this reason that I am writing you in the hope of soliciting your support in this truly life-saving endeavour by being donor in this event. Each donor ticket is priced at P1000 and is available at the History Department. The tribute which we are coordinating with his colleagues in the History Department headed by Dr. Malou Bolinao, Dr. Ambrosio’s former students and several former members of Samasa and the People’s Service Corps, is scheduled for March 13, 2010, Saturday, from 5:00-8:00 PM at the Melchor Hall Theater, College of Engineering in UP Diliman.
Should you wish to discuss the details of this letter further, please feel free to call me at 922-0020/926-0020/426-5197/435-0010 or through my mobile at 0917-8832108.
We hope for your favourable response.
Thank you very much and more power to you!
Sincerely yours,
ROCHELLE M. RAZO
Coordinator
Mga Landas Tungo sa Kalayaan (3) Dante L. Ambrosio
Ikatlong Bahagi – Paglakas ng mga Kilusang Panlipunan
Na iba ang kalayaang hinangad ng maykaya at edukadong Pilipino sa kalayaang minimithi ng mga anakpawis ay ipinamalas nga ng mga pag-aalsa at pagkilos ng huli noong mga dekada 1920-1940 nang hilingin nila hindi lamang ang kalayaan kundi pati na pagbabagong panlipunan. Kahit sa panahong malaya na ang Pilipinas, nagtuos muna ang mga anakpawis ng Gitnang Luson at ang mga maykayang kinatawan ng bagong buong pamahalaan bago tuluyang makapamayani ang huli.
Unang lumakas ang militanteng kilusang manggagawa sa gitna ng patuloy na pakikidigmang gerilya laban sa Estados Unidos noong 1902. Sa taong ito itinatag ang unang pederasyon ng mga manggagawa – ang Union Obrera Democratica (UOD) sa pamumuno nina Isabelo de los Reyes at Hermenigildo Cruz. Inilunsad ng mga panahong ito ang mga welga ng mga manggagawa sa imprenta at tabako. Kasabay ng mga welga ang pagpapalabas ng mga sarsuwelang bumatikos sa pananakop ng mga Amerikano at nagtaguyod sa kalayaan ng Pilipinas.
Kahit sinupil ng kolonyal na pamahalaan, nagpatuloy ang militanteng katangian ng kilusang manggagawa sa pangunguna ni Dominador Gomez na humalili kay de los Reyes. Pinangunahan niya ang Union Obrera Democratica Filipina (UODF). Kapwa bahagi ng paglaban sa mga Kastila sina de los Reyes at Gomez. Sa ilalim ng mga Amerikano, ipinagpatuloy ni Gomez ang pagbibigay ng makabayang katangian sa mga aktibidad ng kilusang manggagawa ngunit, gaya ng nabanggit, naging instrumento siya ng mga Amerikano sa pagpapasuko sa mga lumalaban pang gerilya.
Hindi lamang pinaunlad ng mga welga ang kalagayan ng mga manggagawa. Naging entablado nga ito ng mga makabayang dula at tumulong sa pangkalahatang paglaban sa pananakop yamang malakas pa rin ang kilusang gerilya. Hininala nga ng pinuno ng Philippine Constabulary na si Hen. Henry Allen na pinag-uugnay ng mga lider ng paggawa na sina de los Reyes at Gomez ang UOD, Partido Nacionalista, simbahang Aglipayano, kilusang gerilya at ang mga welga ng mga manggagawa para makapaglunsad ng patuloy na kaguluhan laban sa kolonyal na pamahalaan. Mula 1902 hanggang 1906 militanteng ipinaglaban ng mga manggagawa ang kanilang mga kahilingan.
Gaya ni de los Reyes, narahuyo rin si Gomez na pumaloob sa sistema ng kolonyal na pamamahala ng mga Amerikano nang pasukuin niya sina Sakay at lumahok siya sa pulitikang binuksan ng mga Amerikano. Sa ilang panahon pagkatapos na supilin ng mga Amerikano ang UOD at UODF, natuon ang kilusang manggagawa sa mga usaping pang-ekonomiya at pang-organisasyon.
Radikalisasyon ng Kilusang Paggawa
Noong dekada 1920, gayunman, lumitaw ang mga bagong radikal na lider manggagawa sa pangunguna nina Crisanto Evangelista at Antonino Ora. Bilang miyembro ng unang independence mission noong 1919, nakasalamuha ni Evangelista sa Estados Unidos ang mga radikal na manggagawang naakit ng sosyalismo at Marxismo. Sa buong dekada 1920, pinangunahan niya ang pagpapadalo sa mga lider manggagawa sa mga kumperensyang internasyonal ng mga radikal na samahang manggagawa. Inatupag niya ang pagbubuo ng isang kilusang manggagawa na may layunin at katangiang sosyalista.
Hanggang sa mga panahong ito, walang sariling partidong pampulitika ang kilusang manggagawa. Kumakabit lamang ito sa mga establisadong partido, pangunahin ang Partido Nacionalista nina Quezon. Noong 1922, itinayo ni Ora ang Partido Obrero bilang hiwalay na partidong pampulitika ng mga manggagawa. Pagsapit ng 1925, kaalyado na nito ang mga unyon ng mga manggagawa na kinabilangan ni Evangelista at ang unyon ng mga magsasaka na binuo ni Jacinto Manahan. Nagpatuloy ang radikalisasyon nito simula kalagitnaan ng dekada 1920.
Sa manipesto noong 1925, tinuligsa ng Partido Obrero ang dalawang pangunahing partidong pampulitika ng panahong ito. Anito, “kumbinsido na” ang mga anakpawis ng Pilipinas “na ang mga taktikang ipinamalas ng mga partidong Nacionalista at Democrata sa pakikipaglaban para sa ating karapatang lumaya ay walang iba kundi isang kahiya-hiyang pagmamaniobra para lamang makuha ang simpatya ng mga mamamayan…, na ang pangunahing layon ay hindi mahigpit na makipaglaban para sa kalayaan ng mga mamamayan at para sa pagtatatag ng isang demokratiko at malayang Republikang Pilipino kundi para mamonopolisa ang lahat ng gawaing pampamahalaan para matugunan ang pinakanakahihiyang ambisyon ng mga bumubuo nito.” Inudyukan nito ang mga manggagawa na “agawin ang pampulitika at pang-ekonomiyang kapangyarihan sa uring kapitalista at pawiin ang lahat ng mga paghahati at paghaharing makauri.”.
Pinangunahan ni Evangelista ang pagbubuo ng mga radikal na unyon na nakapaloob sa Congreso Obrero de Filipinas (COF) bukod sa pagiging kalihim ng Partido Obrero. Nang mahati ang pederasyon noong 1929, binuo nina Evangelista ang Katipunan ng mga Anak-Pawis ng Pilipinas (KAP). Namuno ito sa kilusang welga na naghangad hindi lamang ng pag-unlad sa kalagayan ng mga manggagawa kundi pati na ng kalayaan ng Pilipinas mula sa mananakop na Amerikano. Noong 1930, binuo nina Evangelista mula sa kilusang manggagawa ang Partido Komunista ng Pilipinas (PKP). Bagaman kagyat na hinuli at ipinatapon sa probinsya ang mga lider nito at ipinagbawal ang partido noong 1932, pinamunuan nito mula sa andergrawnd ang mga sumunod na pagkilos ng mga manggagawa kabilang ang Malaking Welga ng 1934 ng mga tabakero at tabakera.
Mga welga at pagkilos ng kilusang manggagawa
Bunga ng depresyong 1929 sa Estados Unidos, lubhang naapektuhan ang ekonomiya ng Pilipinas lalo’t mahigpit na itong naipaloob sa kolonyal na sistema ng kalakalan. Isa ito sa mga pangunahing tulak sa mga welgang manggagawa at pag-aalsang magsasaka noong dekada 1930. Isa sa mga dumanas ng paghihirap ang mga sakada, manggagawa at magsasaka ng Iloilo at Negros.
Noong 1930-1931, apat na welga ang inilunsad ng mga manggagawa sa daungan ng Iloilo at plantasyon ng Negros sa pangunguna ng Federacion Obrera de Filipinas (FOF). Bunga ng matagumpay na welgang inilunsad sa Iloilo, tumampok sa Bisaya ang FOF at ang pinuno nitong si Jose Nava. Nabigo man ito sa mga sumunod na welga, nanatiling isang malakas na pederasyon ang FOF sa Bisaya ng mga panahong ito. Hindi ito nahiwalay sa mga radikal na unyon sa Maynila na sinamahan nito kalaunan.
Isa pang tampok na welgang manggagawa ang anim na linggong Malaking Welga ng 1934. Bunga ng depresyong dinanas ng Estados Unidos mula 1929, bumaba ang benta at presyo ng iniluluwas na tabako ng Pilipinas. Nagbawas ng trabahador at suweldo ang mga pabrika ng tabako. Dahil dito, nagkaroon ng mga pagkilos para ipagtanggol ng mga manggagawa ang kanilang kabuhayan. Iniluwal nga nito ang Malaking Welga ng 1934 na nilahukan ng may 30 pabrika at mahigit na 11,000 manggagawa sa Maynila at karatig na probinsya.
I sa mga direktang resulta ng Malaking Welga ng 1934 ang pag-aalsang Asedillo sa Laguna-Tayabas. Isa sa mga tinugis sa welgista si Teodoro Asedillo, dating guro, hepe ng pulis at pinuno ng KAP sa kanyang bayan sa Longos, Laguna. Nagtungo siya sa Maynila bilang bahagi ng KAP para sumuporta sa welga. Nang sumiklab ang kaguluhan sa pabrika ng La Minerva na ikinasawi ng apat at ikinasugat ng 20 katao, tinugis ng mga maykapangyarihan ang mga pinaghihinalaang pinuno ng welga. Mula sa Maynila, bumalik ng Laguna si Asedillo, nakipagkaisa sa grupo ng itinuturing na tulisan na si Kapitan Kulas (Nicolas Encallado) at namuno sa armadong paglaban sa pamahalaan hanggang sa mapatay siya ng mga konstabularyo noong 1935.
Pagkilos at pag-aalsa ng kilusang magsasaka
Habang lumalakas ang militanteng kilusang manggagawa at maraming welga ang inilunsad sa kabila ng pagpapatapon sa marami nitong lider, nagkaroon din ng malaking pagbabago sa kilusang magsasaka. Noong dekada 1920 at 1930 sumiklab ang mga pag-aalsang magsasaka na ang iba ay inilunsad ng mga samahang milenaryo. Sa mga dekadang ito rin lumitaw ang maraming sekular na samahang magsasaka na nanguna sa mga pag-aalsa. Sa pagkakatatag noong 1933 ng Partido Sosyalista ng Pilipinas na pinamunuan ni Pedro Abad Santos, pumaloob sa kilusang magsasaka ang kaisipang sosyalista.
Bago pa ito, binuo noong 1919 ang unang unyon ng mga magsasaka sa Bulakan – ang Union de Aparceros de Filipinas sa pamumuno ni Manahan. Tinutulan nito ang mga pagpapatalsik sa mga magsasaka sa mga lupain, usura, di pantay na hatian sa ani, mababang pasahod, at abuso ng mga panginoong maylupa. Binuklod sa unyon hindi lamang ang mga magsasaka kundi pati na ang mga kasama at manggagawang pambukid. Sa Gitnang Luson, lumakas naman ang samahang Aguman ding Maldang Tagapag-obra (AMT) na nagbuklod din sa mga magsasaka, kasama at manggagawang pambukid. Ang Union de Aparceros ang naging ubod ng mas malaking samahang Kalipunang Pambansa ng mga Magbubukid sa Pilipinas (KPMP). Layunin ng KPMP hindi lamang ang pagbabago sa kalagayan ng mga magsasaka kundi ang “pagkaisahin ang mga magsasaka sa kilusan para sa ganap na pambansang pagpapalaya sa Pilipinas.
Tumayong gulugod ng Partido Obrero, at pagkatapos, ng Partido Komunista sa hanay ng mga magsasaka ang KPMP. Samantala, ang AMT naman ang tumayong gulugod ng itinatag na Partido Sosyalista. Noong 1938, nagsanib ang Partido Komunista at Partido Sosyalista. Sa ganitong pangyayari, napagsanib nina Evangelista at Abad Santos ang mga militante at malaking seksyon ng mga organisadong manggagawa at magsasaka sa ilalim ng isang partido.
Marami pang ibang samahang sekular ang umakit sa mga magsasaka bukod sa KPMP at PSP. Kung tutuusin, noong dekada 1920 at 1930 parang mga kabuteng nagsulputan ang mga ito. Sa mga panahong ito, lubhang nabalisa ang pamahalaan sa mga “kaguluhang” inihasik ng mga ito. Kabilang sa mga samahang ito ang Philippine National Association nina Pedro Calosa at Cesario Abe na naglunsad ng pag-aalsa sa Tayug, Pangasinan noong 1931 at ang Lapiang Sakdalista na naghimagsik noong 1935 sa Timog Luson. Nakabahala rin sa mga awtoridad ang mga aktibidad ng samahang Tanggulan noong 1931 sa Gitna at Timog Luson na nagbunga rin ng malawakang pagsupil sa samahan bunga ng balitang mag-aalsa ito.
Ang mga pag-aalsang magsasaka na naganap, kung tutuusin, ay bunga ng matagal nang suliranin sa lupa. Ilang daan taon nang ipinaglalaban ng mga magsasaka ang pag-aari ng lupa subalit lagi silang binibigo ng mga maykapangyarihan, dayuhan man ito o kapwa Pilipino. Pinalubha pa ito ng kawalang katiyakan ng pamumuhay dulot ng mga presyur na labas sa kanilang kontrol gaya ng pagbagsak ng ekonomiya dulot ng depresyon sa ibang bansa. Tila sa mga dekada ng 1920-1930 muling bumulwak ang paghihimagsik ng loob ng mga magsasaka. Habang malinaw na kinarga ng mga sekular na samahang magsasaka at manggagawa ang adhikaing kalayaan, ganito rin ang ipinamalas ng mga samahang milenaryo kung saan naging bahagi ito ng kanilang mga paniniwalang milenaryanista.
Kilusang Milenaryo at Kilusan sa Cordillera at Mindanao
Samantala, kung inakala ng mga awtoridad na napatahimik na noong 1913 ang mga kilusang milenaryo, nagkamali sila. Noong Enero-Pebrero 1924, muling sumiklab ang pag-aalsa ng mga milenaryanista. Sa pagkakataong ito, ang malayong prubinsya ng Surigao sa Mindanao ang pinangyarihan ng pag-aalsa. Sa mga naganap na labanan, 37 pulis at sundalo ang namatay. Sa panig ng mga kolorum, 200 ang nagbuwis ng buhay at ilan pa ang naparusahang mabilanggo kabilang ang ilang pinuno nila. Noong 1925 nag-alsa ang Kapisanang Makabola Makasinag sa Nueva Ecija at Pangasinan sa pangunguna ni Pedro Kabola. Noong Mayo 1927, ang Negros naman ang naging saksi ng mga pag-aalsa bunga ng pangangaral ni Flor Intrencherado.
Sa Cordillera, nagkaroon ng mga pagkilos ang mga Igorot kaugnay ng pagtatanggol ng kanilang lupain at kultura. Noong 1933, nagreklamo ang mga naninirahan sa Samoki at Bontoc bunga ng pagpasok ng mga kumpanya ng mina sa kanilang teritoryo. Pirmado ang reklamo ng 600 marka ng hinlalaki ng mga nagpetisyon. Sa iba namang pagkakataon, mga kababaihang Igorot ng Belwang, Sacasacan ang nakipagtagisan sa mga nagmimina at sundalo. Tinanggal nila ang kanilang tapis at humarap nang hubad sa mga ito, aksyong hawig sa ginawi ng kababaihang Igorot na lumaban sa pagtatayo ng Chico Dam 40 taon sa hinaharap.
Hindi rin natigil ang mga tinaguriang “kaguluhan” sa Mindanao kahit noong panahon na ng pamamahalang Amerikano. Ayon kay Tan, ang isang dahilan ng mga kaguluhan ay ang pagtutol sa pamamalakad ng gobyerno kinatawan man ito ng mga Amerikano, Pilipinong Kristiyano o pinunong Muslim mismo.
Itinaguyod nga ng mga samahang magsasaka at manggagawa ang adhikaing kalayaan ng mga mamamayan. Kahit mga kagyat na usaping pangkabuhayan ang ipinaglaban nila sa mga welga at pag-aalsa, lagi nang karga ng kanilang pakikibaka ang pagtataguyod sa kalayaan. Para sa kanila, kinatangian ang kalayaang ito ng pagkakapatiran, pagkakapantay-pantay, katarungan at kaginhawahan nababalot man ang mga ito sa mga ideang makabayan, milenaryo o sosyalista. Ibang-iba ito sa kalayaang ipinaglaban ng elite na nakapokus sa paghahabol sa kapangyarihang pampulitika at pang-ekonomiya.
Bagaman nakapagdulot ng pagkabalisa ang mga pag-aalsang ito sa mga awtoridad, hindi nito inilagay kailanman sa alanganin ang pundasyon ng kolonyal na pamamahala. Sa halip, itinulak nito ang kolonyal na pamahalaan na pag-ibayuhin ang pag-akit hindi lamang sa elite kundi pati na sa mga lumitaw na lider ng mga samahang masa. Nagsagawa rin ito ng mga hakbang tungo sa pagremedyo sa mga reklamong inihain upang mapigil ang mga pagpoprotesta, kabilang na ang pag-aayos ng sistema ng relasyong industriyal at ang paglulunsad ng programa sa katarungang panlipunan gaya nang ginawa ni Quezon.
Pagbalik-tanaw sa Nakaraan; Pagsilip sa Hinaharap
Bunga ng sistema ng edukasyon na inilatag ng mga Amerikano, ng mga gawaing pambayan na isinagawa ng kolonyal na administrasyon, ng “mapagpalang” pakikitungo ng mga kolonyal na administrador sa mga Pilipino, ng pangako ng pagbibigay ng kalayaang inasam ng balana at ng pagtataguyod ng Estados Unidos sa interes ng mga maykaya at edukadong Pilipino, nagkaroon ng magandang pagtingin ang maraming mamamayan sa Estados Unidos. Tumanaw ng malaking utang na loob ang mga Pilipino sa Estados Unidos lalupa nang palayain nito ang bansa sa pananakop ng Hapon. Nakalimutan na nang lubos ang marahas na pagsupil nito sa mga nakibaka at nagtanggol sa kalayaang nakamit noong Himagsikan.
Ilang dekada pa ang lilipas bago tingnan ng mga Pilipino ang Estados Unidos mula sa ibang perspektiba – bilang isang imperyalistang bansa na nagsasamantala at nang-aapi sa mamamayang Pilipino. Ang ganitong pananaw, gayunman, ay hindi naging ganoon kalaganap lalo’t nanatili – at tila dumarami pa – ang maraming ugnay ng mga Pilipino sa Estados Unidos. Hanggang ngayon may panghihinayang pang ginugunita ng mga may edad 80 anyos pataas ang pistaym, ang panahon ng pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas bago sumalakay ang Hapon. Kay Renato Constantino, bunga ito lahat ng misedukasyon ng mga Pilipino sa kamay ng Estados Unidos at ng mga humaliling maykapangyarihan.
Ibinigay ng Estados Unidos ang kalayaan ng Pilipinas noong Hulyo 4, 1946. Mula noon ito ang ipinagdiwang na araw ng kalayaan ng Pilipinas. Ngunit binago ito ni Presidente Diosdado Macapagal noong 1962 at ginawang Hunyo 12, sunod sa idineklara ni Hen. Aguinaldo sa Cavite noong Hunyo 12, 1898. Nang gunitain ang ika-100 taon nito, deklarasyon ng kalayaan at hindi ang mismong kalayaan ang ipinagdiwang. Hindi pa rin ito lubos na maituring na araw ng kalayaan dahil sinundan nga ng mahigit 40 taong pananakop ng Estados Unidos at ng Hapon. Isang dahilan ito kaya patuloy na naririnig ang mga idea ng “di tapos na rebolusyon” at ng “di-kumpletong kalayaan”.
Sa isang banda, masasabing bunga rin ito ng pangyayaring patuloy ang tunggaliang nagaganap sa lipunang Pilipino. Bunga naman ito ng paniniwalang di pa nakakamit ng nakibakang anakpawis ang adhikaing ipinaglaban noon pang una. Iba’t iba ngang landas tungo sa kalayaan ang tinalunton ng mga naghangad nito noong panahon ng pananakop ng Estados Unidos. Isang bahagi ang nakapagtamasa ng bunga ng itinuring na kalayaan samantalang isa pang bahagi ang nanatiling bitin sa kanilang inadhika.
Kung babalikan ang kalagayan mula 1899 hanggang mga dekada 1940, may makikitang tatlong puwersa, sa pinakamababa, na nagharap sa entablado ng kasaysayang Pilipino: ang imperyalistang Estados Unidos, ang mga maykaya at edukadong Pilipino at ang mga nakibakang anakpawis. Idagdag pa rito ang karamihan ng mga mamamayan na naabot sa iba’t ibang paraan ng impluwensya at pagkilos ng tatlong puwersang nabanggit.
Marahas na inagaw ng Estados Unidos sa mga Pilipino ang kalayaang nakamit ng paghihimagsik laban sa Espanya. Ginamit nito kapwa ang karahasan at pang-aakit para maitatag nito ang soberanya sa buong arkipelago. Sa malaking bahagi, ibinigay nito sa mga maykaya at edukadong Pilipino ang mga kahilingan nito na di ibinigay ng Espanya noong kilusang reporma. Higit pa nga rito ang ibinigay ng Estados Unidos – iniakma nito ang kolonyal na pamamahala sa interes at adhikain ng elite ng bansa. Di kataka-taka na di mapag-iba ng mga pinunong Pilipino, pampulitika at pang-ekonomiya, ang interes ng Pilipinas sa interes ng Estados Unidos; sa maraming pagkakataon, inangkin pa ngang interes din ng Pilipinas ang interes ng Estados Unidos.
Sa ganitong pagtingin, hindi rin kataka-takang isipin ng mga maykaya at edukadong Pilipino na nagwakas na ang pakikibaka para sa kalayaan nang kilalanin ng Estados Unidos ang kalayaan ng Pilipinas noong 1946. Nakamit nga ng elite ang lahat ng adhikain nilang ipinahayag noong kilusang reporma at ipinaglaban maging noong Himagsikan. Minana pa nga nila mula sa Estados Unidos ang buong sistema ng kolonyal na pamamahala na siya nilang ginamit mula 1946 hanggang ngayon. Para sa kanila, kailangan na lamang ipagtanggol ang kalayaang nakamit at isulong ang kaunlaran ng bansa.
Kaiba sa mga maykaya at edukadong Pilipino ang pananaw ng mga nakibakang anakpawis. Sa pagbibigay ng kalayaan noong 1946, hindi nila nakamit ang lupang ipinaglaban, halimbawa, noong paghihimagsik laban sa Espanya at ng pakikibaka laban sa Estados Unidos at Hapon. Ni hindi pa nga nila ito nakakamit hanggang ngayon. Ang mga hangarin ng pagkakapatiran at pagkakapantay-pantay, gayundin ang kaugnay nitong mga prinsipyong moral, na itinaguyod ng Katipunan at ng mga kilusang milenaryo, iba pang kilusang anakpawis at maging ng mga partido komunista at sosyalista, ay di rin nakapangibabaw nang kilalanin ang kalayaan noong 1946. Sa panghihilakbot ng nakibakang anakpawis, mga kolaboreytor pa nga noong panahon ng Hapon ang marami sa naluklok sa kapangyarihan. Mas grabe pa, pinuntirya sila ng mga maykapangyarihan para supilin. Tiningnan sila bilang mga kaaway na sagabal sa pagsusulong ng interes at aspirasyon ng mga maykaya at edukadong Pilipino, na itinaguyod nitong huli na siya mismong interes at aspirasyon ng buong sambayanang Pilipino.
Hindi nakapagtatakang hindi nawala ang tunggalian sa mga sumunod na panahon. Nagpatuloy ang paglaban ng mga anakpawis. Patuloy silang nagprotesta. At hindi lang sila nagprotesta; nag-alsa rin ang ilan sa kanila – nag-alsa ang mga Huk, nag-alsa ang mga NPA, nag-alsa ang MNLF, nag-alsa ang Cordillera.
Pagkatapos ng mga pakikibaka, iyon ding mga maykaya at edukadong Pilipino bukod pa ang mga kolaboreytor at mga kalabang nananatili sa poder, ang naluklok sa kapangyarihan. Kaya naman sa bawat pagkakataon, kinailangang maglunsad ng mga kampanya ng panunupil ang mga naluklok sa kapangyarihan laban sa mga nagpatuloy ng pakikibaka. Kung paanong sinupil ng mga Amerikano at ng mga Pilipinong elite, kabilang ang mga dating pinunong rebolusyonaryo, ang mga tinaguriang “bandido, panatiko, at huramentado” gayundin sinupil ang mga nagpatuloy ng pakikibaka na tinawag naman ngayon na mga “subersibo, komunista at terorista”.
At hindi lamang kampanya ng panunupil ang inilunsad ng mga maykapangyarihan. Hinawakan nila ang alaala ng bayan – binura, binaluktot at hindi ipinaalam sa mga sumunod na henerasyon ang maningning na kasaysayan ng pakikibaka ng mga anakpawis. Kaya nga halos walang alaala ng pagmamalupit ng Estados Unidos at ng mahigpit na pagtanggol ng mga anakpawis sa bagong kamit na kalayaan ang mga henerasyong nabuhay sa panahon ng mga Amerikano, gayundin ang mga henerasyong sumunod sa kanila.[1]
[1] Bagama’t may ibang konteksto, halos ganito rin ang naganap pagkatapos ng may 13-taong paghahari ng diktadurang Marcos at ng Pag-aalsang EDSA. Nanatili sa kapangyarihan ang mga responsable sa pag-iral ng diktadura at patuloy pa ngang tinugis ang mga naging masigasig sa pakikibaka. Para sa elite na kontra-diktadurang Marcos, nakamit nila ang mga adhikaing ipinaglaban – nakabalik nga sila muli sa kapangyarihan. Sa kabuuan, madali silang nakipagkasundo sa mga elite na pro-Marcos, habang di nila nakasundo at giniyera pa nga ang nakibakang anakpawis na tila walang nakamit sa 13 taon nilang paglaban kundi ang tatak na subersibo at terorista. Gaya noong panahon ng mga Espanyol, Amerikano at Hapon, nagaganap ngayon ang tunggalian sa alaala ng bayan kaugnay ng pakikibakang kontra-diktadura.
Mga Landas Tungo sa Kalayaan (2) Dante L. Ambrosio
Ikalawang Bahagi : Pakikipagtulungan at Pakikipagnegosasyon ng Elite
Sa simula, itinatag ng Estados Unidos sa Pilipinas ang isang gobyernong militar mula 1898-1901. Itinatag ito noong Agosto 14, 1898 sa pangunguna ni Gen. Wesley Merritt makaraang pasukin ng mga Amerikano ang Intramuros at sumuko sa mga ito ang mga Espanyol. Habang hindi pa napapayapa ang arkipelago at patuloy pa ang armadong pagtatanggol ng pamahalaang Aguinaldo, pinamahalaan ng gobyernong militar ang mga sakop nitong lugar sa Pilipinas. Pinamahalaan nito ang introduksyon ng edukasyong Amerikano sa pangunguna ng mga sundalong Amerikano mismo, gayundin ang pag-oorganisa ng mga hukuman at ng mga lokal na pamahalaan.
Noong Disyembre 21, 1898, halos dalawang linggo matapos pirmahan ang Kasunduang Paris, ipinahayag ni Presidente Mckinley ang patakarang Benevolent Assimilation sa Pilipinas. Inatasan ng proklamasyon ang gobyernong militar na itinatag ng Estados Unidos sa Pilipinas na ipatupad ang soberanyang Estados Unidos sa kabuuan ng teritoryong inilipat dito ng Espanya. Gumawa ng mga hakbang ang pamahalaang Amerikano upang saklawin ng soberaniya nito ang arkipelago, kabilang ang pagsupil sa armadong pagtatanggol ng mga rebolusyonaryo at ang pag-akit sa kolaborasyon ng mga “mayaman at edukadong Pilipino”.
Binuo ni Presidente McKinley ang First Philippine Commission noong 1899 para alamin ang kalagayan sa Pilipinas at kung paano mahusay na maipapatupad ang soberanidad ng Estados Unidos dito. Tinagurian itong Schurman Commission sunod sa ngalan ni Jacob Gould Schurman na namuno nito. Kabilang sa mga rekomendasyon nito ang mga sumusunod: pagbubuo ng gobyerno sibil na may lehislaturang may dalawang kapulungan, pag-aalis ng pamamahalang militar sa mga napayapa nang lugar, pagbubuo ng mga lokal na pamahalaan, pagbubukas ng mga paaralan, pagtatalaga ng mga mahuhusay na tauhan sa mga opisina ng gobyerno at pangangalaga ng mga yamang likas ng Pilipinas. Binanggit nito ang paniniwala ng mga Pilipinong maykaya at edukado na kailangan ng Pilipinas ang awtoridad, gabay at proteksyong Amerikano.
Noong 1900, binuo ang Second Philippine Commission upang itatag ang gobyerno sibil. Pinamunuan ito ni William H. Taft kaya tinagurian ding Taft Commission. Kabilang sa mga tungkulin nito ang pagbubuo ng mga gobyernong munisipal sa pamumuno ng mga katutubong pinuno, pagbubuo ng pamahalaan sa mas malalaking dibisyon gaya ng mga probinsya at pagtupad ng kapangyarihang lehislatibo simula Setyembre 1900. Sa pangkalahatan, inilatag ng Taft Comission ang mga kundisyon sa pagtatatag ng pamahalaang sibil.
Noong Hulyo 4, 1901 itinatag ang gobyerno sibil sa pangunguna ni Taft bilang gobernador sibil (naging gobernador-heneral noong Pebrero 1903). Nanatili rin siyang tagapangulo ng Philippine Commission. Sa pagiging gobernador ng gobyerno sibil at tagapangulo ng Philippine Commission, hinawakan ni Taft kapwa ang kapangyarihang ehekutibo at lehislatibo. Hanggang 1902 nanatili ang pamamahalang militar sa mga di napayapang lugar samantalang noon na lamang 1914 napalitan ng pamamahalang sibil ang pamamahalang militar sa mga teritoryo ng mga Muslim.
Binuo ang gobyerno sibil sa panahong malakas pa ang mga armadong paglaban ng mga Pilipino kahiman nagsimula nang magsisukuan ang mga heneral at tauhan ni Aguinaldo. May mahalagang tungkulin ang ganitong pagbubuo na inirekomenda ng Schurman Commission: “Para matanggap ng mga Pilipino ang soberanyang Amerikano, pinaniniwalaan na malaki ang magagawa ng pangkalahatang paghalili ng pamahalaang sibil sa pamahalaang militar sa buong arkipelago kaysa anupamang hakbang.” Dagdag pa nito: “dapat ‘tumugon sa mga pananaw at adhikain ng mga edukadong Pilipino hanggang sa malawak na saklaw na makakaya ang gobyernong bubuuin sa Pilipinas.’”
Sa ganitong paraan binigyang hugis ng gobyerno sibil ang mga islogang “Philippines for the Filipinos”, “training for self-government” at “Filipinization policy”. Binuksan sa mga maykaya at edukadong Pilipino ang mga posisyong pangmunisipyo at pamprobinsya. Binuksan din sa kanila ang mga posisyon sa sentral na pamahalaang kolonyal kabilang ang Philippine Commission at ang Korte Suprema. Sa larangan ng pulitika, ganito inakit ng Estados Unidos ang mga maykaya at edukadong Pilipino para makipagkolaboreyt sa kolonyal na pamamahala.
Mga Pilipino sa Pamahalaang Sibil
Sinimulan ang pagtatayo ng mga pamahalaang munisipal sa ilalim ng mga sibilyan kahit sa panahon ng gobyernong militar. Noon pang 1899, naglabas na ng pangkalahatang atas ang gobyernong militar ukol sa pagtatatag ng sibilyang pamahalaan sa mga munisipyo sa paligid ng riles ng tren pahilaga mula sa Maynila, gayundin sa Cavite at Laguna. Sa simula pa lamang, malinaw na ang kamay ng mga kolaboreytor na Pilipino sa gawaing ito dahil ginawa sa pamamahala ni Cayetano Arellano, na dating itinalaga sa Departmento ng mga Usaping Panlabas ng pamahalaang Aguinaldo, ang padron sa pagbubuo ng gobyerno munisipal. Noong Enero at Pebrero 1901 ipinasa ng Philippine Commission ang Municipal Code at Provincial Government Code para magsilbing gabay sa pagtatatag ng mga pamahalaang lokal liban sa Maynila, Baguio, mga teritoryong Muslim at Lalawigang Bulubundukin.
Sa mga kwalipikasyon para makaboto o mahalal na opisyal ng gobyernong munisipal, malinaw ang pagpabor sa mga maykaya at edukadong Pilipino ng kolonyal na pamahalaan: mga lalaking di bababa sa 23 anyos ang edad, humawak na ng posisyon sa antas ng munisipyo bago pa Agosto 13, 1898, marunong sumulat at bumasa ng Inggles o Kastila, may ari-ariang nagkakahalaga ng $250 o nagbabayad ng taunang buwis na $15. Sa madaling salita, hindi nito ginalaw ang pamamayani ng mga maykaya sa munisipalidad gaya noong panahon ng mga Kastila.
Ilang naglingkod sa rebolusyonaryong pamahalaan at hukbo o nanindigang makabayan ang namuno sa lokal na pamahalaan sa ilalim ng kolonyal na pamahalaang Amerikano - Quezon (medyor sa rebolusyonaryong hukbo at nahalal na gobernador ng Tayabas), Osmena (makabayang peryodista na naging gobernador ng Cebu), Arturo Dancel (diputado ng Kongreso ng Malolos at naging gobernador ng Rizal), Juan Cailles (heneral ng rebolusyonaryong hukbo at naging gobernador ng Laguna), Manuel Tinio (heneral ng rebolusyonaryong hukbo at naging gobernador ng Nueva Ecija), Mariano Trias (bise-presidente ng pamahalaang Aguinaldo at heneral ng rebolusyonaryong hukbo at naging gobernador ng Cavite), Ricardo Paras (diputado ng Kongreso ng Malolos at naging gobernador ng Marinduque, Mindoro at Tayabas) at marami pang iba. Gaya nang nabanggit, nakipagtulungan sila sa pagtugis sa mga patuloy na lumalaban sa pananakop.
Isa sa mga unang nagkolaboreyt sa mga Amerikano ang mga asendero ng Negros sa pamumuno nina Juan Araneta, Jose Luzuriaga at iba pa. Nagbuo sila ng gobyernong probisyonal noong Nobyembre 1898 sa Negros nang malinaw nang natatalo ang mga Kastila. Noong Pebrero 1899, mahigit dalawang buwan lamang makaraan, nakipag-usap na sila sa mga pinunong militar na Amerikano at inilipat nila rito ang kanilang katapatan. Bagay na lalo lamang nagpasigla kay Papa Isio sa paglaban lalo’t nahayag ang tunay na interes ng mga asendero.
Noong Setyembre 1901, ginawang miyembro ng Philippine Commission sina Trinidad H. Pardo de Tavera, Benito Legarda at Jose Luzuriaga. Noong 1908, idinagdag sa komisyon si Rafael Palma. Ginawa namang kalihim ng Pinansiya at Hustisya noon ding 1908 si Gregorio Araneta. Sa serbisyo sibil, dumami ang mga Pilipinong itinalaga ayon sa itinadhana ng unang Batas sa Serbisyo Sibil noong 1900. Noong 1903, 49% na ng mga nasa serbisyo sibil ang Pilipino. Lumawak pa ito ng 71% noong 1913. Unang Pilipinong direktor ng serbisyo sibil si Felipe Buencamino, isa sa mga tampok na opisyal ng Kongreso ng Malolos at kalihim ng usaping panlabas sa gabinete ni Pedro Paterno. Sina Tavera at Arellano na itinalaga sa usaping panlabas at si Araneta na itinalagang kalihim ng hustisya sa pamahalaang Aguinaldo ay tumalikod sa rebolusyonaryong pamahalaan bago pa sumiklab ang labanan sa pagitan ng mga Amerikano at Pilipino.
Lahat ng pakikipagtulungang ito ng mga edukadong Pilipino sa mananakop na Amerikano ay itinuturing na karangalan hanggang ngayon. Mga hakbang ito sa pagkakamit ng mas malawak na kapangyarihan ng mga maykaya at edukadong Pilipino sa kolonyal na pamahalaan at maituturing na katuparan ng mga kahilingang repormista noong panahon pa ng mga Kastila.
Philippine Organic Act ng 1902 at Jones Law ng 1916
Para sa pagtatatag ng pamahalaang sibil kalahok ang mga edukadong Pilipino, ipinasa ng Kongreso ng Estados Unidos ang Philippine Organic Act ng 1902, lalong kilala sa bansag na Philippine Bill of 1902. Hanggang 1916, ito ang sinunod na batas kaugnay ng pamamahala ng Estados Unidos sa Pilipinas. Hinalinhan ito ng Jones Law noong 1916. Mahalagang probisyon nito ang pagtatalaga ng dalawang resident commisioner na Pilipino sa Washington at ang pagtatatag ng Philippine Assembly dalawang taon makaraan ang proklamasyon ng lubos na kapayapaan. Magsisilbi ang Philippine Assembly bilang mababang kapulungan habang tatayong mataas na kapulungan ang Philippine Commission sa inirekomenda ng Schurman Commission na lehislaturang may dalawang kapulungan. Idineklara ni Presidente Theodore Roosevelt na tapos na ang giyera noong Hulyo 1902 kung kaya nagkaroon ng linaw ang pagbubuo ng Philippine Assembly makaraang maihayag ang resulta ng sensus ng populasyon.
Isa sa mga nagtulak sa mga Pilipinong maykaya at edukado para makipagtulungan sa pagpapatahimik sa mga nagrerebelde ang posibilidad ng pagbubukas ng Philippine Assembly. Sa kontekstong ito maaaring maunawaan ang isang dahilan ng pagtugis ni Cailles at ang pagpapatanggap ng amnestiya ni Gomez kina Sakay. Itinampok na mga bagong lider ng mga Pilipino sa pagkakabuo ng Philippine Assembly sina Osmeña at Quezon. Mula sa panahong ito hanggang sa Komonwelt, naghalinhinan ang dalawa bilang mga pangunahing na lider Pilipino at tagapagtaguyod ng “kagyat, lubos at ganap na kalayaan” bilang popular na islogan.
Sa larangan ng pulitika, malinaw ang ginawang pag-akit ng Estados Unidos sa mga maykaya at edukadong Pilipino. Ibinigay nito ang mga kahilingan ng mga ilustrado na hindi ibinigay ng Espanya sa larangang pampulitika – representasyon sa mismong pusod ng kolonyal na pamamahala sa Estados Unidos sa pamamagitan ng mga resident commissioner, partisipasyon sa pamprubinsya at pangmunisipyong antas ng pamamahala, partisipasyon sa paggawa ng batas sa pamamagitan ng Philippine Commission at Philippine Assembly. Hindi lamang sila binigyan ng representasyon sa Spanish Cortes – binigyan ang mga maykaya at edukadong Pilipino ng sariling lehislatura. Di pa kabilang dito ang pagbubukas sa mga edukadong Pilipino ng serbisyo sibil at iba pang posisyon sa gobyerno gaya sa Korte Suprema, militar at iba pang ahensya ng pamahalaan sa tatlong sangay nito.
Kaugnay ng inaasahang eleksyon para sa Philippine Assembly, lumitaw ang maraming partidong pampulitika. Noon pa mang Nobyembre 1900 inayunan na ng Pamahalaang Taft ang pagbubuo ng mga partidong pampulitika laluna ang Partido Federal. Nanindigan ang partidong ito sa kagyat na pagkilala sa soberanidad ng Estados Unidos at sa pagiging estado ng Pilipinas. Kabilang sa mga binuong partido ang Partido Independista ni Pedro Paterno at ang Partido Democrata nina Alberto Barretto at Leon Ma. Guerrero.
Noong Marso 17, 1907 nagkaroon ng pag-iisa sa hanay ng mga bagong pulitiko. Binuo nila ang Partido Nacionalista para sa eleksyon sa Philippine Assembly noong 1907. Sa plataporma ng “kagyat, ganap at lubos na kalayaan” nakuha ng Partido Nacionalista ang mayorya ng asambleya - 59 diputado laban sa 21 mula sa ibang partido. Binuksan ang Philippine Assembly noong Oktubre 16, 1907. Nahalal na speaker si Osmeña at majority floor leader si Quezon.
Malaki rin ang puwang na ibinigay sa mga Pilipino sa sangay ng hudikatura. Noon pang 1901, itinalaga nang unang Pilipinong punong mahistrado ng Korte Suprema si Cayetano Arellano. Pilipino ang mayorya sa mga mahistrado ng Korte Suprema – 6 kontra sa 3 Amerikano. Pagdating ng 1926, halos nasa kamay na ng mga Pilipino ang hukuman. Noong 1926, 51 ang mga Pilipinong hukom at 2 lamang ang mga Amerikano sa hukuman ng unang dulugan.
Sa larangang militar, binuo ang Phippine Constabulary noong 1901 kung saan naging unang Pilipinong pinuno, kalaunan, si Rafael Crame. Bago ito, binuo rin ang Philippine Scouts na kinabilangan ng mga Pilipinong sundalo noon pang 1899. Ginamit ng kolonyal na pamahalaan ang mga Pilipino para tugisin at supilin ang kapwa nila Pilipinong patuloy na lumaban para sa kalayaan. Ito rin ang ginamit ng kolonyal na pamahalaan sa pagsupil sa pag-aalsa ng mga Moro.
Iba pang Pang-akit sa Elite
Mangyari pang hindi lamang sa patakaran at institusyong pampulitika inakit ng Estados Unidos ang mga maykaya at edukadong Pilipino. Inakit din sila sa pamamagitan ng mga patakarang pang-ekonomiya sa lupa at sa “malayang kalakalan”. Nagkaroon ng tiyak na palengke para sa eksport na produktong agrikultural sa Estados Unidos ang mga asendero at panginoong maylupa sa ilalim ng Payne-Aldrich Act ng 1909 at ng sumunod na Underwood-Simmons Act ng 1913. Lumawak ang interes ng mga kumprador na nasa negosyong eksport-import.
Binuksan ng yamang nilikha ng pagbabagong pang-ekonomiya ang kulturang Amerikano sa mga maykaya at edukadong Pilipino (at iba pang may kakayahang Pilipino). Nakatulong sa ganitong pagbubukas ang mga bagong tayong paaralan, ang ipinatupad na programang pensionado, ang pagtuturo ng wikang Inggles at ang pagpasok sa bansa ng mga produktong Amerikano kabilang ang mga aklat, pelikula at iba pang consumer good.
Ipinaloob ng Estados Unidos sa sistemang itinatag nito sa Pilipinas ang mga di-Kristiyanong mamamayan ng arkipelago. Sa simula nagbuo ng Bureau of Non-Christian Tribes para pamahalaan ang mga teritoryo ng mga ito. Sa Philippine Organic Act ng 1902, hindi ipinailalim ang mga Moro at iba pa sa Philippine Assembly. Sa halip, direktang ipinailalim ang mga ito sa Philippine Commission na kontrolado pa noon ng mga Amerikano. Noong 1903, nang mabuo ang batas organiko para sa mga teritoryong ito, ipinailalim ang mga ito sa mga gobernador na Amerikano.
Sa ilalim ng Jones Law ng 1916, binuo ang Bureau of Non-Christian Tribes na naging Department of Mindanao and Sulu and Mt. Province para pamahalaan ang mga teritoryong di-Kristiyano. Pagdating ng 1920, mga Pilipinong gobernador na ang namamahala sa mga probinsyang ito liban sa Sulu. Sa pag-akit sa mga pinuno at mga mamamayang di-Kristiyano, malaking ambag ang ginawa ng mga edukador at mga paring misyonerong Protestante para ipailalim sila sa kolonyal na pamamahala.
Paglawak ng Kapangyarihang Elite
Nang mapasakamay ng Partido Demokrata ang pamamahala sa Estados Unidos, ipinadala sa Pilipinas bilang gobernador-heneral si Francis Burton Harrison. Kinakitaan ang kanyang pamamahala mula 1913 hanggang 1920 ng mas maluwag na pakikipag-ugnay at ng mabilis na pagpapasa ng mga responsibilidad sa mga opisyal na Pilipino. Sinusugan pa ito ng pagsasabatas ng Jones Law noong 1916 na nangako ng independensya sa oras na mabuo sa Pilipinas ang isang matatag na pamahalaan. Ito ang batas na siyang naging gabay sa pamamahala sa Pilipinas hanggang 1934.
Malugod na tinanggap ng mga pinunong Pilipino ang batas na ito. Hindi lamang nito ipinangako ang independensya kundi pinalawak pa ang kapangyarihang pampulitika na hawak na nila. Lubos na ipinaubaya ng bagong batas sa Kongreso – na binubuo na ngayon ng Senado at Kamara de Representante – ang paggawa ng batas. Puro mga diputadong Pilipino na ang bumubuo sa dalawang kapulungan. Pinamunuan ni Quezon ang Senado at ni Osmeña ang Kamara. Sa pagkakataong ito, nangibabaw na bilang pangunang pinunong Pilipino si Quezon.
Nasa kamay na ng mga Pilipino halos ang buong kolonyal na pamahalaan. Kontrolado na nila ang paggawa ng batas bagaman may veto power pa rin ang Amerikanong gobernador-heneral. Sa pagtatapos ng panunungkulan ni Harrison noong 1921, pawang mga Pilipino na ang 94% ng mga nasa serbisyo sibil. Hawak pa rin ng mga Amerikano, gayunman, ang posisyon ng gobernador-heneral, ang kalihim ng instruksyong pampubliko, ang militar at ang pananalapi. Kung pinakinabangan ng mga pinunong Pilipino ang patakarang Pilipinisasyon, pinakinabangan din ito ng Estados Unidos. Higit na naging mura at ligtas para sa mga Amerikano ang pamamahala sa kolonya yamang mga Pilipino mismo ang humaharap sa kanilang kapwa.
Sa ilalim ng pamamahala ni Harrison at ng Jones Law, tinamasa nga ng mga pinunong Pilipino ang pinakamalawak na kapangyarihang natamo nila sa ilalim ng mga mananakop. Nang halinhan, gayunman, ng Partido Republikano ang pamamahala ng Partido Demokrata sa Estados Unidos, nagpadala ito sa Pilipinas ng isang misyon para muling suriin ang kalagayan ng arkipelago – ang Misyong Wood-Forbes. Batay sa resulta ng pagsisiyasat, nanindigan ang gobyernong Amerikano na walang awtonomiyang papairalin hangga’t hindi naiwawasto ang mga kamaliang nilikha ng nakaraang administrasyon.
Para pamunuan ang kolonya, ipinadala ang isa sa mga lider ng misyon – si Hen. Leonard Wood – para magsilbing gobernador-heneral. Dahilan sa inaakalang paghihigpit ni Gobernador-Heneral Wood at pagbawi nito sa mga karapatang tinamasa ng mga Pilipino sa ilalim ng administrasyong Harrison, nagkaroon ng ilang matitinding tagisan sa pagitan ni Wood at ng mga pinunong Pilipino. Umabot ito sa pagbibitiw ng mga Pilipino sa kanilang posisyon, pagbibitiw na binawi rin makaraan ang ilang pag-uusap. Nagpatuloy, gayunman, ang di-mabuting relasyon sa pagitan ni Wood at ng mga lider Pilipino.
Negosasyon para sa Awtonomiya at Kalayaan
Sa mga panahong ito, ang paglalakad ng independensya ang isa sa mga pangunahing usaping inatupag ng mga pinunong Pilipino. Sa usaping ito, tumampok sina Quezon, Osmeña at ang isang bagong lumilitaw na lider, si Manuel Roxas. Sa pamamagitan ng mga tinawag na independence mission, naglobby ang mga pinunong Pilipino sa Washington. Bumuo noong Nobyembre 1918 ang Kongreso ng isang komisyon sa independensya para pag-aralan ang lahat ng bagay kaugnay ng usaping ito. Sa simula binubuo lamang ang komisyon ng 11 senador at 40 kongresman, ngunit kalauna’y naging kasapi nito ang lahat ng kagawad ng Kongreso.
Ipinadala sa Estados Unidos ang unang independence mission noong 1919 sa pangunguna ni Quezon. Tatlong taon makaraan, ipinadala ang ikalawang misyon para kontrahin ang di paborableng ulat ng Misyong Wood-Forbes. Bagaman kumakampanya para sa kalayaan, iba ang sinabi nina Quezon at Osmeña sa mga opisyal na Amerikano sa kanilang mga pribadong pag-uusap. Ani Frank McIntyre ng Bureau of Insular Affairs:
…pananaw ng mga tagapangulo ng misyon na di dapat magkaroon ng anumang pagbabago sa relasyon sa pagitan ng Estados Unidos at ng Pilipinas sa malapit na hinaharap liban doon sa maaaring ibunga ng umiiral na batas organiko. Ninanais nila ang pagpapalakas ng kontrol ng mga Pilipino sa pamahalaan.
Naniniwala sila na masisiyahan at titigil ng ilang taon sa pagtalakay sa independensya ang mga mamamayang may edukasyon at ari-arian sa Isla kung gagawin na purong Pilipino ang pamamahala sa mga usaping lokal habang kontrolado ng mga Amerikano ang usaping panlabas at ang relasyon sa pagitan ng Estados Unidos at ng Isla. Kung mabibigyan ng pangalan na gumagamit, kung maaari, ng katagang “independensya” ang pamahalaang itinatag sa ganitong paraan, masisiyahan sa ilang panahon ang mga mamamayan na binusog sa usapang independensya ngunit di sila masisayahan hanggat hindi nila ito nakakamit kahit sa pangalan lamang… (G)aya nang ipinahihiwatig, ang usapin ng ganap na kalayaan ay hindi seryosong pinag-iisipan sa panahong ito.
Naharap sa usapin ng Fairfield Bill ang ikatlong misyon noong 1924 na pinamunuan nina Quezon at Osmeña. Ipinangako ng panukalang batas ang kalayaan ng Pilipinas makaraan ang 20 taon ng komonwelt. Bagaman sang-ayon sa pangkalahatan sina Quezon at Osmeña sa panukalang batas lalo’t masususugan ito, matindi itong tinutulan sa Pilipinas. Isang dahilan ng pagtutol ang nakapirmeng panahon bago ibigay ang kalayaan. Ayon sa ilang tumutol, pipigilan nito ang pagkilos para sa mas maagang kalayaan. Dahil sa malakas na pagtutol sa Pilipinas at sa Estados Unidos mismo, walang nangyari sa panukalang batas.
May mga sumunod pang independence mission pagkatapos nito. Gayunman, malinaw na hindi “kagyat, ganap at lubos na kalayaang” laman ng kanilang mga talumpati sa pangangampanya ang habol ng mga pinunong Pilipino kundi lumalawak na kapangyarihang nagkakaanyo sa awtonomiya. Makaraan ang Fairfield Bill, ang Hare-Hawes-Cutting Law ng 1933 at ang Tydings-McDuffie Law ng 1934 ang mga sumunod na mahahalagang panukalang batas na nakamit ng mga misyon.
Kung tutuusin, wala halos ipinag-iba ang Hare-Hawes-Cutting Law at Tydings-McDuffie Law sa isa’t isa liban sa ilang usaping kaugnay ng mga reserbasyong militar at istasyong nabal. Ipinapangako ng mga ito kapwa ang kalayaan makaraan ang 10 taong pagpapailalim sa bansa sa isang Komonwelt. Sa kabila nito, nagkaroon ng maigting na pagtatalo nang iuwi ng Misyong Osmeña at Roxas ang Hare-Hawes-Cutting Law. Sa pangunguna ni Quezon, tinanggihan ng mga lider pampulitika ang batas kung kaya si Quezon mismo ang nagtungo sa Estados Unidos para humiling ng mga pagbabago. Iniuwi niya ang Tydings-McDuffie Law na wala ngang gaanong ipinag-iba sa tinutulang batas. Sa pagkakataong ito, si Quezon ang kinilalang lider na nagtagumpay sa pagkuha ng batas pangkalayaan ng Pilipinas. Nagbunga ito ng kanyang pagkakahalal bilang unang pangulo ng Komonwelt.
Noong Hulyo 1946, nakamit nga ng Pilipinas ang pangakong kalayaan makaraang mapailalim sa Gobyernong Komonwelt at sa pananakop ng Hapon. Nagawa ng mga kolaboreytor na makuha unti-unti sa pamamagitan ng mapayapang paraan at pakikipagtulungan sa mga mananakop na Amerikano ang inaasam na independensya.
Ngunit gaya ng sinasaad ng ibang patuloy na nakibaka sa kolonyalismong Amerikano, hindi kumpleto ang kalayaang ibinigay. Hindi lamang nanatili ang pang-ekonomiya at pampulitikang kontrol ng Estados Unidos sa Pilipinas kundi hindi rin nakamit ng mga anakpawis ang inaasahang katarungan, kaginhawaan, pagkakapatiran at pagkakapantay-pantay na hatid ng kalayaan. Ipinamalas ang katotohanang ito ng mga pag-aalsang inilunsad ng mga anakpawis hindi lamang noong mga dekada 1920 at 1940 kundi pati na noong mga dekada mismong tinamasa na ang kalayaang nilayon ng elite. Habang nakuntento ang elite sa ibinigay na kalayaan noong 1946, nagpatuloy sa pakikibaka ang isang bahagi ng mamamayan.
Mga Landas Tungo sa Kalayaan (1) Dante L. Ambrosio
Unang Bahagi: Pananakop ng US at Pagtatanggol ng Bayan
Nahuli ng mga Amerikano sa Palanan, Isabela noong Marso 1901 si Hen. Emilio Aguinaldo. Nang sumunod na buwan sumumpa siya ng katapatan sa Estados Unidos at tinawagang sumuko ang iba pang lumalaban. Inakala ng mga Amerikano na tapos na ang armadong paglaban at pagtutol ng mga Pilipino sa pananakop ng Estados Unidos. Isang taon makaraan, opisyal ngang ipinahayag ng Estados Unidos ang pagtatapos ng tinagurian nitong insureksyon noong Hulyo 1902.
Pinatunayan, gayunman, ng mga sumunod na taon na hindi pa tapos ang digmaan ng pagtatanggol. Kung tutuusin, patuloy na isinulong ng nakibakang mamamayan ang adhikaing kalayaan sa buong panahon ng pananakop ng mga Amerikano sa iba’t ibang paraan. Magkaiba man ang pakahulugan sa kalayaan at ang mga anyo ng pagsusulong nito, patuloy na nagtulak sa nakibakang masa para mag-organisa, kumilos at makibaka ang adhikaing makamtan ito. Itinaguyod ito maging ng mga maykaya at edukadong nakipagkolaboreyt sa mga Amerikano sa pangunguna nina Manuel L. Quezon at Sergio Osmena.
Mula 1901 hanggang 1913, nagpatuloy ang armadong pagtatanggol ng mga tinawag ng mga Amerikano na “bandido, panatiko at huramentado”. Kinailangan munang supilin ng Estados Unidos ang armadong pagtatanggol na ito bago naitatag ang soberaniya nito sa arkipelago. Bagaman nabigo ang armadong pagtatanggol, nagpatuloy rin ang pag-oorganisa at pagkilos ng mga mamamayan para sa kanilang kapakanan sa konteksto ng patuloy na pakikibaka para sa kalayaan. Sa mga pagkilos na ito – armado at di-armado – itinaguyod ng nakibakang masa ang kalayaan at pagbabagong panlipunan na kinapapalooban ng pag-iral ng katarungan, kaginhawahan, pagkakapantay-pantay at pagkakapatiran.
Mula 1907, nakamit ng mga ilustrado mula sa Estados Unidos ang mga kahilingan nila na hindi ibinigay ng Espanya, kabilang ang paglahok sa pagpapatakbo sa pamahalaang kolonyal at pagpapaunlad ng lokal na ekonomiya. Bunga ng mga interes na ito na sinakyan ng mga Amerikano, nakuha ng huli ang kolaborasyon ng mga maykaya at edukadong Pilipino. Ipinagpatuloy ng mga ito, gayunman, ang pagtataguyod ng adhikaing kalayaan sa anyo ng pagpapalawak ng kapangyarihang isinasalin sa kanila ng mga Amerikano. Sa mga pagkakataong kausap ng mga maykaya at edukado ang mga tao, mahigpit ang kanilang paninindigan sa pagkakamit ng kagyat na kalayaan. Ngunit kung mga opisyal na Amerikano naman ang kausap nila, awtonomiya hindi kagyat na kalayaan ang inilalaban nila habang patuloy nilang ipinapakiusap sa Estados Unidos na ipangako ang pagbibigay ng kalayaan.
Simula 1919, nagkaanyo sa mga independence mission ang pagkilos ng mga maykaya at edukadong Pilipino sa pagtataguyod ng kalayaan. Nag-lobby sa Estados Unidos para sa mga batas pangkalayaan ang mga misyong ito. Unti-unti, napalawak ng mga maykaya at edukadong Pilipino ang kapangyarihang pampulitika at pang-ekonomiya na nababahagi sa kanila ng kolonyal na pamahalaan hanggang sa maitatag ang awtonomiya sa ilalim ng pamahalaang Komonwelt noong 1935 at makamit ang pangakong kalayaan makaraan ang sampung taon..
Habang nakikipagkolaboreyt ang mga maykaya at edukadong Pilipino sa mga Amerikano, lumakas sa hanay ng mga nakibakang mamamayan ang mga samahang patuloy na nagtaguyod hindi lamang ng kalayaan kundi pati na ng pagbabagong panlipunan. Sa kabuuan, mga anakpawis ang nagtaguyod ng patuloy na armadong pagtatanggol makaraang magsukuan ang mga ilustradong pinuno nila. Kinatangian ng patuloy na pagtataguyod ng adhikaing kalayaan at pagbabagong panlipunan maging ang mga samahang binuo ng mga anakpawis para isulong ang kani-kanilang interes mula sa pagpihit ng siglo.
Mula sa binuong pederasyon na Union Obrera Democratica (UOD) noong mga unang taon ng bagong siglo hanggang sa itinayong Partido Komunista noong ikaapat na dekada ng siglo, hindi nilubayan ng mga militanteng manggagawa ang pakikipaglaban para sa kalayaan at pagbabagong panlipunan. Sa hanay ng mga magsasaka lumitaw ang mga bagong samahang sekular at muling nag-ibayo ang pagkilos ng mga samahang milenaryo na kapwa nagsulong din ng pagbabagong panlipunan. Makaraan ang digmaan ng pagtatanggol, muling namalas ang lakas at tindi ng pakikibaka para sa mga adhikaing ito sa mga pag-aalsang magsasaka at mga welgang manggagawa noong mga dekada 1920 at 1930. Inabot nga nito ang rurok sa muling pagsiklab ng armadong pag-aalsa noong dekada 1950, makaraan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Di gaya ng mga maykaya at edukadong Pilipino, di natamasa ng mga nakibakang anakpawis ang bunga ng mga adhikaing ipinaglaban nila noong Himagsikan. Nakamit ng mga maykaya at edukadong Pilipino ang mga pampulitika at pang-ekonomiyang layunin nila sa kamay ng Estados Unidos habang di nakamit ng mga nakibakang anakpawis ang inadhikang kalayaan at pagbabagong panlipunan. Dito mauugat ang malaking bahagi ng pagkakaiba ng landas na tinahak ng karamihan ng mga maykaya at edukado sa landas na hinawan ng nakibakang anakpawis.
Habang nagaganap ang patuloy na pagtataguyod ng nakikibakang masa sa inaadhikang kalayaan at pagbabagong panlipunan, ipinagpatuloy ng Estados Unidos ang paglalatag ng mga institusyon, proseso at iba pang hakbang para makontrol at mapamahalaan ang Pilipinas. Sa gawaing ito, katulong ng Estados Unidos ang mga maykaya at edukadong Pilipino na tumahak nga sa landas ng kolaborasyon at pakikiusap upang makamit ang minimithing awtonomiya tungong independensya.
Pananakop ng Estados Unidos
Tinalo ni Commodore George Dewey ang plotang Espanyol sa Look ng Maynila noong Mayo 1, 1898. Halos dalawang buwan ding naghintay ng karagdagang tropa ang mga Amerikano sa Pilipinas habang nagpapatuloy ang Digmaang Espanyol-Amerikano. Noong Agosto 13, 1898, pinasok ng mga sundalong Amerikano ang Intramuros nang di kasama ang rebolusyonaryong puwersa ng mga Pilipino. Sila ang tumanggap ng pagsuko ng mga Espanyol nang di kalahok at di kaharap sina Hen. Aguinaldo. Sa mga aksyong ito, lumitaw na may sariling balak ang Estados Unidos sa Pilipinas na hindi nito ipinabatid sa mga kaalyadong Pilipino.
Nang makipagnegosasyon ang Estados Unidos sa Espanya para sa pagtatapos ng Digmaang Espanyol-Amerikano, hindi pinaupo ang pamahalaang Aguinaldo sa kabila ng pagsisikap ng huli na katawanin ang interes ng Rebolusyong Pilipino. Nang lagdaan ng Estados Unidos ang Kasunduang Paris noong Disyembre 10, 1898 kung kailan inilipat ng Espanya sa Estados Unidos ang soberanidad nito sa Pilipinas, hindi rin isinama ang rebolusyonaryong pamahalaang Pilipino. Wala nang kaduda-duda ang layunin ng Estados Unidos na sakupin ang Pilipinas o ang ilang bahagi nito.
Kung may nag-aalinlangan pa man sa balak ng Estados Unidos sa Pilipinas, pinawi ang lahat ng pag-aalinlangan ng pahayag ng Disyembre 21, 1898 ni Presidente William McKinley. Sa proklamasyon niya ng Benevolent Assimilation, kanyang inatasan ang gobyernong militar ng Estados Unidos sa Pilipinas na ipalaganap sa buong arkipelago ang soberanidad nito.
Sa kontekstong ito mauunawaan ang pagsiklab noong Pebrero 4, 1899 ng Digmaang Pilipino-Amerikano. Kailangan munang gapiin ng Estados Unidos ang pamahalaan at hukbo ng isang bagong layang bansa na handang lumaban at magtanggol bago nito naitatag ang sariling soberanya sa buong arkipelago. Kailangan ding makipagkasundo ng Estados Unidos sa mga pinunong Muslim at marahas na supilin ang iba pang nagpatuloy sa digmaan ng pagtatanggol.
Malaking pagbabagong pampulitika ang naganap sa buong bansa sa mahigit 40 taong pananakop ng Estados Unidos. Sa panahong ito, higit na naging malinaw ang kabuuang teritoryong sinaklaw ng bansa ayon sa mga pandaigdigan at kolonyal na kasunduang pinasok ng Estados Unidos. Sa panahong ito itinatag ang mga institusyong pampulitika at pang-administratibo na umiral sa bansa kahit matapos bigyan ng kalayaan ang Pilipinas noong 1946. Sa panahon ding ito sinanay, inaruga, at iniugnay sa interes ng Estados Unidos ang pampulitika at pang-ekonomiyang elite na siyang namahala sa bansa makaraan ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ginawa ito sa pamamagitan ng pagbibigay sa elite ng mga kahilingan nilang hindi ibinigay ng Espanya sa larangang pampulitika, pang-ekonomiya, pangkultura at panlipunan. Sa hanay ng elite ng bansa nakatagpo ang Estados Unidos ng mga pinunong hayag na nakipagtulungan sa pamamalakad ng kolonyal na sistema. Sa panahon ding ito, gayunman, patuloy na sumilang at lumakas ang mga grupong pampulitika at panlipunan na hayag na lumaban sa mga mananakop at elite para sa pagbabagong panlipunan, isang penomenon na hindi nawala sa Pilipinas kahit sa panahon ng republika at ng diktadura.
Teritoryong Saklaw ng Pilipinas
Isang resulta ng kolonyalismong Kanluranin ang paglitaw ng mga bansa sa mga lupaing kanilang sinakop. Isa nga sa mga bansang ito ang Pilipinas. Kung saklaw na teritoryo ang pag-uusapan, inangkin ng kolonyalismong Espanyol ang mga islang pinanganlan nitong Pilipinas bilang pag-aaring kolonyal. Mula sa Maynila, sinikap na maipailalim sa kontrol nito ang mga bayang naging Kristiyano sa Luson, Bisaya at Mindanaw. Nagpadala rin ang kolonyal na pamahalaan ng mga ekspedisyon sa mga teritoryo ng mga di-Kristiyanong mamamayan laluna sa Cordillera at sa mga teritoryong saklaw ng mga Muslim sa Mindanaw at Sulu.
Sa Kasunduan ng Paris, inilipat ng Espanya sa Estados Unidos ang soberanidad sa mga teritoryong saklaw nito sa Pilipinas. Ito ang kasunduang internasyonal na kumilala sa saklaw na teritoryo ng Pilipinas sa pagpasok ng ika-20 siglo. Nadagdag sa inilipat na teritoryo ang mga islang bumubuo sa Cagayan de Sulu (Mapun ngayon) at Sibutu ayon sa kasunduan ng Estados Unidos at Espanya noong Nobyembre 1900.[1] Nabilang din sa Pilipinas ang Turtle Islands sa kasunduang Estados Unidos at Gran Britanya noong Enero 1930.
Noong Agosto 1899, pumasok din sa isang kasunduan ang Estados Unidos sa Sultan ng Sulu. Ito ang tinawag na Kasunduang Bates, sunod sa ngalan ni Hen. John C. Bates. Sa ilalim ng kasunduan, kinilala ng Sultan at mga datu ng Sulu ang soberanidad ng Estados Unidos. Itinatwa ito, gayunman, ng mga taga-Sulu ayon diumano sa bersyong Tausug ng kasunduan. Makaraang pawalang bisa ang kasunduan, hinalinhan ito ng Kasunduang Kiram-Carpenter noong Marso 1915 kung saan malinaw nang kinilala ng Sulu ang soberanidad ng Estados Unidos kasabay ng pagkilala ng huli sa Sultan bilang pinuno ng relihiyong Islam sa nasasakupan nito.[2]
Sa ganitong pormal na paraan naitakda ng Estados Unidos ang pamamayani nito sa buong arkipelago ng Pilipinas. May kasunduan man o wala, kailangang marahas muna itong ipatanggap ng Estados Unidos sa mamamayan bunga ng armadong pagtatanggol sa iba’t ibang bahagi ng arkipelago. Nagawa lamang ng Estados Unidos na papangyarihin ang kapangyarihan nito sa Pilipinas makaraan ang halos isang dekada ng armadong pagtatanggol ng mga Pilipino. Kailangan nitong supilin ang armadong paglaban at sabay na akitin ang elite sa panig nito para mailatag ang kapangyarihang sibil sa bansa.
Armadong Pagtatanggol ng mga “Bandido, Panatiko at Huramentado”
Hindi naging madali para sa Estados Unidos na pairalin ang kapangyarihan nito sa Pilipinas. Una, naitatag na ng pamunuang Aguinaldo ang mga pormal na institusyon ng malayang pamahalaan na umaangkin ng soberanya sa buong arkipelago. Nagawa ito sa pamamagitan ng deklarasyon ng kalayaan noong Hunyo 12, 1898, ng pagbubuo ng Konstitusyon ng Republika noong Setyembre 1898, ng pagpapasinaya ng isang pamahalaang Republika noong Enero 1899 at ng pagdaraos ng mga eleksyong pangmunisipyo at pamprobinsya mula 1898. Ibig sabihin, kahit hindi pa kinikilala sa pandaigdigang saklaw, nailatag ng pamunuang Aguinaldo ang isang malayang pamahalaang handang magpatibay ng kapangyarihan nito sa buong bansa.
Ikalawa, buo ang armadong hukbo ng pamahalaang Aguinaldo na handa namang magtanggol sa bagong kalayaang nakamit mula sa mga mananakop na Espanyol. Kailangang supilin ng Estados Unidos ang pamahalaan at hukbong ito para maitatag ang sariling kapangyarihan sa arkipelago. Bukod pa rito ang ibang puwersang pinamunuan ng mga sultan at datu na malaya sa kapangyarihan ng mga Espanyol, ng Estados Unidos at ng pamahalaang Aguinaldo na armado ring nagtanggol laban sa panghihimasok ng bagong mananakop.
Naganap nga ang Digmaang Pilipino-Amerikano kung saan ipinagtanggol ng pamahalaang Aguinaldo ang soberanidad nito sa arkipelago. Nakipagkasundo naman ang Sultan ng Sulu sa Estados Unidos bilang sarili nitong paraan ng pagtatanggol ng sariling kapangyarihan sa saklaw nitong teritoryo.
May dalawang taon ding lumaban ang pamahalaang Aguinaldo sa hukbong Amerikano. Tumagal din ng may dalawang taon ang tinagurian ng mga Amerikano na insureksyon na noong simula’y inasahan nilang matapos sa loob lamang ng ilang linggo. Nangailangan ng kabuuang 120,000 tauhang Amerikano ang digmaang inilunsad ng Estados Unidos sa Pilipinas. Ipinakita ng Estados Unidos sa giyerang ito ang mga kalupitang ginamit rin nito sa Biyetnam noong dekada 1960 – panununog ng mga baryo gaya sa “howling wilderness” ng Samar na pinairal ni Gen. Jacob Smith, patakarang rekonsentrasyon na ginamit ni Maj. Gen. Franklin Bell sa Batangas at Marinduque kung saan pinaalis sa kanilang tirahan ang mga tao at sapilitang pinatira sa mga kampo, pagtortyur sa mga gerilya at sibilyan, kampanya ng depopulasyon sa Abra kung saan sinunog ang mga baryo at winasak ang mga pagkain at pagmasaker sa mga bata at matanda na kayang magbitbit ng armas.
Nagwakas ang armadong pagtatanggol ng pamahalaang Aguinaldo nang mahuli si Aguinaldo at manawagan siya sa mga kasamahan na sumuko noong Abril 1901. Sumuko naman ang mga lider at tauhan ni Aguinaldo habang ipinatapon sa Guam ang ibang tumanggi na sumumpa ng katapatan sa Estados Unidos gaya nina Apolinario Mabini, Artemio Ricarte at Maximino Hizon. Opisyal na idineklara ng Estados Unidos na tapos na ang digmaan noong Hulyo 1902.
Habang itinatatag ng mga Amerikano ang pamamahalang sibil sa pakikipagkolaborasyon ng mga kinilalang lider ng rebolusyonaryong pamahalaan at ng elite sa kabuuan, tinugis at sinupil ang mga patuloy na lumaban. Naglabas ng mga batas na nagpahigpit sa kontrol sa pahayagan at entablado gaya ng Sedition Law ng 1901. Itinakda nitong kataksilan ang pagtataguyod ng kalayaan sa panahon ng giyera. Noong 1907 ipinagbawal ng Flag Law ang pagwawagayway ng bandila ng Katipunan at ng Pilipinas. Ipinatupad din ang Brigandage Act noong 1902 na nagbansag sa mga patuloy pang lumalaban na mga bandido, tulisan at ladron. Isinabatas din ang Reconcentration Act noong 1903 na nagtakdang legal ang puwersahang pagpapatira sa mga magsasaka sa mga hamlet o kampo para hindi nila diumano masuportahan ang mga gerilya.
Sa pagtugis sa mga gerilya, lumahok ang dati nilang mga lider na nasa panig na ng mga Amerikano at humahawak na ng posisyon at kapangyarihang pampamahalaan. Si Teodoro Sandiko, gobernador ng Bulakan, ang tumugis kay Apo Ipe. Si Heneral Cailles, gobernador ng Laguna, ang tumugis kina Sakay palabas ng probinsya. Si Licerio Geronimo, bayani ng labanan sa Bundok Puray noong 1898 at nakapatay kay Hen. Henry Lawton noong 1899, ang tumugis kina Faustino Guillermo bilang tenyente ng konstabularyo. Katulong sina Quezon at Osmena sa pagtugis sa mga kolorum at pulajanes ng Tayabas at Cebu. Si Dominador Gomez, pinuno ng militanteng samahang manggagawang Union Obrera Democratica Filipina (UODF), ang nagpasuko kina Sakay at Carreon.
Paglaban makaraan ang Digmaang Pilipino-Amerikano
Inabot pa ng isang dekada ang armadong pagtatanggol ng mga rebolusyonaryo kahiman tinawag na silang bandido, panatiko at huramentado ng kolonyal na pamahalaan at tinugis sila ng dati nilang mga lider. Nang magsukuan ang mga heneral at tauhan ni Aguinaldo, bumitaw din ang mga maykaya at edukadong Pilipino sa armadong pagtatanggol at tinahak nila ang landas ng kolaborasyon sa mga Amerikano. Naiwan sa kamay ng iba’t ibang grupo ng mga anakpawis sa iba’t ibang lugar sa arkipelago ang pagpapatuloy ng laban.
Sa Katagalugan, pinili si Hen. Luciano San Miguel ng mga gerilya ng Bulakan, Cavite, Batangas, Laguna at Tayabas para humalili kay Hen. Miguel Malvar bilang pinuno ng armadong pagtatanggol. Si Hen. Malvar ang humalili kay Hen. Aguinaldo nang mahuli ito ng mga Amerikano. Nang sumuko si Malvar noong Abril 1902, si San Miguel ang ipinalit sa kanya ng mga gerilya noong Oktubre 1902.
Sa panahong ito, muling tumampok ang mga katipunerong kasa-kasama ni Andres Bonifacio sa simula ng Katipunan ngunit napasaisantabi nang panahon ni Aguinaldo. Kabilang sa mga lider ng gerilya sa Katagalugan na naghalal kay San Miguel sina Alejandro Santiago, Apolonio Samson at Faustino Guillermo. Kabilang ang mga ito sa mga unang pinuno at kasapi ng Katipunan na di nagkaroon ng mataas na tungkulin sa pamahalaang Aguinaldo. Bukod sa pagiging taga-Maynila, kilala silang malapit kay Bonifacio at di kabilang sa mga maykayang naging pinuno ng pamahalaang Aguinaldo.
Nang mapatay si San Miguel sa Marikina noong Marso 1903, ipinagpatuloy nina Macario Sakay at Francisco Carreon, mga dati ring kasamahan ni Bonifacio, ang pamumuno sa mga natirang gerilya simula Mayo 1903. Binuo nila ang Republika ng Katagalugan kasama sina Santiago at ipinagpatuloy ang gawaing gerilya sa mga kabundukan at kanayunan ng Katagalugan. Natigil lamang ang paglaban nang makumbinsi sila ng mga edukadong Pilipino at Amerikano na tanggapin ang amnestiya noong 1906. Sa kabila ng mga garantiya ng pamahalaang kolonyal hinuli sina Sakay at Carreon, kasama sina Lucio de Vega, Benito Natividad, Leon Villafuerte at Julian Montalan nang bumaba sila ng bundok. Binitay sina Sakay at de Vega noong 1907 habang ibinilanggo nang matagal na panahon ang iba pa.
Bukod kina Sakay, tinagurian ding mga bandido ng mga Amerikano sina Cornelio Felizardo at Aniceto Oruga na kumilos sa Cavite at si Simeon Mandac na nanguna sa pag-aalsa noong 1910 sa Nueva Vizcaya. Nagpatuloy ng pagpaplano ng pagpapabagsak sa kolonyal na pamahalaan ang ibang rebolusyonaryo, laluna si Ricarte, kahit hanggang noong 1914. Kanyang kinomisyon ang ilang dating rebolusyonaryo gaya ni Manuel Tomines ng Isabela para ipagpatuloy ang pakikipaglaban. Naglunsad nga ng pag-aalsa si Tomines sa Isabela ngunit nahuli rin siya at binitay noong 1905.
Kilusang Milenaryo
Sa ibang bahagi ng arkipelago, ipinagpatuloy ng mga kilusang milenaryo ang pakikibaka para sa pagbabago. Ilan dito ang pinangunahan ng mga dating pinuno ng rebolusyonaryong hukbo. Isa na rito ang Santa Iglesia sa Gitnang Luson na binuo ni Felipe Salvador o Apo Ipe, dating koronel sa hukbong rebolusyonaryo. Lumawak ito mula Bulakan hanggang Pangasinan. Noong Setyembre 1903 naganap ang unang pakikipaglaban nito sa San Jose, Nueva Ecija. Lumaganap ang pakikipaglaban sa pitong probinsya ng Gitna at Timog Luson noong 1906. Nahuli sa Pampanga si Apo Ipe noong Hulyo 1910 at binitay noong 1911. Nagpatuloy, gayunman, ang pamana ni Apo Ipe sa pagsiklab ng iba pang pag-aalsang magsasaka sa mga sumunod na dekada.
Sa Tayabas, nagbuo ng sariling samahan si Ruperto Rios o Papa Rios na isa namang dating tenyente koronel sa rebolusyonaryong hukbo. Isang kahong may tatak na “Kalayaan” ang lagi niyang dala. Aniya, mabubuksan at makakamit lamang ng mga tao ang kalayaan minsang mapatunayan nilang karapat-dapat sila. Ayon sa isang nahuling miyembro, mawawala diumano ang mga paghihirap, ang mga buwis at ang mga bilangguan minsang lumabas sa kahon ang “Kalayaan”. Mawawala rin ang mga konstabularyo na sumusupil sa kanila. Nahuli ng mga Amerikano si Papa Rios sa Laguna. Binitay siya sa Atimonan, Tayabas noong Disyembre 1903.
Samantala, ipinagpatuloy rin ni Papa Isio o Dionisio Magbuela ang paglaban sa Negros na pinamunuan niya bago pa ang Rebolusyong 1896. Pinatunayan niya ang pagiging tapat sa pakikibakang anti-kolonyal at anti-asendero nang tuluy-tuloy niyang pamunuan ang paglaban sa mga Espanyol, sa mga Amerikano at sa mga asenderong nakipagtulungan sa mga mananakop. Bigo man ang paglusob ng kanyang puwersa sa Bacolod noong 1902, nagpatuloy pa rin ang kanyang paglaban hanggang 1907. Sinentensyahan siya ng kamatayan nang mahulog siya sa kamay ng pamahalaang kolonyal. Ibinaba ito, gayunman, sa pagkabilanggong habang buhay. Matanda na siya nang kanyang wakasan ang mahabang panahon ng pakikibaka.
Sa Samar at Leyte, nakilala ang mga kolorum at pulajanes bilang mga samahang matagal na lumaban sa pamamahalang kolonyal. Pinamunuan sila ng mga lider-milenaryo gaya nina Papa Otoy, Papa Pablo at Papa Faustino. Sa Cebu, ang magkapatid na Quintin at Anatalio Tabal ang nanguna sa mga pulajanes hanggang mapasuko sila noong 1906. Mga kilusang milenaryo ito na ang paghahangad ng panlipunang pagbabago ay sinaniban ng paghahangad ng kalayaan mula sa mga dayuhang mananakop.
Sinasabing noong 1903, umabot sa 7,000 ang mga pulajanes sa Samar at mahigit 3,000 sa Leyte. Sa pagkukunwaring susuko, nagawang talunin ng mga pulajanes ang isang tropa ng mga sundalong Amerikano sa tinaguriang labanan sa Mactaon, Samar. Noong 1906, isa sa mga lider na kalahok sa labanan, si Papa Pablo, ang napatay ng mga Amerikano. Sumunod na napatay noong 1907 si Papa Faustino samantalang nahuli naman noong 1911 si Papa Otoy. Nagpatuloy pa ang paglaban ng mga pulajanes hanggang 1913 nang ideklara ng kolonyal na pamahalaan na wala nang panganib mula sa mga ito.
Malaking bahagi ng pag-aalsang magsasaka sa buong panahon ng mga mananakop na Amerikano ang isinagawa ng mga kilusang milenaryo. Mga samahang relihiyoso ito ng mga magsasaka na naniniwala sa pagdating ng manunubos sa panahon ng malaking pagbabago. Ngunit bago ang panahon ng pagtubos – na katatangian ng kalayaan, kaginhawan, katarungan, pagkakapantay-pantay at pagkakapatiran ng mga mamamayang taimtim na nananampalataya – kailangang ihanda ng bawat isa ang kalooban at lumahok sa mga pagbabagong magaganap. Ganito tiningnan ng mga “papa” ang mga pangyayari nang sumiklab ang Himagsikan. Aktibo silang lumahok at nagtaguyod rito kahit sa panahong sumuko na ang mga pangunahing pinuno ng Rebolusyon. Ayon kay Santiago Alvarez, “liban sa mga dasalan, ang pagpapalagayan at pagsasamahan (ng mga kolorum) ay tulad na tulad sa Katipunan ng mga Anak ng Bayan noong kasalukuyang di pa nangasisira ang mga pag-iibigang-kapatid.”
Pakikibakang Muslim at Igorot
Bagaman nakuha ng mga Amerikano na makipagkasundo sa Sultan ng Sulu, hindi mapayapang tinanggap ng ilang lider ang panghihimasok ng mga Amerikano. Sa Lanao, itinaguyod nina Datu Tunggul na napatay noong 1902 at Datu Ampuanagus na napasuko noong 1903 ang armadong paglaban. Nagtayo ng mga cotta ang mga Moro sa Bayang, Bacolod at Calahui bilang mga moog ng pagtatanggol laban sa mga Amerikano. Kailangan munang wasakin ng mga Amerikano ang mga cotta bago napayapa ang mga lumalabang Moro.
Kahit may Kasunduang Bates sa pagitan ng Estados Unidos at ng Sultan ng Sulu, may ilang tumutol at nakipaglaban sa mga Amerikano. Kabilang dito si Panglima Hassan. Nagwakas ang paglaban ni Panglima Hassan nang mapatay siya noong 1905. Ngunit sinundan pa siya ng iba pa. Isang pag-aalsa ang nagbunga ng pagmasaker ng mga tropang Amerikano sa 600 Moro na nagtanggol sa Bud Dajo sa Jolo noong 1906. Gaya sa Bud Dajo, minasaker din ng mga Amerikano ang mga Moro na nagtanggol sa Bud Bagsak noong 1913.
Nagkaroon din ng pagtatanggol sa Maguindanao sa pangunguna ni Datu Ali. Nagwakas ito sa pagkapatay sa kanya noong 1906. Noong 1912, nag-alsa naman si Datu Alamada na nagwakas sa kanyang mapayapang pagsuko. Gaya sa Luson at Bisaya, hindi tinantanan ng mga pag-aalsa ng mga Moro ang panahon ng pananakop ng mga Amerikano.
Kulang ang dokumentasyon ng mga paglaban ng mga Igorot ng Cordillera sa pananakop ng Estados Unidos. Gayunman, maraming salaysay ukol dito ang nananatili pang bahagi ng kanilang kasaysayang pasalita. Ilang paglaban ng mga tinaguriang “mababangis na tribo” sa Kalinga, Apayao at Ifugao ang iniulat sa peryodiko. Noong 1903, halimbawa, nilabanan ng mga taga-Lepanto ang mga konstabularyo na tumutugis sa isang grupo ng mga “kriminal” na kanilang kinupkop sa halip na isuko. Noong 1904, iniulat na may 462 ekspedisyon ang ginawa ng konstabularyo laban sa “mababangis na tribo”. Noong 1905 naman, 100 Igorot ang sinasabing nakipaglaban sa mga konstabularyo sa distrito ng Hapao. Dahil sa ganitong mga paglaban kaya tinawag ng mga Amerikano na “mababangis na tribo” ang ilang naninirahan sa Cordillera.
Gaya nang nabanggit, tinatakan ng mga Amerikano ang mga patuloy na lumaban na mga bandido, panatiko at huramentado o pirata. Tatak na hindi itinanggi ng mga pampulitikang lider na nakipagkolaboreyt sa mga Amerikano. Kung tutuusin, aktibo pa nga silang tumulong sa pagsupil sa mga ito. Kung hindi man nalimot ng mga sumunod na henerasyon ang mga bayaning ito ng armadong pagtatanggol laban sa pananakop ng mga Amerikano, naisalin naman sa kanila ang pagtingin sa mga ito na mga bandido kundi man mga kakatwang tao – laluna iyong mga gumamit ng anting-anting at paniniwalang milenarista sa kanilang paglaban.
Pinsalang Hatid ng Pananakop
Hindi naging madali para sa Estados Unidos ang pagsupil sa armadong pagtatanggol. Tinatayang 4,234 na sundalong Amerikano ang namatay at 2,818 ang nasugatan. Ginastusan ito ng halagang $600 milyon. Samantala tinatayang 20,000 gerilyang Pilipino ang napatay at 200,000 sibilyan ang namatay sa iba’t ibang kadahilanan. Mangyari pang maliit ang pagtantyang ito sa dami ng mga napinsalang Pilipino. Isang indikasyon ng malubhang pinsalang binalikat ng mamamayan ang pagkamatay ng 90% ng populasyon ng kalabaw. Ito ang pinakamahalagang hayop sa pagsasaka na kung mawawala ay magbubunga ng malubhang kahirapan sa pagkain.
Sa isang panayam, tinantya ni Hen. Bell na mahigit 600,000 ang namatay sa Luson lamang bunga ng labanan at sakit. Hindi pa kabilang sa tantyang ito ang mga naging biktima ng mga kampanya sa Panay, Samar at Batangas (na ginawa mismo ni Hen. Bell) at naganap makaraan ang interbyu niya noong 1901 sa New York Times.
Habang nagpapatuloy ang armadong paglaban, naglunsad naman ang iba ng sarili nilang ahitasyon para sa kalayaan. Kabilang dito ang pagpapalabas ng mga sarsuwelang nagtataguyod ng kalayaan at nagtatampok ng sentimyentong kontra Estados Unidos. Dalawa sa mga kilalang sarsuwelang ito ang sinulat ng mga katipunero – si Aurelio Tolentino at ang kanyang “Kahapon, Ngayon at Bukas” at si Juan Matapang Cruz at ang kanyang “Hindi Aco Patay”. Naglabas naman ng mga itinuring na makabayang pahayagan sina Sergio Osmena (El Nuevo Dia) noong 1900 sa Cebu, Pascual H. Poblete (El Grito del Pueblo) noong 1900 at Rafael Palma (El Renacimiento) noong 1901. Naging tuntungan nila ang mga ito sa pagkakamit ng posisyon at paglahok sa pulitika ng kolonyal na pamamahalang binuksan ng mga Amerikano sa elite.
Gaya nang nabanggit na, umabot hanggang 1913 ang armadong paglaban bago nasupil ng mga Amerikano ang mga puta-putaking paghihimagsik ng mga pulajanes pati na ng mga Muslim. Ngunit hindi rito natapos ang pagtatangkang makamit ang kalayaan sa pamamagitan ng armadong paglaban. Sa mga sumunod na dekada, muling sumiklab sa iba’t ibang lugar ng arkipelago ang mga armadong pag-aalsa.
[1] May kopya ng Kasunduan ng Paris sa John Foreman, The Philippine Islands (Mandaluyong: Cacho Hermanos Filipiniana Reprint Series, 1985), 478-483.
[2] May kopya ng Kasunduang Bates sa Vic Hurley, Swish of the Kris (Mandaluyong: Cacho Hermanos Reprint, 1981), 156-159. Matatagpuan sa Peter Gordon Gowing, Mandate in Moroland (Quezon City: UP-PCAS, 1977) kapwa ang Kasunduang Bates, 347-349, at Kasunduang Kiram-Carpenter, 352-353.
Batas Militar: 1972-1986 Dante L. Ambrosio
Ikatlong Bahagi: Pag-aalsang EDSA
Malaki na nga ang iniunlad ng pakikibakang antidiktadura sa pagpasok ng dekada 1980. Pati na ang pampulitika at pang-ekonomiyang kabuhayan ay tila nagbabadya ng di magandang hinaharap para sa rehimeng batas militar.
Mula pa huling dekada ng 1970, tinutulak na ng gobyernong Estados Unidos sa ilalim ng administrasyong Carter ang rehimen tungo sa “normalisasyon” – tungo sa pagbabalik ng mga pormal na institusyon ng demokrasya. Kasama sa proseso ng “normalisasyon” ang ginanap na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa noong 1978, ang pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981 at ang pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981. Lahat nang ito, gayunman, ay ginawa ayon sa mga kundisyong itinakda ni Presidente Marcos.
Nagsimula na ring tumindi ang krisis pang-ekonomiya na ipinamalas at pinalubha pa ng pagtakas ng isang negosyanteng di makabayad ng utang sa mga bangko. Umabot ang utang sa daang milyong piso na kinasangkutan ng may 80 kumpanya at bangko. Di biro ang epekto nito sa negosyo sa bansa. Maging ang malalaking negosyanteng sumuporta sa rehimen sa simula ay nagpamalas ng pagkabahala sa lumulubhang krisis. Gayon na lamang ang tindi ng suliraning pangkabuhayan kung kaya pumailalim ang gobyerno sa programang istruktural ng IMF na lalo lamang nagpahigpit sa pagkasakal ng huli sa bansa.
Samantala, bagaman may paghupa sa armadong pakikibaka ng MNLF, bigla namang sumigla iyong sa CPP sa iba’t ibang dako ng bansa laluna sa Samar at Mindanao. Bukod sa lumaganap ang mga kilos-protesta ng mamamayan higit pa itong naging koordinado kung kaya nakapaglunsad din ng mga pambansang aksyon kabilang ang mga unang mga welgang bayan sa Davao, Negros at Bataan noong 1984. Anupa’t sa lahat ng larangan, nalagay sa alanganin ang katayuan ng rehimen.
Tatalakayin sa bahaging ito ang mga kagyat na pangyayaring nagbunga ng pagbagsak ng rehimeng batas militar simula sa pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr. noong 1983, sa pagdaraos ng eleksyong snap noong 1986 at sa apat na araw na Pag-aalsang EDSA noong Pebrero 22-25, 1986.
Aralin 1: Pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr.
Kung hindi idineklara ang batas militar noong 1972, magkakaroon sana ng eleksyong presidensyal noong 1973. Ito na ang katapusan ng dalawang terminong panunungkulan ni Presidente Marcos. Sa ilalim ng Konstitusyong 1935, hindi na siya maaaring tumakbo bilang presidente.
Noon pa man, ang inaasahan nang humalili sa kanya bilang presidente ay ang batang senador na si Benigno Aquino Jr. ng Partido Liberal. Ngunit di ito naganap. Sa halip na manungkulan sa Malakanyang, sa mga bilangguan ng gobyernong batas militar nakulong ang senador. Isa siya sa mga unang hinuli nang ideklara ang batas militar.
Sa halip na makipagtulungan, pinili ng senador na labanan ang diktadura mula sa loob ng bilangguan. Binatikos niya ang paglilitis sa kanya na isang sibilyan ng hukumang militar. Sa isang pagkakataon, pinaabot niya ang pagtutol sa pagsasagawa ng hunger strike ng mahigit isang buwan. Kahit na pinatawan sila ni Kumander Dante ng NPA ng parusang kamatayan, kapwa nila ipinagpatuloy ang pagbatikos sa rehimeng batas militar.
Sa eleksyong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, binuo niya ang partidong LABAN kasama ang iba pa para hamunin ang partido Kilusang Bagong Lipunan (KBL) sa Metro Manila. Halatang-halata ng mamamayan ang pandaraya, dahil hindi pinalusot ng rehimen sa eleksyong ginawa kahit si Aquino na napakapopular pa rin noon.
Bunga ng kanyang pagkakasakit, pinayagan siya ng gobyerno na pumunta ng Estados Unidos para magpagamot noong 1980. Ginamit niya ang pagkakataon para sangguniin ang iba pang mga pulitiko at grupong antidiktadura sa Estados Unidos. Bagaman sinabi niyang isa sa mabungang bahagi ng kanyang buhay ang pananatili sa Estados Unidos, nadama naman niyang nalalayo siya sa kasagsagan ng mga pangyayari sa Pilipinas.
Naisip niyang bumalik sa Pilipinas noong 1983 nang mabalitang may malubhang sakit si Presidente Marcos. Nabalita na rin ang paglalabanan ng mga pangkat sa loob ng gobyerno. Diumano’y pumoposisyon na ang mga ito kung aling pangkat ang mamamayani sakaling mamatay ang Presidente. Malinaw na usapin, kung gayon, ang problema ng hahalili kay Presidente Marcos dahil walang malinaw na sistema ng paghalili. Lalong magkakagulo ang bansa kung sakali.
Higit sa lahat, lumalakas nga ang paglaban ng mga mnamamayan simula taong 1980. Sa pagkakataong ito, pinili ni Sen. Aquino na bumalik ng bansa upang maging bahagi ng mga pag-aayos para sa hahaliling pamahalaan sakaling mamatay nga sa sakit si Presidente Marcos. Iminungkahi niya na magbuo ng konseho ng mga tagapayo o ng mga nakakatanda upang ayusin ang sistema ng transisyon. Ngunit binalewala ng Presidente ang kanyang mungkahi.
Sa kanyang pagbabalik, batid ni Aquino ang mga panganib na kanyang susuungin. Agosto 21, 1983 nang lumapag sa Manila International Airport (MIA) ang eroplanong kinasasakyan ni Marcial Bonifacio – ang alyas na ginamit ni Aquino. Habang pababa siya ng eroplano, kasabay ang mga military escort na kumaon sa kanya, binaril at pinatay ang Senador.
Laking pagkabigla ng mga Pilipino nang ibalita ang walang patumanggang pagbaril at pagpatay sa Senador. Ayon sa gobyerno, isang paupahang mamamatay-tao – si Rolando Galman – ang bumaril sa Senador. Binaril din at pinatay si Galman nang oras ding iyon. Mga komunista ang pumatay kay Aquino, sabi ng gobyerno. Walang naniwala sa pamahalaan.
Sa bigat ng seguridad sa paliparan at sa pangyayaring mga militar ang nakapaligid kay Sen. Aquino, at mga militar din ang mga huling kasama ni Galman, naniwala ang lahat na may kinalaman ang gobyerno at militar sa pagpatay kay Aquino. Pinatibay ang paniniwalang ito ng resulta ng imbestigasyon ng Komisyong Agrava na binuo ng gobyerno para siyasatin ang pangyayari. Itinuro ng resulta ang militar bilang siyang may kasalanan sa pagpatay sa dating Senador.
Habang isinasagawa ang imbestigasyon, bumuhos ang malawak na simpatya ng mamamayan kay Sen. Aquino. Nais nilang ipahayag ang kanilang niloloob: “Sobra na!” Sa burol ng Senador sa simbahang Santo Domingo, mahabang pila ng mga tao ang nagtiis ng init ng araw at patak ng ulan para makiramay at masilayan ang labi ng dating Senador. Sa paghahatid ng bangkay sa Tarlac at pagbabalik nito sa Maynila, daan-daang libo ang humanay sa lansangan para ito saksihan. Sa araw mismo ng libing, daan-daang libo rin ang sumama sa paghahatid sa dating Senador sa huling hantungan.
Higit pa sa mga ito ang di inaasahang naganap. Sa unang pagkakataon, bumuhos sa mga lansangan ng Makati – ang sentro ng negosyo at pinansya ng bansa – ang mga dilaw na confetti na tanda hindi lamang ng pakikiramay at pakikidalamhati. Pagtutol at paglaban sa katalampasanan ang ipinamalas ng gitnang puwersang kinatawan ng mga empleyado at negosyante ng Makati nang kanilang sabuyan ng dilaw na confetti ang libing at ang mga protestang ginanap dito.
Sobra nga ang ginawang pagbaril at pagpatay sa dating Senador kung kaya tila nagising ang taumbayan sa katalampasanang nagaganap sa ilalim ng rehimeng batas militar. Lalo pang ginatungan ng rehimen ang poot na naglalatang sa dibdib ng mamamayan. Kinabukasan, pagkatapos ng libing, hindi man lamang nabasa sa dyaryo o napanood sa telebisyon ang walang katulad na libing. Garapal na pagtatakip ang ginawa ng pamahalaan. Lalo itong nagpangitngit sa mamamayang lubhang nakakabatid na ngayon ng katotohanan. Humulagpos sa mga malawakang rali at demonstrasyon ang damdaming kaytagal na kinimkim para singilin ang rehimen sa mga kasalanan sa taumbayan.
Nagsilbing titis na nagpaliyab sa paglaban sa diktadura ang pagpatay kay Sen. Aquino. Kagyat na napasalansangan ang libu-libong mamamayang nagpoprotesta. Justice for Aquino, Justice for All (JAJA) ang sigaw ng mga biktima ng gobyernong batas militar. Ito rin ang pangalang ginamit ng kilusang nagkoordina sa mga kilos-protesta. Sa unang pagkakataon, sumanib ang mga gitnang puwersa ng lipunan sa mga puwersa ng mamamayang kay laon nang nakikibaka laban sa diktadura.
Sinikap ng mga puwersang antidiktadura na bumuo ng malawak na samahan o koalisyon na magsusulong sa paglaban sa rehimen. Mula sa JAJA, nabuo ang Coalition of Organizations for the Restoration of Democracy (CORD). Noong 1985, sinikap na pag-isahin sa isang mas masinsing organisasyon ng mga puwersang antidiktadura sa pagbubuo ng Bagong Alyansang Makabayan (BAYAN). Ngunit bunga ng mga di pagkakaunawaan, dalawang samahan sa halip na isa ang nabuo. Isa nga ang BAYAN na ang ubod ay binubuo ng mga pambansang demokrata at isa pa ang Bansang Nagkaisa sa Diwa at Layunin (BANDILA) na ang ubod ay binubuo ng mga sosyal demokrata.
Iba’t ibang anyo ng protesta ang inilunsad ng mga mamamayan. Bukod sa mga malawakang rali at demonstrasyon, nagsagawa ng mga tinawag na jogging for justice, pasyalan sa Ayala, window shopping sa Rustan’s, misa at prusisyon. Kapag sa Makati ginanap ang kilos protesta, hindi nawawala ang mga dilaw na confetti na naging tatak na ng protesta. Naganap noong 1983-1984 ng mga protestang sa lawak ay di pa nasaksihan sapul nang panahon ng batas militar o bago pa ito.
Noong 1984, pinasinayaan ang isang bagong anyo ng protesta ng mamamayan – ang welgang bayan. Ito ang paghinto ng mga normal na aktibidad ng mamamayan bilang protesta. Naglunsad ng welgang bayan sa Davao kaugnay ng usapin ng Pagkain at Seguridad. Nagsagawa ng welgang bayan sa Negros kaugnay ng usapin ng karapatang pantao. Welgang Bayan din ang inilunsad sa Bataan kontra sa plantang nukleyar. Sa huling welgang bayang ito unang nasaksihan ang pagpigil ng mga tao sa armed personnel carrier (APC) ng AFP – pagpigil ng mga sibilyan na muling ginawa sa mas malaking aksyon ng mga mamamayan sa EDSA.
Sinikap ng gobyerno na pahupain ang galit ng mamamayan. Ngunit nagtuluy-tuloy ang mga protesta habang lalo pang lumakas sa buong kapuluan ang armadong paglaban. Bagay na nakabahala hindi lamang sa gobyernong batas militar kundi pati na sa gobyernong Estados Unidos. Isang bahagi nito, kabilang ang Departamento ng Estado, ang nabahala sa paglakas ng impluwensya ng CPP at buong kilusang pambansa-demokratiko sa nagaganap na mga protesta. Nagtangka ang mga ahensya ng Estados Unidos na padaluyin ang mga protesta sa paraang naihihiwalay ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko habang napapanatili ang impluwensya ng Estados Unidos sa mga nagaganap.
Ngunit ganoon na lamang ang pagkasiphayo ng mga pulitikong kontra-Marcos sa pagsuporta ng Estados Unidos sa rehimen kung kaya pumirma sila sa kasunduan ng mga oposisyonista na tumututol sa pananatili ng mga baseng militar ng Estados Unidos sa bansa. Isa pa naman ito sa mga sensitibong interes ng Estados Unidos at isa sa mahalagang dahilan ng pakikialam nito sa mga nagaganap sa bansa.
Aralin 2: Eleksyong Snap
Bunga ng paglakas ng mga protesta at aksyong militar ng CPP-NPA, gayundin ng lumalakas na katangiang anti-imperyalista ng mga pagkilos, lubha ngang nabahala ang Estados Unidos sa nagaganap sa Pilipinas. Mangyari pang pangunahing pinangangalagaan nito ang mga base militar at iba pang pang-ekonomiyang interes nito sa bansa. Sa buong panahon ng 1985, dating nang dating sa bansa ang mga sugo ng pamahalaang Amerikano kabilang ang pinuno ng CIA na si William Casey at ang pangunahing tagapayo ni Presidente Ronald Reagan na si Paul Laxalt.
Pati na mga ahensya ng gobyernong Amerikano ay nag-isip ng mga paraan upang pahupain ang mga protesta kabilang ang pagpapanukala ng normalisasyon, negosasyon at rekonsilasyon sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa, basta mawala sa eksena ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko na may mahigpit na paninindigang anti-imperyalista. Nagpanukala rin ang Estados Unidos ng eleksyong snap para maipakita ang patuloy na pagsuporta ng taumbayan sa pamahalaang Marcos.
Sa harap ng mga presyur sa gobyernong Marcos, gumawa ito ng sariling mga hakbang para bawasan ang presyur mula sa mga nagpoprotesta at sa pamahalaang Estados Unidos. Kabilang nga sa mga hakbang na ito ang eleksyon noong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981, pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981 at ang pinakahuling eleksyon para sa regular na Batasang Pambansa noong Mayo 1984.
Gayunman, hindi nabawasan ang presyur. Ipinapalagay ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos na nawawala na ang suporta ng mamamayan sa pamahalaang Marcos. Noong Nobyembre 1985, bigla na lamang ipinahayag ni Presidente Marcos sa interbyu sa telebisyong Amerikano na ginanap ng madaling araw kung kailan tulog ang maraming Pilipino ng kahandaan niyang magdaos ng eleksyong snap para patunayang suportado pa siya ng mamamayang Pilipino.
Nagdaos si Presidente Marcos ng eleksyong snap, kung gayon, hindi para bigyan ng pagkakataong makapamili ng presidente ang mamamayang Pilipino kundi para payapain ang mga maimpluwensyang sektor ng Estados Unidos. Sa palagay ng Presidente, kontrolado pa niya ang sitwasyon lalo’t hawak niya ang mga institusyong panghalalan sa bansa pati na ang gobyernong lokal.
Bilang tugon, iniharap na kandidato ng oposisyon ang balo ni Sen. Aquino, si Corazon Cojuangco Aquino. Hindi malinaw noong una ang kandidato ng oposisyon lalo’t determinado si Salvador Laurel ng UNIDO na tumakbo sa pagkapresidente. Matapos ang mga negosasyon na sinangkutan ni Jaime Cardinal Sin ng Simbahang Katoliko, napagpasiyahang tumakbo sa pagkapresidente si Aquino at pagkabise si Laurel. Samantala, nagkaisa rin ang KBL, makaraan din ang mga pagtatalo, sa kandidatura ni Arturo Tolentino bilang bise ni Presidente Marcos.
Sa mga pagtatalo sa loob ng pangkating Marcos, napaisantabi ang administrador ng batas militar na si Kalihim Enrile. Sa pagtatalong naganap, namayani ang pangkat nina Gng. Imelda Marcos at Heneral Fabian Ver. Sa harap ng pagkakaisantabing ito, kinonsolida ni Kalihim Enrile ang sariling puwersa sa Ministri ng Tanggulang Bansa na kinabilangan ng mga pangunahing lider ng RAM. May plano na sila noon na magkudeta sa Enero 1, 1986 bago ipinahayag na magkakaroon ng eleksyong snap. Ngunit dahil sa eleksyon, ipinagpaliban ang kudeta. Sa halip, naglunsad ang RAM ng kampanya para sa malinis at patas na halalan.
Nagkaroon din ng mga pagtatalo sa loob ng CPP at ng kilusang pambansa-demokratiko kaugnay ng eleksyong snap. Nahati sa panig ng boykot at panig ng partisipasyon ang kilusan. Sa huli, pinagpasyahan ng kilusan na iboykot ang eleksyong snap sa kabila ng masiglang pagtangkilik dito ng mga mamamayang kontra-Marcos. Sa palagay ng CPP, pakana ng diktadurang US-Marcos ang eleksyon para iligaw ang mamamayang nag-aalsa at gawing lehitimo ang pananatili ni Marcos sa kapangyarihan. Sa pagboykot, gayunman, napasaisantabi ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko na siyang layunin din ng pamahalaang Estados Unidos.
Na ang kampanya sa eleksyon ay ginawa hindi lamang sa hanay ng mamamayang Pilipino, kundi laluna sa kapakinabangan ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos ay ipinamalas ng isang mahalagang hakbang ni Gng. Aquino. Sa susog ng kanyang mga tagapayo at ng kumpanyang Amerikano sa public relations, binawi si Gng. Aquino ang pagtutol sa mga base militar ng Estados Unidos. Sa halip, nanindigan siya sa patakarang “open options” sa usapin ng base. Dahil dito, naging madali ang “pagbebenta” ng kandidatura ni Gng. Aquino sa mga Amerikano.
Sa buong kampanya, napatunayan ang malakas na suporta ng mga tao sa kandidatura ni Gng. Aquino. Ang lakas na ginamit sa pagpoprotesta ang siya ring lakas na ginamit para sa kampanya ni Gng. Aquino. Sa mismong araw ng halalan, Pebrero 7, masiglang ipinagtanggol ng mga tao ang balota sa harap ng mga panlalansi at pandaraya ng KBL. Inamin mismo ni Kalihim Enrile ang mga ginawang pandaraya noong talikuran niya ang pamahalaang Marcos.
Isang linggo makaraan ang botohan, hindi pa rin inaanunsyo ang nanalo sa halalan. Malaki ang pagkakaiba sa bilang ng boto ng COMELEC at ng National Movement for Free Election (NAMFREL) na muling ginawang aktibo para subaybayan ang halalan. Nasira ang kredibilidad ng tabulasyon ng COMELEC nang magwalk-out noong Pebrero 9 ang mga computer tabulator dahil di nila masikmura ang pandaraya sa bilangan. Samantala, ang lider ng kinatawan ng kongreso ng US – si Sen. Richard Lugar – na nag-obserba sa halalan ay nagpahayag ng pagdududa sa naging takbo nito.
Sa kabila ng mga anomalyang iniulat, ayaw pa ring bitawan ng gobyernong Reagan ang pagsuporta sa rehimen. Nang iproklama ng Batasang Pambansa na nanalo sa halalan ang tambalang Marcos-Tolentino noong Pebrero 15, ipinadala pa ng gobyernong Reagan ang isang sugo, si Philip Habib, para lumikha ng kasunduan sa pagitan ni Presidente Marcos at Gng. Aquino. Ngunit yari na ang pasya ni Gng. Aquino na ituloy ang laban.
Noon Pebrero 16, ipinahayag ng milyong mamamayan sa Luneta ang tagumpay ni Gng. Aquino sa halalan. Inilunsad nang araw ding ito ni Gng. Aquino ang isang malawak na kampanya ng civil disobedience, kabilang ang di pagbabayad ng buwis at pagboykot sa mga produkto ng mga kroni ni Presidente Marcos.
Habang gumagawa ng hakbang si Presidente Marcos na ipaloob ang oposisyon sa kanyang pamamahala sa mungkahing pagbubuo ng Council of Elders kung saan may inilaang puwesto kay Gng. Aquino, lumarga naman ang kampanya ng civil disobedience nito. Samantala, ang kilusang pambansa-demokratiko na napaisantabi sa panahon ng kampanya dahil sa posisyong boykot ay naghanda naman para sa malaking pagkilos sa katapusan ng buwan ng Pebrero sa pakikipag-ugnayan sa iba pang puwersang antidiktadura.
Nasa ganitong yugto ng pagtutuos ang mga puwersang nagtutunggali nang maganap ang Pag-aalsang EDSA.
Aralin 3: Pag-aalsang EDSA
Nabigla ang marami sa sumunod na pangyayari. Wala sa hinagap ng mga nagsusuri ang naganap. Hindi ito kabilang sa mga senaryong kanilang inisip. Pebrero 22, Sabado – sa press conference na tinawag nina Kalihim Enrile at Hen. Fidel Ramos sa Kampo Aguinaldo, ipinahayag nila ang kanilang paghiwalay sa pamahalaang Marcos. Dito inamin ni Kalihim Enrile na hindi totoo ang ambus sa kanya noong 1972 na ginamit na dahilan sa pagpataw ng batas militar. Inamin din niya na daan-daang libong boto sa Lambak Cagayan ang ginamit para dayain sa eleksyong snap si Gng. Aquino.
Ayon sa kanya, pinili nilang gawin sa Kampo Aguinaldo at Kampo Crame ang kanilang huling tindig laban sa pamahalaang Marcos. Handa nilang tanggapin ang anumang mangyayari. Batid niyang maaaring mangahulugan ng kamatayan ang kanilang ginawa. Hiniling niya sa mamamayan ang suporta nito.
Ano ang nangyari at umurong sa dalawang kampo sina Kalihim Enrile? Natuklasan ni Presidente Marcos ang planong kudeta ng RAM na nakatakda sa Pebrero 23, Linggo. Ipinagtapat ito ng mga nahuling lider ng RAM. Bagaman di batid ng pamahalaan ang lawak ng plano, gumawa ng mga panimulang hakbang sina Presidente Marcos. Pebrero 20 pa lang ay dinagdagan na ang depensa ng Malakanyang. Inaresto rin ang mga sundalong guwardiya ng Ministro ng Kalakalan Roberto Ongpin na nakatalaga sa Ministri ng Tanggulang Bansa. Dahil sa mga naobserbahang kilos ng Malakanyang, nagbago ng plano ang RAM.
Dahil sa pagkatuklas ng planong kudeta, nagpasya si Kalihim Enrile na magkuta sa Kampo Aguinaldo. Sa harap ng bantang pagsalakay ng puwersa ni Presidente Marcos, nanawagan ng tulong sa mamamayan sina Kalihim Enrile. Nanawagan din si Cardinal Sin sa mamamayan na magtungo sa dalawang kampo at ipagtanggol ang mga nasa loob.Kagyat na tumugon ang August Twenty-One Movement (ATOM) ni Butz Aquino. Nagbantay sila sa pinto ng dalawang kampo.
Kagyat din ang naging pagtugon ng mga tao. Sa loob ng apat na araw, pinuno nila ang harap ng mga kampo at ang mahabang bahagi ng EDSA. Nang dumating ang mga marino at mga APC na sasalakay sa kampo, hinarang nila ang mga ito. Katawan nila ang ginamit nilang barikada para mamagitan sa dalawang armadong puwersa. Mula Pebrero 23-25, tinatayang may 2 milyong mamamayan ang nagbantay sa EDSA.
Dito lubos na namukadkad ang tinaguriang People Power. Iniharang ng milyong mamamayan ang kanilang katawan sa pagpigil sa mga sundalo at APC na lulusob sa dalawang kampo. Naghanda sila at namigay ng pagkain sa dalawang magkaharap na puwersa, laluna sa mga nagkukuta sa loob ng dalawang kampo militar. Naghandog sila ng mga bulaklak sa mga sundalo, laluna sa mga sundalong palusob sa dalawang kampo. Nagdasal sila sa gitna ng EDSA. Kung dumanak ang dugo sa EDSA, malamang dugo ng mga karaniwang mamamayan ang pumatak at umagos sa EDSA. Kung sakaling nangyari ito, tiyak na mahihirapang panghawakan ninuman ang mga susunod na pangyayari.
Habang nagtatagal, kumikiling ang balanse ng puwersa sa mga nasa EDSA. Unti-unti, naglipatan sa panig ng mga nag-alsa ang mga yunit ng pulis at militar. Lalong malaking pagbabago sa balanse ng puwersa ang naganap nang dumating sa Kampo Aguinaldo ang mga helikopter ng Air Force para sumama sa pag-aalsa. Ang lakas na dati’y nasa panig ng rehimeng Marcos ay naagnas unti-unti nang di ito makagawa ng mapagpasyang aksyon laban sa mga mamamayang nagtipon sa EDSA.
Sa Club Filipino sa San Juan, sumumpa sina Aquino at Laurel bilang mga bagong halal na presidente at bise-presidente ng Pilipinas noong Pebrero 25. Nagbuo sila ng gobyerno habang patuloy na nahihiwalay sa daigdig ang pamahalaang Marcos. Kahit ipinahayag ng Batasan na nanalo si Presidente Marcos sa eleksyon, walang gobyerno ng ibang bansa ang kumilala rito liban sa isa. Nahiwalay si Marcos hindi lamang sa loob kundi pati na sa labas ng Pilipinas. Ang gobyernong Reagan lamang ang nagtatangkang iligtas pa ang kanyang pamahalaan.
Bunga ng di pagkilos agad para supilin ang mga magkukudeta habang kaunti ang tao sa EDSA, nawala sa rehimeng Marcos ang inisyatiba sa EDSA. Sa lalong pagdami ng tao sa EDSA at sa paligid ng Malakanyang, muling humiling ng suporta ang pamahalaang Marcos sa Estados Unidos. Sa simula, sinikap ng pamahalaang Reagan na makabuo ng huling kompromiso sa pagitan nina Presidente Marcos, Kalihim Enrile at Gng. Aquino. Ngunit nabigo ang mga huling pagtatangka.
Sa loob mismo ng gobyernong Reagan, unti-unti ring nakapangibabaw ang mga nagpapanukalang alisan ng suporta si Presidente Marcos para maisalba ang kalagayan pabor sa patakarang panlabas ng Estados Unidos. Sa harap ng Pag-aalsang EDSA at sa lumitaw na mga moderatong lider nito, nagpasya ang pamahalang Reagan na talikuran na ang rehimeng Marcos. Sa interbyu sa telepono na isinahimpapawid sa radyo, malinaw ang payo ni Laxalt kay Presidente Marcos – “cut and cut cleanly”. Walang nasabi si Marcos kundi: “I’m so very, very disappointed.” Ganito nagwakas ang rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos pa rin nanggaling ang huling salita!
Nang gabi ng Pebrero 25, tumakas ng Malakanyang sina Presidente Marcos. Ngunit hindi pa rin siya lubusang pinabayaan ng gobyernong Estados Unidos. Dinala siya at ang kanyang pamilya ng helikopter sa ligtas na lugar ng Clark Air Base bago itinuloy sa Hawaii. Dito siya pinatira ng pamahalaang Reagan hanggang sa mamatay. Bago tumakas, sumumpa sa pagkapangulo sa Malakanyang si Presidente Marcos noong Pebrero 25.
Samantala, pagkarinig sa pagtakas ni Marcos, lumuha at nagtatalon sa kasiyahan ang maraming nagbantay sa EDSA. Tagumpay ang pag-aalsa laban sa rehimen!
Ilang Sanggunian
1. Ambrosio, Dante L. “Militanteng Kilusang Manggagawa sa Kamaynilaan: 1972-1982 Paghupa, Pag-ahon, Pag-agos,” di-nakalathalang MA Tisis sa Kasaysayan, UP, 1992.
2. Arillo, Cecilio T. Breakaway. Mandaluyong: CTA and Associates, 1986
3. Bello, Walden, David Kinley at Elaine Elinson. Development Debacle: The World Bank in the Philippines. San Francisco, California: Institute for Food and Develoment Policy, 1982.
4. Civil Liberties Union of the Philippines. Three Years of Martial Law. Makati: CLUP, 1975.
5. Javate-de Dios, Aurora, Petronilo Bn. Daroy, at Lorna Kalaw-Tirol. Dictatorship and Revolution Roots of People Power. Metro Manila: Conspectus, 1988.
6. Schirmer, Daniel B. at Stephen R. Shalom, pat. The Philippines Reader A History of Colonialism, Neocolonialism, Dictatorship and Resistance. Quezon City: KEN, Inc. 1987.
7. Seagrave, Sterling. The Marcos Dynasty. New York: Harper and Row, Publishers, 1988.
8. Timberman, David G. A Changeless Land. Makati: The Bookmark, 1991.
9. Youngblood, Robert L. Marcos Against the Church. Quezon City: New Day Publishers, 1993.
(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)
Batas Militar 1972-1986 Dante L. Ambrosio
Ikalawang Bahagi: Kilusang Antidiktadura
Hindi pa nakalipas ang isang linggo nang tugunin ng pagtutol ang batas militar. Unti-unting lumakas ang kilusang antidiktadura mula nang ipataw ang batas militar noong 1972 hanggang sa Pag-aalsang EDSA noong 1986.
May dalawang nagtutulungang bahagi ang kilusang ito – ang di-armadong pakikibaka at ang armadong pakikibaka. Binubuo ang di-armadong pakikibaka ng sama-samang pagkilos ng iba’t ibang sektor ng mamamayan. Binubuo naman ang armadong pakikibaka ng paglaban ng Communist Party of the Philippines (CPP) at ng hukbo nitong New People’s Army (NPA) at ng Moro National Liberation Front (MNLF) at ng hukbo nitong Bangsa Moro Army (BMA).
Unang tatalakayin sa yunit na ito ang pakikibaka ng bawat sektor ng mamamayan. Susundan ito, pagkatapos, ng multisektoral na pakikibaka – ang sama-samang paglaban ng mga mamamayan. Kapwa bahagi ito ng di-armadong pakikibaka. Sa ikatlong bahagi tatalakayin ang armadong pakikibaka ng CPP at MNLF.
Sa loob ng 13 taong pakikibaka sa diktadura, inaruga ng nakibakang taumbayan ang mga puwersa at salik na pabor sa pag-unlad ng pakikibakang antidiktadura. Sa huling pagtutuos, ang nagkakaisang mapanlikhang lakas ng taumbayan na nabigyang laya sa panahon ng pakikibaka ang siyang pangunahing dahilan ng pagbagsak ng rehimeng batas militar.
Aralin 1: Sektoral na Pakikibaka
Hindi magkakasabay ang pag-unlad ng pakikibaka ng mamamayan. Nakalaban agad iyong mga di-gaanong napinsala ng panunupil, iyong may malakas na pundasyong institusyonal at iyong naapektuhan agad ng programa ng pamahalaan. Kabilang dito ang mga taong-simbahan, mga tagapagtaguyod ng karapatang sibil, mga pulitikong kontra-Marcos, mga maralitang tagalungsod, mga manggagawa, at mga grupong etniko.
Lumipas ang panahon bago nakalaban sa rehimen ang mga napuruhan ng panunupil. Kabilang dito ang mga kabataan-estudyante, guro, magsasaka, mangingisda, at miyembro ng mas midya.
Lumaban na lamang sa diktadura ang mga nakinabang at sumuporta sa batas militar noong lumalakas na ang kilusang antidiktadura. Kabilang dito ang malalaking negosyante at ang isang bahagi ng militar. Tinalikuran ng gobyernong Estados Unidos ang diktadura, na sinuportahan nito sa loob ng 13 taon, sa huling-huling sandali na lamang.
Taong-Simbahan. Sa kabuuan, sinuportahan ng Simbahang Katoliko ang gobyernong batas militar. Gayunman, noong Setyembre 28, 1972. 16 na obispo ang nagpahayag ng pagkabahala. Nanawagan sila na igsian ang tagal ng batas militar at ibalik ang mga karapatan ng mamamayan. Anang isang obispo, dapat manindigan ang simbahan at “maging tinig ng mga taong inalsan ng tinig.”
Mahalaga ang ambag ng mga taong-simbahan – Katoliko, Protestante at iba pa – sa paglakas ng kilusang antidiktadura. Ginamit ng lumalabang mamamayan ang dasal, misa at prusisyon upang sama-samang maghain ng pagtutol, yamang bawal ang rali, demonstrasyon at martsa. Naglabas ng mga newsletter ang mga taong simbahan gaya ng Various Reports, Signs of the Times at Ichjhys para ipalaganap ang tunay na kalagayan ng bayan sa panahong kontrolado ng pamahalaan ang mas midya.
Nagbuo sila ng mga Basic Christian Communities (BCCs) na naging muog ng mga maralita hindi lamang para sa pananampalataya kundi para rin sa pakikibaka. Bumuo rin ang mga taong simbahan ng mga institusyon para tumulong sa kilusan ng mamamayan – Task Force Detainees, Friends of the Workers, Urban Missionaries.
Nag-alay ang simbahan ng mga martir sa kilusang antidiktadura: Fr. Zacarias Agatep, Fr. Jeremias Aquino, Fr. Pites Bernardo, Sister Asuncion Martinez at maraming iba pa. Nagawa ng mga taong-simbahan na makapanindigan agad dahil nasa isang matibay na institusyon sila na itinaguyod ng mamamayan at ng katutubong kultura.
Maralitang Tagalungsod. Lumaban agad ang mga maralitang tagalungsod dahil dinedemolis ang bahay nila para sa mga development project at beautification campaign ng rehimen. Nagmartsa ang mga maralita ng Zone One Tondo Organization (ZOTO) noong Nobyembre 1973 tungong Malakanyang para tutulan ang demolisyon. Nagbarikada naman ang mga taga-Tatalon, Bagumbayan at Ugong Norte sa Quezon City noong buwan ding ito at noong Disyembre 1974.
Nagsanib ang mga protesta ng maralita noong Enero 1976 sa martsa sa Malabon kung saan tinutulan ng Alyansa ng Maynila at Karatig-Pook Laban sa Demolisyon ang pagwasak sa kanilang mga tahanan. Iniharap nila ang alternatibang on-site development sa halip na ipatapon sila sa malayong lugar na walang trabaho. Anila, kung development talaga ang habol, bakit hindi sila isinasama ng pamahalaan sa proyekto?
Manggagawa. Para ipaglaban ng mga manggagawa ang mga karapatan nila, sinubukan nila ang iba’t ibang anyo ng sama-samang pagkilos dahil bawal ang piket, rali, at welga. Ginamit nila ang petisyon, delegasyon at sabay-sabay na pagdarasal para tutulan ang pagpako ng kanilang suweldo at masamang palakad sa loob ng pabrika.
Noong 1974 nagmartsa ang mga manggagawa ng Gelmart, pagawaan ng damit sa Parañaque, para lang makapagpulong. Nagmartsa rin ang mga batilyo at nagdaos ng misa noong 1974 sa Navotas bilang pagtutol sa pagpapatalsik sa kanila sa trabaho at komunidad bunga ng proyektong modernong daungan ng pamahalaan.
Binasag ng welga ng La Tondeña noong Oktubre 1975 ang “katahimikan” ng batas militar. Umalingawngaw ang welga ng La Tondeña sapagkat hayagan nitong hinamon ang lahat ng mga ipinagbabawal ng rehimen – kahit trak-trak na ikinulong ng militar ang mga welgista. Matapos ang welga ng La Tondeña, bumuhos ang mga welga at iba pang sama-samang protesta ng mga manggagawa mula Oktubre 1975 hanggang Enero 1976. Isinigaw ng mga manggagawa: “Sobra na! Magwewelga na kami!”
Detenidong Pulitikal. Tinatayang mahigit 50,000 ang ikinulong ng rehimen pagsapit ng 1975. Sila ang tinawag na detenidong pulitikal. Ikinulong sila mula isang araw hanggang sampung taon o higit pa may kaso man o walang kasong isinampa sa hukuman.
Naglunsad ng unang hunger strike noong 1973 ang mga detenido sa Fort Bonifacio. Isa sa mga kahilingan nila ang pagpapalaya sa dalawang nagdadalangtao. Noong Disyembre 1974 mga pari namang ikinulong sa Kampo Olivas, Pampanga ang nag-hunger strike. Halos isang buwang nag-hunger strike ni Sen. Benigno Aquino Jr. bilang pagtutol sa paglilitis sa kanya ng hukumang militar noong Abril 1975.
Koordinado at sabay-sabay na hunger strike ang inilunsad noong Disyembre 1975 ng mga detenido sa 5th CSU sa Kampo Crame, sa Youth Rehabilitation Center (YRC) sa Fort Bonifacio at sa HPC Stockade 4 sa Kampo Crame. Unang pagkakataon ito na nagawa ang sabay-sabay na kilos-protesta sa loob mismo ng kampo militar. Noong Hunyo at Oktubre 1976 nag-hunger strike muli ang mga detenido sa “gintong hawla” ng rehimen – ang Bicutan Rehabilitation Center sa Taguig – kung saan mahusay diumanong tinatrato ang mga detenido.
Sa paghuli at pagkulong ng libu-libong mamamayan, nakabuo ang pamahalaang batas militar ng isang tanging grupo na tumutol sa diktadura. Sa buong panahon ng batas militar, naging muog ng pakikibaka ang sarili nitong bilangguan.
Kalinga, Tinguian at Bontoc. Umarangkada ang pakikibaka ng mga taga-Cordillera sa Hilagang Luson noong maagang bahagi ng dekada 1970. Bunga ito ng pagtatayo ng Chico Dam at pagpasok ng Cellophil Resources na nagbabantang wasakin ang teritoryo at kultura ng mga Kalinga, Tinguian at Bontoc.
Sa Chico Dam, itinaboy noong 1974 ng mga kababaihang Kalinga ang mga nagsasarbey na empleyado ng National Power Corporation (NPC). Bilang tanda ng pagkakaisa, nagsagawa ng bodong ang iba’t ibang grupo sa Cordillera. Isa itong kasunduan ng kapayapaan at pagkakaisa.
Uminit ang laban noong 1976 nang tapatan ng NPA, na marami’y mula sa grupong etniko, ang panggigipit ng militar. Tumindi pa lalo ang kalagayan nang patayin ng militar noong Abril 24, 1980 si Macliing Dulag, lider ng mga kontra sa proyekto.
Lumawak ang paglaban nang magsagawa rin ng bodong ang mga Tinguian at Bontoc noong Enero 1979 laban sa Cellophil Resources. Nang taon ding ito nakipagbodong din ang mga lumalabang taga-Cordillera sa mga kapanalig at simpatisador sa kapatagan. Kumbinasyon ng di-armado at armadong paglaban ang ginamit ng mga taga-Cordillera lalo’t lumakas sa pusod ng kabundukan ang NPA.
Magsasaka. Nakatuon ang paglaban ng mga magsasaka sa mga programang Masagana 99 at Samahang Nayon, problema sa lupa, usura, di-pantay na hatian sa ani, polusyon, mataas na presyo ng pestisidyo, tumitinding militarisasyon at dumaraming paglabag sa mga karapatang pantao. Dagdag rito ang pagpapatalsik sa mga magsasaka sa mga lupaing ginamit sa mga proyektong industriyal gaya ng Bataaan Export Processing Zone (BEPZ) sa Bataan, PHIVIDEC Industrial Estate sa Misamis Oriental, NDC-Guthrie sa Agusan at iba pa.
Tumindi ang di-armadong pakikibakang magsasaka sa pagpasok ng dekada 1980. Isa sa mga tampok na aksyon ang paghiling ng may 5,000 magsasaka sa kagyat na pag-ilit ng Hacienda San Antonio-Sta. Isabel sa Isabela noong 1980-1981. Isang 12-kilometrong martsa ang ginawa noong Abril 1981 upang tutulan ang panggigipit ng militar sa mga magsasaka at para pabilisin ang pag-ilit ng asyenda na iniutos na ni Presidente Marcos nang nakaraang buwan.
Sa Gitnang Luson, pinangunahan ng Alyansa ng mga Magsasaka sa Gitnang Luson (AMGL) na binuo noong Nobyembre 1981 ang pagpapababa ng presyo ng mga gamit-pansaka. Sa unang pagkakataon sapul nang magbatas militar, dinala ng mga magsasaka ang usapin sa Maynila nang 2,000 miyembro ng AMGL ang nagdemonstrasyon sa Ministri ng Agrikultura noong Disyembre 1981.
Mangingisda. Nagpamalas ng sektoral na pagkilos ang mga mangingisda, na karaniwang magsasaka rin, noong 1977 nang tutulan ng mga mangingisda ng Samar ang operasyon ng malalaking trawler sa mga pangisdaan. Sa Bulacan at Laguna de Bay, nilabanan ng mga mangingisda ang pagtatayo ng ilegal na pispen at ang polusyon ng mga pangisdaan.
Kabataan at Estudyante. Isa sa mga napuruhan ng panunupil ng batas militar ang sektor ng kabataan at estudyante na siyang bumuo ng pinakamalaking puwersa sa kilusang protesta bago magbatas militar. Marami sa kanila ang hinuli at ikinulong ng pamahalaan, ngunit marami rin ang lumahok sa kilusang lihim o nagpalakas ng armadong pakikibaka sa kapuluan.
Nang magbukas ng klase noong Oktubre 1972, kagyat silang nagsagawa ng mga protesta kontra batas militar gaya ng tahimik na pagmamartsa (silent march) at maramihang pag-iingay (noise barrage). Nang mga sumunod na taon, itinuon nila ang pagkilos sa pagbawi ng mga karapatan nila – karapatan sa pag-oorganisa, pahayagan at konseho.
Noon lamang Hunyo-Hulyo 1977 bumulwak ang protestang estudyante dahil sa pagtaas ng matrikula. Gumulong ang kilusang boykot sa mga unibersidad at kolehiyo sa Kamaynilaan – UP, UE, GAUF, Adamson, Feati, PCC, PWU, Trinity College at UST. Bunga ng pagsigla ng kilusang estudyante, muling naging aktibo ang Kabataang Makabayan bilang isang lihim na samahang kabataan-estudyante. Binuo rin ang League of Filipino Students (LFS) at ang Youth for Nationalism and Democracy (YND).
Sumikad uli ang kilusang estudyante noong 1980 bunga ng pagtutol sa Education Act. Noong Setyembre 1981, inilunsad ang “Araw ng Protesta ng mga Estudyante” nang sabay-sabay sa Maynila, Baguio, Cebu at Davao bilang pagtutol sa pagsupil sa mga demokratikong karapatan at sa pananatili ng batas militar.
Mamamahayag at Mas Midya. Kinontrol agad ng rehimeng batas militar ang mas midya. Maraming dyaryo ng kilusang lihim ang nagsikap na maglantad ng tunay na kalagayan ng bansa sa ilalim ng batas militar. Kabilang dito ang Liberation, Taliba ng Bayan, at Balita ng Malayang Pilipinas (BMP).
Bukod sa mga dyaryo ng kilusang lihim, ang Philippine Collegian ng UP at ang Various Reports, Signs of the Times at Ichthys ng mga taong-simbahan ang naglathala ng mga balitang di kinarga ng midyang kontrolado ng gobyerno. Mga huling taon na ng dekada 1970 nang lumitaw ang tinawag na mosquito o alternative press. Kinatawan ito ng mga pahayagang We Forum at Ang Pahayagang Malaya, ng mga magasing WHO, Panorama, at Mr. & Ms.
Dumanas ang mga ito ng iba’t ibang anyo ng sensura at panunupil, kabilang ang pagbilanggo sa istap ng Philippine Collegian noong 1976 at ng We Forum noong 1982. Pinatay rin ang maraming mamamahayag gaya nina Henry Romero at Alex Orcullo.
Bumuhos noong Hulyo 1980 ang paglaban sa sensura at pagsupil ng kalayaan ng pamamahayag nang imbitahan at ipailalim sa interogasyon ng militar si Ma. Ceres Doyo bunga ng kanyang artikulo ukol sa pagpatay kay Macliing Dulag. Noon ding taong ito, pinuwersang magbitiw ang patnugot ng Panorama bunga ng mga artikulong kritikal sa gobyerno. Noong Disyembre 1982, bukod sa pagsasara sa WE Forum at pagbilanggo sa tagapaglathala at istap nito, inimbitahan din ng National Intelligence Board ang walong babaeng manunulat. Dahil dito gumulong ang protesta laban sa pagsupil sa malayang pahayagan.
Tagapagtaguyod ng Kalayaang Sibil at Pulitikong Kontra-Marcos. Bunga ng pagsuspindi ni Presidente Marcos sa mga eleksyon, pagsasara ng Kongreso at pagpilay sa Korte Suprema, nawalan ng tradisyonal na daluyan ng pagtutol ang mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil at ang mga pulitiko.
Sa mga pulitikong kontra-Marcos, mahigpit ang pagtutol ni Sen. Benigno Aquino Jr. kahit siya nakabilanggo. Tinutulan niya ang pagkulong at paglilitis sa kanya ng hukumang militar. Sa halip na sumuko sa kagustuhan ng diktador, minabuti niyang labanan ito mula sa loob ng bilangguan. Gaya nang dati, nagsilbing inspirasyon ng mga nakikibaka si Sen. Jose W. Diokno na nanguna sa Free Legal Assistance Group (FLAG) sa pagtatangol sa mga detenidong pulitikal. Gabay ng mga nakibaka ang kanyang makabayang pagsusuri sa mga maiinit na usapin sa ilalim ng batas militar, kabilang iyong ukol sa mga base militar at programang pang-ekonomiya.
Kahit na pinilay ng batas militar ang Korte Suprema, dito rin legal na hinamon ng mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil ang mga aksyon ng pamahalaan kabilang ang Proklamasyon 1081 mismo. Hindi pinalampas nina dating mahistrado J.B.L. Reyes, Sen. Lorenzo Tañada, Sen. Jovito Salonga at ng Civil Liberties Union of the Philippines (CLUP) ang mga hakbang ng diktadura nang hindi ito hinaharapan ng kaso sa Korte Suprema.
Isa sa mga unang okasyon ng pagtutol sa batas militar ang ginawang pagboto ng “No” ng 16 na delegado ng Kumbesyong Konstitusyonal sa konstitusyong binuo nila sa ilalim ng batas militar. Sa panahon ng plebisito para aprubahan ang konstitusyong ito noong 1973, tumindig sa mga rali laban sa konstitusyon ang ilang delegado kabilang si Aquilino Pimentel Jr.
Kahit ipinagbabawal ang pamamahagi ng pamplet kontra batas militar, nagpamahagi ng pagsusuri ang ilang bantog na personalidad. Inilabas ni Sen. Diokno ang kanyang “Three Years of Martial Law”, pinirmahan naman nina Sen. Salonga at iba pang mga matataas na pinuno ng simbahan, abogado at propesyonal ang isang “Message of Hope” na bumabatikos din sa kalagayan sa ilalim ng batas militar.
Sa pagbubukas ng eleksyon para sa interim Batasang Pambansa (IBP) noong 1978, nagkaroon muli ng plataporma ang maraming pulitiko para makabahagi sa kapangyarihang pampulitika. Sinamantala ng mga pulitikong kontra-Marcos ang eleksyon para harapin ang rehimen sa isang di pantay na laban.
Sa rehiyon ng Metro Manila, binuo ang Lakas ng Bayan (LABAN) sa pangunguna ni Sen. Tañada at ni Sen. Aquino na nakakulong pa rin. Sa Bicol, binuo ang Bicol Saro, itinatag sa Cebu ang Pusyon Bisaya samantalang lumaban sa eleksyon sa Mindanao ang Mindanao Alliance. Bagaman sinadyang ilampaso ng Kilusang Bagong Lipunan (KBL) ni Presidente Marcos sina Sen. Aquino sa Metro Manila, ilang oposisyonista sa Bicol, Bisaya at Mindanao ang hinayaang manalo. Nanatiling rubber stamp, gayunman, ng diktadura ang IBP.
Guro, Manggagawang Pangkalusugan, Empleyado ng Gobyerno. Habang tumitindi ang krisis pang-ekonomiya noong dekada 1970, lumakas naman ang pagtutol ng mga karaniwang empleyado sa loob at labas ng gobyerno. Isang tanging grupo na nagsimulang tumutol at humiling ng pagbabago ang mga guro, manggagawang pangkalusugan at empleyado ng gobyerno. Bunga ng mga piket, hunger strike, demonstrasyon, at iba pang kilos protesta, nabuo ang mga samahang gaya ng Alliance of Concerned Teachers (ACT), Alliance of Health Workers (AHW) at Confederation for Unity, Recognition and Advancement of Government Employees (COURAGE) mula huling bahagi ng dekada 1970 hanggang simula ng dekada 1980.
Kababaihan. Sa panahon ng batas militar lumakas ang kilusang pagpapalaya ng kababaihan. Bahagi na ang mga kababaihan sa pagtutol sa batas militar sa simula pa lamang sa pamamagitan ng Malayang Kilusan ng Bagong Kababaihan (MAKIBAKA) na binuo bago pa magbatas militar. Nang lumaon, kinilala ang mahalagang papel ng kababaihan hindi lang sa pakikibaka laban sa diktadura kundi sa pagbabago ng buong lipunan. Tumampok sa mga pagkilos ang mga usaping pangkababaihan hanggang sa maorganisa ang mga samahang kababaihan sa ilalim ng General Assembly Binding Women for Reforms, Integrity, Equality, Leadership and Action o GABRIELA.
Pilipino sa Labas ng Bansa. Maagang nag-organisa ang mga Pilipinong laban sa diktadura sa labas ng bansa. Isa sa mga unang nabuo sa Estados Unidos ang National Committee for the Restoration of Civil Liberties in the Philippines (NCRCLP) at ang Katipunang Demokratiko ng mga Pilipino (KDP). Nilabanan nito hindi lamang ang diktadura kundi pati na ang patuloy na pagsuporta ng pamahalaang Estados Unidos sa rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos, Europa at ibang bansa gaya ng Australia at Japan, binuo ang maraming solidarity group gaya ng Friends of the Filipino People na tumulong sa pakikibakang antidiktadura.
Negosyante. Nagsimulang bumatikos sa rehimen ang malalaking negosyante noon na lamang lumala ang krisis pangkabuhayan simula 1980. Natuwa at nabiyayaan sila ng “katahimikang” hatid ng batas miltar. Nabiyayaan din sila ng mga insentibong ibinigay ng rehimen para sa pagpapaunlad ng industriya.
Noong Agosto 1982, nanawagan ang Makati Business Club ng pangangailangan ng “katapatan, integridad, katiwasayan at karagdagang pagtitiwala sa pamahalaan, pagpigil sa pang-aabusong militar at katiwalian sa gobyerno at kroniyismo.” Sa halip na sundin ang kanilang payo, kinastigo sila ni Presidente Marcos. Naging aktibo sa oposisyon ang maraming negosyante nang patayin si Sen. Aquino noong 1983. Ilan ang tumulong at nag-udyok sa mga “repormistang militar” na magkudeta laban sa pamahalaan.
“Repormistang” Militar. Nagsimulang lumantad ang mga repormistang militar noon na lamang Pebrero 1985 nang manawagan sila ng reporma sa AFP. Noong Abril 1985 tinawag ang grupo na Reform the AFP Movement (RAM). Noong eleksyong snap sinuportahan ng mga negosyante ang proyektong Kamalayan 1986 ng RAM para ikampanya ang isang “:malaya, patas at malinis na halalan.”
Tinangka nilang magkudeta noong Pebrero 1986 ngunit nabisto sila ng pamahalaan. Naligtas lamang sila nang saluhin at protektahan sila ng mamamayan sa Pag-aalsang EDSA. Sa ilalim ng pamahalaang Aquino, gayunman, ilang ulit nilang tinangkang agawin ang kapangyarihan mula kay Presidente Corazon Aquino.
Estados Unidos. Hindi bahagi ng sektor ng mamamayan ang pamahalaang Estados Unidos ngunit mapagpasya ang papel nito sa pagsuporta sa rehimeng batas militar. Sa loob ng may 13 taon, mahigpit nitong sinuportahan ang diktadura sa pamamagitan ng mga tulong pang-ekonomiya at pangmilitar. Sabi ng isang dating presidente, walang maaaring maging presidente ng Pilipinas nang walang basbas ng Estados Unidos. Kapalit ng mga tulong, pinanatili ni Presidente Marcos ang mga base militar ng Estados Unidos at pinangalagaan ang mga pang-ekonomiyang interes nito sa bansa.
Kahit na nagbabatikusan ang magkabilang panig, gaya ng pagbatikos ng gobyernong Carter sa paglabag ng pamahalaang Marcos sa mga karapatang pantao at ng pagbabanta ng huli ng aksyon laban sa pananatili ng mga base, nanatiling mahigpit ang pagsuporta ng Estados Unidos sa diktadura. Ito ang panahong itinaguyod ng Estados Unidos ang mga lumitaw na diktadurang militar sa Asya at Latin Amerika.
Kahit na noong kasagsagan na ng Pag-aalsang EDSA, nagtangka pa rin ang pamahalaang Reagan na iligtas ang rehimen sa pamamagitan ng pagmumungkahi ng kasunduan sa pagitan ng pamahalaang Marcos at ng mga lider ng Pag-aalsa – sina Kalihim Enrile, Hen. Ramos at Gng. Aquino. Nang di mapigilan ang pagdagsa ng tao at ang pagtutol ng mga lider sa kasunduan ng pakikihati ng kapangyarihan kay Presidente Marcos, saka lamang iniwan ng Estados Unidos ang huli.
Aralin 2: Multisektoral na Paglaban
Habang pinapaunlad ng bawat sektor ang kani-kanilang paglaban, pana-panahon namang nagbubuklod ang mga ito para magkasamang tutulan ang mga imposisyon ng rehimen. Sa kabila ng pagbabawal sa sama-samang kilos protesta, unti-unting binawi ng masa ang lansangan mula sa diktadura. Sa paglipas ng panahon, nabuo ang malaking puwersang multisektoral na bumuhos sa EDSA noong 1986. Mamamalas ang mga pagbubuklod na ito sa mga multisektoral na paglaban, bukod pa sa mga samahang multisektoral na nabuo.
Kampanyang “Botong Hindi” sa Plebisito ng 1973
( Nobyembre 1972-Enero 1973)
Ito ang kauna-unahang pagtatangka sa multisektoral na pagkilos sa panahon ng batas militar. Para sa plebisito ng Enero 1973, kung saan pinaaprubahan sa mga tao ang Konstitusyong 1973, nagdeklara ang pamahalaan ng mahigit isang buwang “malayang talakayan”. Sinamantala ito ng mga lumalabang mamamayan para maglunsad ng mga rali sa loob at labas ng mga gusali.
Tampok sa mga sama-samang pagkilos sa panahong ito ang mga misa-rali sa mga simbahan ng Sta. Cruz at Binondo. Sa simpleng pagtataas ng kamay ng mga tao na tinipon sa tinaguriang citizens’ assembly, pinaaprubahan ng pamahalaan ang konstitusyong nagbigay kay Presidente Marcos ng napakalawak na kapangyarihan.
Kampanyang Kontra-PD 823
(Nobyembre 1975-Enero 1976)
Bunga ng mapangahas na welga ng La Tondeña noong Oktubre 1975, muling ipinagbawal ng diktadura ang lahat ng welga sa lahat ng uri ng industriya. Bunga ito ng katwiran ng mga manggagawang hindi naman vital industry ang La Tondeña kung saan ipinagbawal ng batas militar ang welga.
Higit pa rito, ipinagbawal ng PD 823 ang pagtulong ng ibang sektor sa mga welgista nang walang pahintulot ng pamahalaan. Bunga naman ito ng pag-ayuda ng mga maralita at, laluna, ng mga taong-simbahan sa welga ng La Tondeña.
Dahil sa mga pagbabawal na ito, lalong tumutol ang mga nakikibakang manggagawa at mamamayan. Sa pagkakataong ito, pati na ang simbahan ay tumutol. Sinasagkaan diumano ng batas ang misyon ng simbahan. Lumahok sa kampanya ang mga manggagawa, taong simbahan, maralitang tagalungsod, kabataan-estudyante, mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil at iba pang personalidad. Lalo pang lumakas ang alingawngaw na nalikha ng welga ng La Tondeña bunga ng dekreto ni Presidente Marcos.
Bukod sa bugso ng mga welga, tampok na pangyayari ang misa-prusisyon nang Nobyembre 23 mula simbahang Sta. Cruz tungong Plaza Miranda. Isinabay sa pista ng Kristong Hari ang kilos-protesta. Isang planong misa sa simbahan ng Bustillos sa Sampaloc at prusisyon patungong Malakanyang ang naging rali-martsa noong Disyembre 6 , 1975 nang pigilan ng mga awtoridad ang misa at prusisyon. Mula sa Plaza Bustillos kung saan idinaos ang rali, nagmartsa ang mga nagprotesta sa mga kalye ng España, Morayta, Recto at Avenida Rizal patungong Plaza Miranda. Ito ang kauna-unahang martsa-demonstrasyon sa pusod ng Maynila sa ilalim ng batas militar. Dito binawi ng mamamayan ang lansangan mula sa rehimen.
Mga Anti-Diktadurang Demontrasyon ng Oktubre 1976
Kung tutuusin, mga pagkilos para sa mga sektoral at pangkabuhayang kahilingan ang mga nakaraang multisektoral na pagkilos. Kaiba sa mga ito ang mga demonstrasyon ng Oktubre 1976 na itinutok mismo sa isyu ng batas militar at ng diktadura. Isinabay ito sa reperendum ng Oktubre 1976 at sa kumbensyon ng IMF sa Maynila.
Tatlong malalaking rali-demonstrasyon ang ginanap sa iba’t ibang lugar sa Kamaynilaan: sa St. Paul’s College-Manila noong Oktubre 3, sa Plaza Miranda noong Oktubre 10 at sa kalye San Marcelino, Maynila noong Oktubre 16. Di gaya sa mga nakaraang multisektoral na pagkilos, tumampok sa mga martsa-raling idinaos ang mga antidiktadurang panawagan: Ibagsak ang batas militar! Ipaglaban ang demokrasya! at Marcos-Hitler- Diktador-Tuta!
Kampanyang LABAN ng Eleksyong 1978
Kaugnay ng programang normalisasyon ng gobyernong Marcos na inudyukan ng gobyernong Carter ng Estados Unidos, nagsagawa ng eleksyon para sa lehislatura ang diktadura. Naganap ang eleksyon sa panahong nakabawi na ang iba’t ibang puwersang antidiktadura sa epekto ng pagkapataw ng batas militar. Hinarap ng mga multisektoral na pagkilos ng mamamayan ang tinawag na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa (IBP).
Nagbuo ang mga pulitiko ng mga pangrehiyong partido – Lakas ng Bayan (LABAN) sa Metro Manila, Bicol Saro sa Bicol, Pusyon Bisaya sa Bisaya at Mindanao Alliance sa Mindanao. Sa Metro Manila, ipinakita ang lakas ng mga samahang masa nang isama sa tiket ng LABAN na pinangunahan ni Sen. Aquino ang mga kinikilalang lider noon ng mga samahang ito – si Alex Boncayao sa mga manggagawa, si Trining Herrera sa mga maralitang tagalungsod at si Jerry Barican sa mga kabataan-estudyante.
Batid ng mga lumahok na dadayain ng rehimen ang eleksyon. Gayon nga ang nangyari. Tinalo ang buong tiket ng LABAN sa Metro Manila ng tiket ng Kilusang Bagong Lipunan (KBL) na pinangunahan ni Unang Ginang Imelda Marcos. Ilang oposisyonista sa ibang rehiyon ang hinayaang manalo.
Higit sa eleksyon at mga raling inilunsad kaugnay ng kampanya ang pagtutol na iniharap ng mga mamamayan. Noong Abril 6, bisperas ng eleksyon, bumoto sa pamamagitan ng kanilang paa ang mga mamamayan ng Metro Manila. Maingay na noise barrage at mga martsa sa pusod ng Maynila ang sabay-sabay na inilunsad ng mga nakibakang mamamayan. Bukod sa pag-iingay na ito, sinabayan ang buong 45-araw na kampanya ng isa pang bugso ng welga ng mga manggagawa.
Kampanyang Boykot sa Plebisito ng Abril at Eleksyon ng Hunyo 1981
Bilang bahagi ng kampanya ng normalisasyon at pagsunod sa presyur ng Estados Unidos, pormal na inalis ni Presidente Marcos ang batas militar noong Enero 17, 1981 nang hindi binibitawan ang mga kapangyarihan niya sa ilalim ng batas militar. Batas militar pa rin, kung tutuusin. Nawala ang pangalan, hindi ang pinangalanan.
Bahagi ito ng paghahanda ng diktadura para sa plebisito noong Abril 1981 at eleksyong presidensiyal noong Hunyo 1981 para ipakita sa daigdig na balik na uli sa normal ang Pilipinas at suportado ng mamamayan ang gobyernong batas militar. Kaugnay nito at ng pagdalaw ni Pope John Paul II, tatlong multisektoral na alyansa ang binuo ng mga puwersang antidiktadura.
Noong Pebrero 1981 binuo ang People’s Assembly for the Pope’s Arrival (PAPA) ng ilang organisasyong masa, ng mga samahan ng mga taong-simbahan at ng mga samahan sa karapatang pantao. Naging okasyon ang pagbisita ng Papa para ihayag ang mga problema ng bayan at ang mga paglabag ng rehimen sa mga karapatang pantao. Iniharap sa Papa at sa daigdig ang kalagayang umiiral sa bansa sa ilalim ng isang pamahalaang awtoritaryan.
Noong Marso 1981 hinalinhan ang PAPA ng People’s Opposition to the Plebiscite and Election (PEOPLE). Isang mas malawak na alyansa ito na nangampanya para boykotin ang plebisito at eleksyong binabalak ng rehimen. Bago ang eleksyong presidensyal noong Hunyo, nabuo ang isa pang higit na mas malawak na alyansa – ang People’s Movement for Independence, Nationalism and Democracy (PEOPLE”S MIND). Binuklod nito ang PEOPLE, ang LABAN na kinatawan ni Sen. Lorenzo Tañada at ang United Nationalist Democratic Organization (UNIDO) ni Sen. Salvador Laurel na tumalikod na noon sa pakikipagtulungan sa rehimen.para iboykot ang eleksyong presidensyal.
Ang tatlong alyansang ito ang mga sumunod na ekpresyon ng pagbubuklod ng iba’t bang puwersang antidiktadura pagkatapos ng kampanya at karanasan ng LABAN noong 1978. Pinakatampok sa pagbubuo ng PEOPLE’S MIND ang paglagda ng mga kalahok sa kasunduan noong Mayo 1981 na tinawag na “A Compact for a Democratic and Independent Philippines”. Sa unang pagkakataon, binatikos ng isang malawak na alyansa ang papel ng Estados Unidos sa pagsuporta sa diktadura.
Dahil sa pagboykot ng oposisyon sa eleksyon, napilitan si Presidente Marcos na maghanap ng kalaban. Natagpuan naman niya ito sa isang dating gerilya noong panahon ng Hapon na hindi na kilala ng tao noong 1981. Mangyari pang nanalo sa eleksyon si Presidente Marcos. Sa kanyang inagurasyon, idineklara niya ang pagtatatag ng Ika-apat na Republika – isang bagong islogan na humalili sa dating islogang Bagong Lipunan.
Justice for Aquino, Justice for All Movement (JAJA) ng 1983
Bunga ng pagkapatay kay Sen. Aquino noong Agosto 1983, bumuhos sa kalye ng Maynila ang maraming mamamayang nasobrahan sa nangyari. Nanilaw ang Makati sa mga confetti sa inihagis mula sa matataas na gusali bilang pagtutol sa pagpatay sa dating senador.
Isang malawak na alyansang humiling ng katarungan hindi lamang para kay Sen. Aquino kundi para sa lahat ng mga biktima ng batas militar ang binuo ng mga puwersang antidiktadura. Ito ang Justice for Aquino, Justice for All Movement (JAJA). Sa malalaking martsa-demonstrasyong ginanap, tumampok ang mural ng limang biktima ng batas militar bilang kinatawan ng lahat ng mga pinatay sa ilalim ng rehimen – sina Macliing Dulag, Dr. Remberto de la Paz, Edgar Jopson, Dr. Juan Escandor at Benigno Aquino Jr.
Kasabay ng krisis pang-ekonomiyang dinaranas ng Pilipinas ang krisis pampulitikang tumambad sa rehimen bunga ng pagkapatay kay Aquino. Kung tutuusin, masasabing ito na ang simula ng pagbagsak ng diktadura.
Mga Welgang Bayan ng 1984
Tila hudyat ang pagpasok ng dekada 1980 ng paglakas ng kilusang antidiktadura at ng pakikibaka ng mamamayan – di-armado at armado. Di gaya noong dekada 1970, isa na muling elemento ng buhay sa Pilipinas ang mga martsa-demonstrasyon ng mamamayan. Hindi lamang kabuhayan ang naapektuhan ng mga welgang manggagawa kundi pati na ang kalagayang pampulitika.
Bunga ng paglakas ng kilusang protesta noong dekada 1980 at ng pagpatay kay Sen. Aquino, isang bagong anyo ng kilos protesta ang sinimulan noong 1984. Tinawag itong welgang bayan. Pagtigil ito ng karaniwang aktibidad ng mamamayan bilang protesta sa diktadura. Malalaking welgang bayan ang inilunsad sa Davao, Negros at Bataan ukol sa iba’t ibang usapin – lahat ay tumutuhog sa rehimeng batas militar. Nasa ganitong anyo na ng pagkilos ang mga puwersang antidiktadura sa mga bayan-bayan nang maganap ang mga kagyat na pangyayaring humantong sa Pag-aalsang EDSA ng 1986 at sa pagbagsak ng diktadura.
Aralin 3: Armadong Pakikibaka
Hindi maihihiwalay sa di-armadong pakikibaka ng mga mamamayan ang armadong pakikibakang inilunsad ng Communist Party of the Philippines (CPP) at ng Moro National Liberation Front (MNLF). Kung tutuusin, tumulong ito sa pagpapahina sa diktadura sa buong panahon ng pananatili nito.
Bagaman sinasabing mapayapang naibagsak ng mga Pilipino sa Pag-aalsang EDSA ang diktadura, hindi lubos na totoo ang paniniwalang ito. Malaking halaga sa pagpapabagsak ng rehimen ang armadong pakikibaka ng mamamayan. Maging ang kumprontasyon sa EDSA sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa ay kinapalooban ng armas. Hindi maaaring ihiwalay ang di-armadong pakikibaka sa armadong paglaban na nagpataas ng moral ng mga nakikibaka at nagpahina naman sa kakayahang manupil ng diktadura.
Armadong Pakikibaka ng CPP
Ang paglakas ng CPP ang isang ginamit na dahilan ni Presidente Marcos para ideklara ang batas militar. Ngunit noong 1972, napakahina pa ng armadong puwersa ng CPP na binubuo ng hukbo nitong New People’s Army (NPA). May ilang iskwad lamang ito sa Tarlac, Isabela at Bicol. Noong 1972, gayunman, naging napakapopular ng NPA sa hanay ng mga nagpoprotestang kabataan-estudyante kung kaya para bang napakalakas na nga nito talaga. Nang ipataw ang batas militar, maraming kabataan ang namundok at sumama sa NPA. Sa paghahanap ng NPA, natuklasan nila sa maraming lugar na sila ang unang grupo ng NPA sa mga inakyat nilang bundok.
Layunin ng CPP. Sa pananaw ng CPP, nananatiling kontrolado ng mga dayuhan at ng mga katutubong mapagsamantala ang Pilipinas. Dito nag-uugat ang mga saligang suliranin ng bansa. Kailangang palayain ito, kung gayon, mula sa dayuhan at katutubong pagsasamantala. Sa tingin nito, ang diktadurang US-Marcos ang konsentradong manipestasyon ng pagsasamantalang ito. Kaya itinutok nito ang buong lakas sa pagpapabagsak sa diktadurang US-Marcos.
Para magawa ito, kailangan ng isang pambansang rebolusyon na magpapalaya sa bansa sa kamay ng mga dayuhan. Kailangan ng demokratikong rebolusyon na magpapalaya sa mamamayan, pangunahin sa mga magsasaka, sa kahirapang dulot ng sistemang piyudal at sa pasismong pinakawalan ng rehimeng batas militar. Isang pambansa-demokratikong rebolusyon ang inilunsad ng CPP.
Sa pamamagitan ng matagalang digmang bayan, inaasahan ng Partido na makabuo ng malakas na puwersa sa kanayunan para kubkubin ang kalunsuran. Binubuo ang digmang bayan ng paglulunsad ng rebolusyong agraryo sa kanayunan, ng pagtatayo ng mga baseng gerilya at ng mga organo ng kapangyarihan ng mamamayan at ng pagsasagawa ng mga opensibang militar.
Sa pagsasakatuparan nito, mayroong tatlong sandatang pinanghahawakan ang CPP – ang partido o ang CPP bilang lider ng rebolusyon, ang hukbo o ang NPA bilang armadong puwersa, at ang nagkakaisang prente o ang National Democratic Front (NDF) para sa pagbubuo ng isang nagkakaisang hanay laban sa kaaway. Pinagkakaisa ng CPP ang mga manggagawa, magsasaka, petiburgesya at pambansang burgesya laban sa Estados Unidos, malalaking panginoong maylupa, komprador at malalaking burukrata.
Ganito ang layunin at estratehiya ng CPP nang itatag ito noong Disyembre 26, 1968. Itinatag nito ang NPA noong Marso 29, 1969. Nabuo naman ang NDF noong Abril 24, 1973 sa panahon na ng batas militar.
Paglakas ng Armadong Pakikibaka. Gaya nang nabanggit, maliit at mahina ang CPP at ang NPA nang ideklara ang batas militar noong 1972. Ngunit dahil na rin sa pagtugis ng rehimen sa mga aktibista, dumami ang puwersang naipadala ng CPP sa iba’t ibang panig ng bansa para mamahala sa pagpapalaganap ng armado at d-armadong pakikibaka ng mamamayan. Pinalakas nito ang mga panrehiyong organo ng CPP na namahala sa pag-unlad ng pakikipaglaban sa Hilagang-kanlurang Luson, Hilagang-silangang Luson, Kordilyera, Gitnang Luson, Timog Luson, Bikol, Silangang Kabisayaan, Kanlurang Kabisayaan at Mindanao.
Hanggang noong 1977, mayroon lamang isang libong malalakas na riple ang NPA. Kalat sa maraming sandatahang yunit pampropaganda ang mga tauhan nito. Sa halip na gawaing armado o militar, mas inatupag ng mga yunit na ito ang pag-oorganisa ng mga mamamayan sa kanayunan. Kaya hanggang sa taong ito, tila nanahimik maging ang kanayunan liban sa manaka-nakang ulat ng sagupaan sa pagitan ng AFP at yunit ng NPA. Sa kalunsuran at kanayunan, masikhay na gawaing masa ang inasikaso ng mga kabilang sa kilusang pambansa-demokratiko.
Noon na lamang 1979 naging madalas ang mga pananambang ng mga laking-platun na pormasyon ng NPA laluna sa Samar. Noong 1980 iniulat na may 26 na larangang gerilya na ang NPA sa 11 rehiyon sa labas ng Maynila-Rizal. May 4 sa Hilagang Luson, 7 sa Gitnang Luson, 2 sa Timog Luson, 7 sa Bisaya at 6 sa Mindanao. Ang mga larangang gerilyang ito ay nasa 4,000 baryo sa 300 bayan sa 40 probinsya ng Pilipinas.
Noong 1981, mga laking-kumpanya na ng NPA ang nagsasagawa ng mga opensibang taktikal sa ilang rehiyon, laluna sa Mindanao. Nang patayin si Sen. Aquino noong 1983, malaganap na ang pagsalakay ng mga laking-kumpanyang pormasyon ng NPA. Mayroon na rin itong mahigit 5,000 malalakas na riple. Sa pagbagsak ng diktadura, tinatayang 12,000 baryo o malaking bahagi ng 800 munisipalidad sa 63 prubinsya ng Pilipinas ang may mga NPA.
Bukod sa paglulunsad ng mga pananambang, inasikaso ng CPP at NPA ang pamamahagi ng lupa o pagpapababa ng upa sa lupa sa kanayunan. Nagbuo ito ng mga samahan ng mamamayan, gayundin ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Sa isang panahon, sinasabing umabot sa 10 milyong mamamayan ang baseng masa ng CPP sa lunsod at sa nayon. Tinaya naman ng AFP na sa kalakasan ng NPA, umabot ito sa 27,000 gerilya.
Epekto ng Armadong Pakikibaka ng CPP. Malaking puwersa at rekurso ng rehimeng batas militar ang iniukol nito sa pagsupil sa armadong pakikibaka ng CPP sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. Hindi lamang umabala sa rehimen ang armadong pakikibaka kundi nagbigay ng lakas ng loob sa mga nakikibakang mamamayan. Habang lumalakas ang armadong pakikibaka, lalong nalalantad ang kahinaan ng rehimen at lalo namang sumisigla ang masa sa paglulunsad ng kanilang di-armadong paglaban. Bawat paglakas naman ng di-armadong paglaban ay di lamang nagdudulot ng sigla sa mga gerilya kundi nagpapaluwag pa ng larangang kanilang kinikilusan.
Ang ganitong pampulitika at pangsikolohiyang epekto ng digmang gerilya ng NPA ay di lingid sa mga naghaharing uri sa lipunan, sa diktadura at sa gobyernong Estados Unidos. Batid nilang nasa ubod ng di-armado at armadong oposisyon ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko. Habang sinisikap nilang manatili sa kapangyarihan, sinisikap din nilang mailihis ang oposisyon sa alternatibang inihahain ng CPP at ng buong kilusang pambansa-demokratiko.
Nang ibagsak ang diktadura sa Pag-aalsang EDSA, walang kinatawan sa humaliling pamahalaan ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko. Bagaman nasa ubod ng pakikibaka simula sa pagpataw ng batas militar ang kilusang pambansa-demokratiko, naisantabi ito nang mapatalsik ang diktadura. Bukod sa pagboykot sa eleksyong snap, naisantabi ito dahil hindi sang-ayon sa rebolusyong panlipunang itinataguyod ng kilusan ang mga nangibabaw na puwersa sa Pag-aalsa.
Sa tingin ng kilusan, binubuo pa rin ang mga namayaning puwersa ng mga malalaking asendero at komprador na may mahigpit na ugnay sa Estados Unidos. Di nakapagtataka kung nagpatuloy man sa pagbatikos at paglaban ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko sa mga humaliling administrasyon.
Armadong Pakikibaka ng MNLF
Binuo ang Moro National Liberation Front (MNLF) noong 1969 sa pamumuno ni Nur Misuari. Sa isang banda. kagyat na bunga ito ng pagmasaker sa mga Muslim na bahagi ng planong Jabidah, ang lihim na plano ng pagsalakay ng pamahalaang Marcos sa Sabah. Sa malaking bahagi, resulta ang pagbubuo ng MNLF ng patuloy na paghihirap ng mga Muslim ng Mindanao, ng pagkasiphayo ng mga kabataang Muslim sa mga tradisyonal na lider na Moro at ng paglitaw ng idea ng isang Bangsa Moro.
Kinondena ng MNLF ang “imperyalistang” pananakop ng Maynila sa Mindanao. Layunin nito na humiwalay sa Republika ng Pilipinas para magbuo ng malayang bansa mula sa mga prubinsya ng Mindanao, Sulu at Palawan. Dahil hindi ito makukuha sa mapayapang paraan, nagsanay at nagbuo ng sariling hukbo ang MNLF sa tulong ng ilang bansang Muslim. Ito ang Bangsa Moro Army (BMA).
Sa pagdeklara ng batas militar na malinaw na nakatutok sa kilusang sesesyonista, malakas na armadong paglaban ang inilunsad ng MNLF at BMA. Noong Oktubre 1972, malawak na pag-aalsa ang inilunsad sa Marawi. Lumaganap ito sa Basilan, Cotabato, Zamboanga, Sulu at Tawi-Tawi. Noong Marso 1973 tinatayang 17 bayan ng Cotabato ang naagaw at sinakop ng MNLF. Tatlong araw ding sinakop ng may 2,000 mandirigma ng MNLF ang Jolo noong Pebrero 1974. Nasunog at nawasak ang lungsod ng Jolo noong 1974 bunga ng ganting salakay ng AFP.
Bunga ng mga paglaban, malaking puwersa ng AFP ang ibinuhos ng rehimen sa Mindanaw. Tinatayang sa isang panahon, may 100,000 sundalo ng AFP ang nakatalaga sa Mindanao at gumagasta ang gobyerno ng $275,00 kada araw. Tinatayang may 14,000 ang mga regular na sundalo ng MNLF noong 1973 ngunit bumaba na lamang ito sa 7,000 noong 1976.
Mga taong 1973-1974 ang kalakasan ng armadong pakikibaka ng MNLF. Bunga ng mga pagkabigo sa larangan, hindi na nito hinarap sa labanang posisyonal ang AFP. Gaya ng NPA, labanang gerilya ang ginamit nito sa paglaban sa AFP. Pagkaraan ng kalakasang ito, nalipat ang larangan ng pakikibaka sa la mesa. Sa payo ng Organization of Islamic Countries (OIC), pumasok ang MNLF sa pakikipagnegosasyon sa gobyerno. Sa negosasyong ito, nilutas ang “usaping Muslim” sa loob ng balangkas ng Republika ng Pilipinas. Ibig sabihin, hindi independensya ang pag-uusapan kundi awtonomiya para sa mga teritoryong nais buuing hiwalay na bansa noong una ng MNLF.
Sa Kasunduang Tripoli noong 1976, nagkasundo ang dalawang panig na magkaroon ng tigil-putukan at awtonomiya ang 13 probinsya sa Mindanao at Sulu. Gayunman, pamamahalaan pa rin ng gobyernong sentral ang usaping panlabas, tanggulang bansa at mga minahan. Noong Marso 1977, idineklara ni Presidente Marcos ang awtonomiya ng 13 probinsya na binuo sa ilalim ng isang pangrehiyong pamahalaang awtonomus. Sa mahabang panahon, gayunman, hindi naipatupad nang lubusan ang kasunduan. Nanatili ang labanan sa Mindanao bagaman hindi na kasing tindi noong 1973-1974.
Bagaman nakasentro lamang sa katimugan ang armadong pakikibaka ng MNLF, may epekto itong lampas sa teritoryong saklaw ng labanan. Sa buong panahon ng pag-iral nito, malaking puwersa ng AFP at rekurso ng diktadura ang hinatak nito palayo sa ibang lugar. Sa gayon, hindi nito napuruhan ang iba pang puwersang lumalaban sa diktadura. Hanggang ngayon, lubos ang pagkilala ng CPP at NPA sa ganitong ambag ng pakikibakang Muslim. Sa panahong inaatake rin ito ng mga kaaway, nagawa ng CPP at NPA na magpalakas at magreorganisa habang abala sa Mindanao ang bulto ng puwersa ng diktadura.
Nang bumagsak ang diktadura at maiupo ang bagong pamahalaan, muling nakipagnegosasyon ang MNLF sa pamahalaan. Nagbunga ito noong 1996 nang magpirmahan ng kasunduan ng kapayapaan ang gobyerno at ang MNLF. Ginawang tagapangulo ng bagong buong Southern Philippine Council for Peace and Development (SPCPD) at iniluklok na gobernador ng Awtonomous Region for Muslim Mindanao (ARMM) si Misuari.
(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)
Batas Militar: 1972-1986 Dante L. Ambrosio
Unang Bahagi: Isa itong pahapyaw na pasada sa panahon ng batas militar ng Pilipinas na sinulat noong 1997 para sa isang teksbuk ng Kasaysayan ng Pilipinas. Sa kasamaang palad, di ko na nalaman ni natuklasan kung natuloy ang proyekto, yamang wala na akong narinig sa mga kausap ko makaraang maisumite ito sa kanila. Inilalabas ito rito para magsilbing panimulang tulong sa sinumang maaaring magkaroon ng gamit sa artikulong ito.
Bahagi pa ng kasalukuyan ang isinasaysay rito kung kaya mahirap pang isulat ang tiyak na kasaysayan nito. Mahirap pang lubos na maunawaan ang mga naganap, lalo’t marami pang pangunahing tauhan ang hindi pa nagsasalita at marami pang mahahalagang impormasyon ang hindi pa nalalantad sa mata ng nagsusuri. Hindi ito hadlang, gayunman, sa paggawa ng panimulang paglalahad sa paksang ito lalo’t marami na rin namang nagsulat ukol dito o sa mga bahagi nito. Isang pagtatangka ang sumusunod para magsilbing panimulang gabay sa mga mag-aaral ng kasalukuyang panahon.
Tumitingkad sa sumusunod na salaysay kung ano ang magagawa ng nagkakaisang mapanlikhang lakas ng mamamayan kung ito lamang ay hahayaang mamukadkad, gaya nang naganap noong panahon ng diktadura. Minsan nang ipinamalas sa pakikibakang antidiktadura kung ano ang magagawa ng mapanlikhang lakas ng bayan. Nakapanghihinayang na hindi ito lubos na nabigyang laya nang manumbalik ang tradisyonal na sistema ng pulitika at ekonomiya pagkaraan ng Pag-aalsang EDSA.
Hindi madilim, gayunman, ang kasalukuyan at hinaharap ng Pilipinas. Batis ng liwanag at pag-asa ang pakikibaka sa diktadura. Nagsimula sa maliit at mahina ang puwersang antidiktadura. Sa paglipas ng panahon, lumaki ito at lumakas hanggang mapabagsak ang diktadura.
Sa pagpapaunlad ng bansa, muling makakaasa ang bayan sa sarili nitong mapanlikhang lakas. Maaaring maliit at mahina ngayon ang puwersang nagtataguyod nito. Ngunit asahang sa matiyagang pagsisikap, lalaki at lalakas ang puwersang ito. Kung paano lumaki at lumakas ang puwersang antidiktadura, gayundin lalaki at lalakas ang puwersa ng pagkakaisa at pagpapalaya – mayaman at mahirap, bata at matanda, lalake at babae, makabayang negosyante at militanteng manggagawa, naliliwanagang may-ari ng lupa at nakikibakang magsasaka….
Unang Bahagi: Deklarasyon ng Batas Militar
Sa pagpasok ng dekada 1970, pumasok ang Pilipinas sa panahon ng malaking pagkakahati at kaguluhan bunga ng mga natipong suliranin mula nang makamit ang kalayaan. Manipestasyon ng paghahati ang lumaking agwat sa pagitan ng iilang mayayaman at ng napakaraming mahihirap, ang pagbubuo ng mga pulitiko ng private army, ang pag-aaway ng mga naghaharing makapangyarihan sa bansa at ang pagkapit sa armas ng mahihirap na nag-aalsa.
Bunga ng lumulubhang krisis panlipunan, malaking bahagi ng mamamayan ang nahiwalay sa tradisyonal na daloy ng buhay panlipunan. Pangunahin dito ang mga kabataang naghanap ng ibang alternatiba sa buhay. Marami sa kanila ang napabilang sa lumaking grupo ng nagprotesta sa lansangan o lumahok sa armadong paglaban sa kanayunan.
Lumaganap ang kilusang protesta. Sinamantala ito ng mga nais sumolo sa kapangyarihan. Lalo silang naghasik ng kaguluhan sa tangkang malikha ang kalagayan para sa deklarasyon ng batas militar. Umabot ang paglikha ng artipisyal na kalagayan hindi lamang sa mga pambobomba kundi pati na sa gawa-gawang pag-ambus sa Kalihim ng Tanggulang Bansa noong 1972.
Sa unang bahagi, tatalakayin ang mga dahilan kung bakit ipinataw ni Presidente Ferdinand E. Marcos ang batas militar. Ilalatag din ang mga unang hakbang na ginawa ng gobyerno upang ipatupad ang mga layunin nito.
Sa susunod, tatalakayin ang mga ibinunga ng batas militar makaraan ang may 13 taong pag-iral nito. Dito makikita ang mga nagawa nito at ang mga dahilan ng paglakas ng pagtutol at paglaban sa diktadura.
Aralin 1: Proklamasyon 1081
Setyembre 21, 1972 nang pirmahan ni Presidente Marcos ang Proklamasyon 1081 na nagpataw ng batas militar sa buong bansa. Setyembre 23, 1972 nang ipaalam niya ito sa mamamayan. Sa araw na ito, naikulong na ang kanyang mga kalaban at iba pang tutol sa patuloy niyang pamamahala.
Sa simula, ginamit niyang dahilan sa pagpataw ng batas militar ang paglakas diumano ng kilusang komunista sa buong bansa at ng kilusang sesesyonista sa Mindanao. Nang lumaon, isinama rin niya ang banta mula sa kanan – mula sa oligarkiya – na binubuo ng kanyang mga kalaban na kumokontrol sa pulitika at ekonomiya ng Pilipinas. Ayon kay Presidente Marcos, layunin ng batas militar na “iligtas ang Republika” at “itatag ang isang bagong lipunan”. Mga layunin itong labas sa itinakda ng Konstitusyong 1935 para sa pagpapailalim ng bansa sa batas militar.
Sa pananaw ng marami, walang ibang kahulugan ang pagpataw ng batas militar kundi walang pakundangang pag-agaw at pagsolo ng kapangyarihan ng pangkating Marcos. Ginamit ni Presidente Marcos ang krisis at nag-imbento ng mga kaguluhan – gaya ng mga pambobomba at ng ambus sa Kalihim ng Tanggulang Bansa Juan Ponce Enrile – para agawin at solohin ang kapangyarihan.
Totoong may malubhang problema sa katahimikan at kaayusan. Totoo ring dumaranas ang bansa ng malubhang krisis pang-ekonomiya. Totoo ring lumalala ang problemang pampulitika. At totoong may krisis panlipunan. Wika ng ilang tagamasid, para diumanong nakaupo ang Pilipinas noong 1972 sa tuktok ng isang bulkan na handa nang pumutok anumang oras. Ngunit, sa tantya ng mga ito, hindi kailangan ng ekstraordinaryong hakbang para harapin ang mga suliranin. Subalit ginamit nga ito ni Presidente Marcos para manatili sa kapangyarihan nang lampas sa itinadhana ng Konstitusyong 1935.
Iba’t iba ang pananaw sa krisis na dinaranas ng bayan at kung paano ito haharapin. May ibang umasa sa Kumbensyong Konstitusyonal ng 1971 at sa repormang magagawa nito sa pag-ugit ng bagong saligang-batas. Kabilang dito ang mga moderato o repormista na nakakakita pa ng pag-asa sa sistemang umiiral. May ibang nanangan sa rebolusyong panlipunan para malutas ang mga saligang suliranin ng sambayanan. Kabilang dito ang mga radikal ng kilusang pambansa-demokratiko at ang muling itinatag na Communist Party of the Philippines (CPP). Mayroon ding nagpahayag ng “rebolusyon mula sa sentro” para lutasin ang suliranin ng bayan. Si Presidente Marcos at ang kanyang mga kapanalig ang nagtaguyod ng huling pananaw na ito.
Para kay Presidente Marcos, kailangang tanganan ng gobyerno – ng kanyang gobyerno – ang inisyatiba sa pagharap sa krisis na dinaranas ng bansa. Kinakailangan ng matatag na pamumuno para ipagtangol ang republika at itatag ang bagong lipunan. Sa pananaw niya, kailangan ng batas militar para magawa ito.
Sa pamamagitan ng tinaguriang Rolex 12, – ang dalawang sibilyan at 10 opisyal militar na tagapayo ng Presidente – pinagpasyahan at isinakatuparan ang pagpataw ng batas militar sa pamamagitan ng Proklamasyon 1081. Inako ni Presidente Marcos ang lahat ng kapangyarihan ng pamamahala:
Ako, si Ferdinand E. Marcos, Presidente ng Pilpinas… ay nagpapahayag na aking pamamahalaan ang buong bansa, at pamamatnugutan ang operasyon ng buong gobyerno, kabilang ang lahat ng mga ahensya at instrumentalidad nito.”
Pagliligtas sa Republika
Upang iligtas ang Republika sa mga komunista, sesesyonista, oligarkiya at kriminal, kagyat na hinuli at ikinulong ang mga diumano’y kaaway ng Republika. Isinara, sinuspindi, kinumpiska at ipinagkait ng gobyernong batas militar ang mga inaakalang daluyan ng impluwensiya at kapangyarihan ng mga ito. Sa ibang salita, ikinulong ng gobyernong Marcos ang mga kalaban nito at ipinagkait sa mga mamamayan ang mga tradisyonal na daluyan ng pagtutol, kasama ang mga batayang kalayaang sibil na ginagarantiyahan ng konstitusyon.
Naging mabilis ang mga pangyayari. Sa gabi ng Setyembre 22-23, hinuli ng militar ang mga lider ng Kongreso kabilang sina Sen. Jose W. Diokno at Sen. Benigno Aquino Jr. Dinakip ang mga lider estudyante, mga unyonista, mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil, mga mamamahayag at tagapaglathala ng pahayagan, mga pari at iba pang kontra-Marcos. Sinasabing sa mga unang oras ng batas militar, may 8,000 kagyat ang naikulong ng gobyerno. Hanggang noong 1975, umabot sa may 50,000 detenidong pulitikal mula sa iba’t ibang sektor ng lipunan ang nagpalipas ng panahon sa mga kulungang militar.
Ikinandado ng pamahalaang Marcos ang Kongreso at sinuspindi ang mga eleksyon. Pinilay ang Korte Suprema at hiningan ng mga liham ng pagbibitiw ang mga huwes ng mababang hukuman, mga liham na hinawakan ni Presidente Marcos hanggang 1983. Isinara ang mga pahayagan, radyo at telebisyon pati na mga paaralan. Kinontrol ng pangkating Marcos ang mas midya. Pinayagang maglathala at magbrodkas iyon lamang hawak ng mga kroni nito.
Ipinagbawal ang lahat ng anyo ng sama-samang protesta – rali, martsa demonstrasyon, at welga. Itinakda ang curfew simula alas-10 ng gabi at nagtayo ng mga checkpoint sa mga pangunahing lansangan. Sinona ang mga komunidad ng maralita at hinuli nang walang mandamyento de aresto ang mga pinaghihinalaan ng kung anong krimen. Sa isang iglap, sinuspindi ng gobyernong batas militar ang mga kalayaang sibil ng mamamayan.
Hinuli ang mga kilalang kriminal at pinilay ang mga kilalang pulitikong warlord. Kinumpiska rin ang daang libong sandata. Nagbuo ng mga hukumang militar para litisin ang mga sibilyang inaresto, kabilang si Sen. Aquino. Inalis din sa tungkulin ang mga pinaghihinalaang tiwaling empleyado ng gobyerno. Para ipakitang seryoso sa gawaing reporma ang gobyernong batas militar, pinayring-iskwad ng militar ang sinasabing drug lord na si Lim Seng.
Kinumpiska ng administrasyong Marcos ang mga ari-arian ng oligarkiya. Kinuha, halimbawa, ang ABS-CBN, Meralco at Manila Chronicle mula sa pamilyang Lopez at ipinamahagi ito sa mga kroni ni Presidente Marcos. Naglunsad ng mga kampanya ng pagkubkob sa ilang yunit ng NPA sa Isabela, Tarlac at Bikol. Nagbuhos din ito ng maraming tropa ng militar sa Mindanao para supilin ang pag-aalsa ng MNLF.
Sa pagkawala ng oposisyon, nakuha ni Presidente Marcos ang lahat ng pagkakataon para isakatuparan ang mga nais niyang gawin. Tiniyak niya ang salalayang legal ng kanyang patuloy na solong paghahari. Tinawag niya itong awtoritaryanismong konstitusyonal dahil nakasalig diumano ito sa saligang batas. Tiniyak niya ang kanyang lubos at malawak na kapangyarihan sa Konstitusyong 1973 at sa mga reperendum na kanyang idinaos sa pakunwaring pagkonsulta sa mga tao.
Pagbubuo ng Bagong Lipunan
Pagsasakatuparan ng mga reporma ang isa pang dahilan ng pagpataw ng batas militar. Sa simula pa lamang ng Bagong Lipunan, inilatag agad ng gobyernong batas militar kung ano ang dapat gawin ng mamamayan: “Sa ikauunlad ng bayan, disiplina ang kailangan.” Ibig sabihin, kailangang sundin ng mamamayan ang itinakda ng gobyernong batas militar kung nais nila ng kaunlaran.
Para ipakita ang repormistang tunguhin ng batas militar, kagyat na ipinahayag ni Presidente Marcos na land reform area ang buong Pilipinas. Kanyang ipinagmalaki na ang reporma sa lupa ang siyang magiging sukatan ng tagumpay ng Bagong Lipunan at ng kanyang administrasyon. Kaugnay nito, naglunsad ang gobyerno ng mga programa sa pagpapaunlad ng sakahan gaya ng Masagana 99 na nagpatupad ng bagong teknolohiya sa pagsasaka.
Inilunsad din nito ang isang agresibong programang pang-ekonomiya para mahango sa kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Nakasandal ito sa pag-akit sa dayuhang kapital at pagbubukas ng bansa sa pandaigdigang kalakalan. Upang maakit ang mga dayuhan at malalaking negosyante, tiniyak nito ang kapayapaan sa industriya sa pagbabawal ng protesta ng mga manggagawa. Nagbigay ito ng maraming insentibo kabilang ang mga bawas sa buwis at ang mura, maamo at sanay na lakas paggawa.
Nagtakda rin ang pamahalaan ng mga proyektong industriyal gaya ng 11 malalaking proyektong pang-industriya na magtutulak sa bansa sa landas ng industriyalisasyon. Itinaguyod nito ang rasyonalisasyon at pangrehiyong pagpapalaganap ng mga industriya. Kabilang dito ang pagrereestruktura ng industriya ng tela at ang pagtatatag ng mga export processing zone at industrial estate sa iba’t ibang panig ng arkipelago.
Upang libangin ang taumbayan at ipagmalaki ang martial law, Philippine-style sa daigdig, naglunsad ng mga engrandeng palabas ang rehimen. Ilan dito ang Miss Universe Contest, Ali-Frazier Thrilla in Manila, kampeonato sa ahedres at mga pandaigdigang kumbensyon gaya ng kumbensyon ng IMF noong 1976.
Kapalit ng pagsupil sa mga saligang karapatan ng mamamayan at ng pananatili sa kapangyarihan, ipinangako ng rehimeng batas militar ang katahimikan at kaunlaran sa taumbayan.
Aralin 2: Ilang Ibinunga ng Batas Militar
Sa simula, tila natutupad ng rehimeng batas militar ang ipinangako nito sa mamamayan kapalit ng kanilang mga kalayaang sibil. Nagkaroon ng katahimikan at nabawasan ang kriminalidad.
Bagaman nagkaroon ng problema sa suplay ng bigas at nagkaroon ng krisis sa langis noong 1973-1974, tumaas naman sa pandaigdigang pamilihan ang presyo ng eksport ng Pilipinas gaya ng asukal at kopra. Nalampasan ng bansa ang krisis sa langis at nagkaroon ng sapat na suplay ng bigas pagdating ng 1976.
Sa unang limang taon ng batas militar, lumaki ang GNP ng bansa ng average na 6.5%. Nagkaroon din ng pagbabago sa mga produktong eksport. Lumaki ang eksport na damit at produktong elektroniko, gayundin ang mga di tradisyonal na produktong agrikultural gaya ng saging.
Ipinagpatuloy ng pamahalaan ang mga proyektong impraistruktura na naglatag ng mabilis na ugnay sa pagitan ng mga rehiyon ng bansa. Lumawak din ang ugnay ng Pilipinas sa ibang bansa nang magbukas ang gobyernong Marcos ng diplomatikong relasyon sa Unyong Sobyet, Tsina at iba pang sosyalistang bansa ng silangang Europa.
Ang mga nagawang ito ng gobyerno, gayunman, ay hindi nagpatuloy. Mula 1978 hanggang sa unang hati ng dekada 1980, lumubha ang krisis pangkabuhayan sa bansa. Lumiit ang taunang GNP hanggang maging negatibo ito noong simula ng dekada 1980. Isang dahilan ang pagbagsak ng presyo ng mga pangunahing eksport ng Pilipinas. Umunlad man ang ekonomiya noong gitnang bahagi ng dekada 1970, hindi ito naramdaman ng mga karaniwang tao. Napilitan ang maraming Pilipino na humanap ng trabaho sa ibang bansa. Sa panahon ng batas militar, naging pangunahing eksport ng Pilipinas ang mga Pilipinong manggagawa at propesyonal.
Hindi lamang ang paglubha ng krisis pang-ekonomiya ang naging masamang epekto ng 13 taong pamamahala ng gobyernong batas militar. Labis na natipon ang kapangyarihan sa pangkating Marcos. Lumakas ang kapangyarihan ng militar at ng mga kroni ni Presidente Marcos. Responsable ang una sa mabibigat na paglabag sa karapatang pantao, samantalang kinamkam ng huli ang yaman ng bansa sa mga di matagumpay na proyekto at industriyang kanilang pinamahalaan. Bunga ng malubhang krisis at pagpapailalim ng ekonomya at pulitika ng bansa sa International Monetary Fund (IMF), lumakas din ang kontrol ng mga teknokrata sa gobyerno.
Konsentrasyon ng Kapangyarihan
Nabanggit na ang pag-ako ni Presidente Marcos ng lahat ng kapangyarihan sa pagpataw ng batas militar. Bukod sa militar, mahigpit na kontrolado ng Malakanyang ang gobyernong lokal. Sa pamamagitan ng mga dekreto, si Presidente Marcos mismo ang gumawa ng batas matapos na isara ang Kongreso at gawing rubber stamp ang itinatag na interim Batasang Pambansa noong 1978. Kahit may Batasan na, hindi binitiwan ni Presidente Marcos ang kapangyarihang magpatibay ng batas. Nanatili sa posisyon ang mga huwes ayon sa kagustuhan ng Presidente, lalo’t hawak niya ang mga liham ng pagbibitiw ng mga ito.
Dahil sa ganitong konsentrasyon ng kapangyarihan, hindi nakapagtataka kung pati na ang mga napakaliit na bagay ay iakyat sa Presidente para desisyunan. Sa maagang yugto pa lamang ng batas militar, alam na ng mamamayan kung kanino ihaharap ang mga suliranin nila mula sa problema sa loob ng pabrika hanggang sa problema sa mga proyektong pangkaunlaran ng gobyerno.
Hindi lamang kay Presidente Marcos natipon ang kapangyarihan. Nakibahagi rin pati na ang Unang Ginang Imelda Marcos bilang Gobernador ng bagong buong Metro Manila at Ministro ng Human Settlements. Gaya nang mababanggit sa ibaba, nakibahagi sa konsentrasyon ng kapangyarihan ang militar, ang mga kroni ni Presidente Marcos at ang mga teknokrata.
Paglakas ng Militar
Militar ang pangunahing suhay ng gobyernong batas militar. Bunga ng pagsandig dito ni Presidente Marcos, mabilis na pinarami ang mga tauhan nito mula 62,000 noong 1972 hanggang 160,000 noong 1975. Lumobo rin ang badyet nito mula sa P880 milyon noong 1972 hanggang sa P4 bilyon noong 1975. Pinalakas ang seguridad ng Presidente sa pagpapalaki ng Presidential Security Command (PSC), gayundin ng mga ahensya sa pangangalap ng impormasyon gaya ng National Intelligence and Security Authority (NISA) at iba pang katulad na yunit.
Pinasok din ng militar ang mga puwestong dati’y laan lamang sa mga sibilyan. Ipinuwesto ni Presidente Marcos ang mapagkakatiwalaan niyang mga opisyal militar – aktibo at retirado – sa mga ahensya ng gobyerno, mga korporasyong gobyerno at mga negosyong kinumpiska sa mga kalaban ng rehimen. Ipinadalang sugo sa ibang bansa ang iba pa. Binuo rin ang mga hukumang militar para litisin ang mga kasong kinasasangkutan ng mga sibilyan.
Anupa’t nagkaroon ng malaking papel sa pulitika ng bansa ang militar bunga ng mga hakbang na ginawa ni Presidente Marcos. Ang papel na ito, gayunman, ay hindi naging kaaya-aya para sa taumbayan. Kung tutuusin, sa paglawak ng pakikialam ng militar sa buhay sibilyan, lumawak din ang mga pang-aabuso nito sa mga karapatang pantao.
Sa simula pa lamang ng batas militar, lumaganap agad ang mga pang-aabuso. Bukod sa walang katwirang pag-aresto at pagkulong sa mga pinaghihinalaan nang walang kasong isinasampa, tinortyur ng militar ang kanilang mga hinuli. Kabilang sa mga karaniwang tortyur ang tinawag na NAWASA treatment at MERALCO treatment. Kinapalooban ang una ng paggamit ng tubig para hindi makahinga ang tinotortyur. Sa ikalawa nama’y kinukuryente ang ari ng detenido hanggang sa sumuka ito at mawalan ng malay-tao. Bukod pa ang mga ito sa panggagahasa at pang-aabusong sekswal sa mga detenidong babae.
Liban sa tortyur, pinatay na lang basta ang ibang hinuli. Sa ilalim ng gobyernong batas militar, binago ang kahulugan ng salitang salvage – iligtas talaga ang kahulugan nito ngunit naging patayin sa panahon ng diktadura. Bangkay na kung matagpuan ang mga dinakip. Ang iba namang hinuli ay hindi na natagpuan hanggang ngayon. Sila ang tinawag kalaunan na mga desaparecido, tawag sa Latin Amerika sa mga nawala habang nasa kamay ng militar. Ipinapalagay na sinalbeyds din sila ng militar, bagaman nakabitin sa hangin hanggang ngayon ang naging kapalaran nila. Hanggang ngayon, hinihintay pa ng kanilang mga kamag-anak at kaibigan ang muli nilang pagbabalik o paglitaw.
Mula 1973 hanggang 1985, mahigit 2,000 biktima ng salbeyds ang naidokumento ng Task Force Detainees. Mula 1974-1983, may 634 ang iniulat nitong nawawala at napabilang sa mga desaparecido. Bukod sa tinatayang 50,000 ikinulong hanggang noong 1975, may iniulat ding inaresto noong 1977-1985 na 18,000 katao. Karamihan sa mga inaresto ay ikinulong nang walang kaso at pinalaya rin makaraang magpalipas ng ilang oras hanggang ilang taon sa kulungan. Sa bisa ng Presidential Commitment Order (PCO) o Preventive Detention Action (PDA), hinuhuli na lang basta at ikinukulong ang sinuman nang walang takdang panahon.
Bunga ng mga operasyong militar sa kanayunan, maraming tagabaryo ang naging biktima ng mga pambobomba at ng iba pang restriksyong militar. Dumami ang mga tinaguriang internal refugee – mga sibilyang nagbakwet para iwasan ang mga operasyong militar. Noong dekada 1980, sinimulan ng militar ang strategic hamletting kung saan pilit itinira ang mga sibilyan sa mga komunidad malapit sa bayan upang hindi nila mabigyang suporta ang NPA. Ginawang free-fire zone ang mga dating tirahan nila – ibig sabihin, maaaring barilin ang sinumang nasa labas ng hamlet lalo’t walang pahintulot ang militar. Mangyari pang nagdulot ito ng maraming kahirapan sa taumbayan, kabilang na sa mga bata na karaniwang dinadapuan ng sakit na ikinamatay ng ilan.
Bilang panlaban sa mga NPA, binuo at sinuportahan ng militar ang mga grupong paramilitar at mga antikomunistang kulto. Kabilang sa mga grupong paramilitar ang Civilian Home Defense Force (CHDF) na may mahabang listahan ng paglabag sa karapatang pantao. Binuwag ito ngunit, sa katunayan, pinalitan lang ito ng pangalan. Isa pa sa mga grupong paramilitar na itinayo at sinuportahan ng militar ang Kuratong Baleleng na napatanyag bilang mga kidnapper at holdaper noong dekada 1990. Samu’t saring antikomunistang kulto rin ang sinuportahan ng militar. Isa sa pinakatanyag ang Sagrado Corazon Señor na lalong kilala sa bansag na Tadtad. Tinatadtad muna nila ang kanilang biktima bago patayin.
Bukod sa mga problemang pangkabuhayan, ang mga malulubhang paglabag sa karapatang pantao ang isa sa mga mahahalagang usaping nagtulak sa taumbayan para tumutol at lumaban.
Paglakas ng mga Kroni at ng mgaTeknokrata
Bukod sa militar, isa pang sinandigan ng gobyernong batas militar ang mga kroni ni Presidente Marcos. Ito ang mga kaibigan ng Presidente na nakinabang sa mga pang-ekonomiyang patakaran ng gobyerno. Sila ang kumamkam ng mga ari-arian ng mga kalaban ni Presidente Marcos at binigyan ng mga insentibo para magpalawak ng interes sa iba’t ibang negosyo. Ginarantiyahan ng gobyerno ang mga inutang nila sa mga dayuhan at lokal na bangko. Nang bumagsak ang kanilang mga negosyo, ang gobyerno – o mas tumpak, ang taumbayan na nagbabayad ng buwis – ang sumalo sa kanilang pagkakautang.
Itinala sa isang aklat, Some Are Smarter Than Others, ang mga kroni ni Presidente Marcos at ang mga negosyong kinasangkutan ng mga ito. Inilahad sa aklat kung paano nila nakuha at napalago ang kanilang mga negosyo bunga ng pagiging malapit nila sa Presidente. Kabilang sa mga kroni ang mga Benedicto na kumontrol sa kalakalan ng asukal, gayundin sa mas midya. Kasama rin si Eduardo Cojuangco, isa sa Rolex 12, na siya namang kumontrol sa kalakalan ng kopra at iba pang negosyo. Maging ang mga proyektong impraistruktura ay pinakinabangan din ng mga kroni, pangunahin ng mga Cuenca na nasa industriya ng konstruksyon.
Habang diumano’y winawasak ng gobyernong batas miltar ang oligarkiya, nagbuo naman ito ng sariling monopolyo sa pamamagitan ng mga kroni. Nang bumagsak ang mga negosyo nila, nagbigay ang gobyerno sa kanila ng bagong pautang para isalba ang mga ito. Halimbawa, nang kunin ng gobyerno ang naluluging Construction and Development Company of the Philippines (CDCP) mula sa mga Cuenca noong 1983, nakapagpasok na ito ng $460 millyon sa kumpanya na bumubuo sa 90% ng kapital nito.
Hindi si Presidente Marcos ang unang nagpasok sa pamahalaan ng mga teknokrata – mga itinuturing na mahuhusay na manedyer at ekonomsita. Ngunit sa administrasyong Marcos lumaki ang papel nila sa pamamahala laluna sa panahon ng batas militar at sa panahon ng pagpapailalim ng bansa sa programa ng IMF. Kabilang sa mga teknokrata sina Cesar Virata, Jaime Laya, Vicente Paterno, Alejandro Melchor, Gerardo Sicat.
Noong dekada 1980, nang lumubha ang krisis pangkabuhayan at pumailalim sa programa ng IMF ang Pilipinas kapalit ng mga pautang, iniupong Punong Ministro si Kalihim Virata. Pinamahalaan niya ang pagtatangka ng gobyerno na isalba ang ekonomiya sa tulong ng mga pandaigdigang institusyong pampinansya. Bunga ng paglubha ng kalagayang pampulitika kasunod ng pagpatay kay Sen. Aquino, walang nangyari sa programa. Nahuli pa ng mga institusyong pampinansya ang pagdoktor sa estadistikang pampinansya ng gobyerno ng isa sa mga teknokrata ng pamahalaan.
Sa pagbubuo at pagpapatupad ng programa sa kaunlaran ng rehimen, inasahan ng gobyernong batas militar ang mga teknokrata nito. Sa iba’t ibang kadahilanan, nabigo ang mga programa na paunlarin ang bansa at hanguin sa kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Kahit sa panahong sila na mismo ang nagpapatakbo ng gobyerno sa pagtataguyod ng mga pandaigdigang institusyong pampinansya, hindi nila nakuhang isalba ang bansa sa krisis.
Iba’ ibang grupong nakapaligid kay Presidente Marcos ang nagkaroon ng kapangyarihan sa panahon ng batas militar. Ito ang inasahan ng gobyerno na mamahala sa pagtiyak ng katiwasayan at pagpapaunlad sa bansa. Kabaligtaran ang naganap. Lalo lamang lumakas ang paglaban ng mga mamamayan – armado at di-armado – sa diktadura. Lalo lamang dumanas ng kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Ginatungan pa ito ng sukdulan nilang pang-aabuso sa kapangyarihan at kayamanan ng bansa na di man nila inilingid sa mga mamamayang naghihirap.
Hindi sinuklian, sa madaling salita, ng rehimeng batas militar ang pagsolo ng kapangyarihan at pagsupil sa karapatan ng mamamayan ng ipinangako nitong katahimikan at kaunlaran. Lalo lamang bumigat ang pasanin ng taumbayan at lumaganap ang diskontentong nagsilbing gatong sa paglakas ng kilusang antidiktadura.
(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)