Ang Kasaysayan ng mga Pilipinong Ipinatapon sa Hongkong (1897-1903)

August 25, 2011 by  
Filed under article, features

HKexiles

ni Janet S. Reguindin

Social Sciences Department, Miriam College

Panimula

Marahil isa na ang Digmaang Pilipino-Amerikano sa mga paksa sa kasaysayan ng Pilipinas na sa matagal na panahon ay hindi masyadong napagtuunan ng pansin. Sa ilang taong pagsasakasaysayan, nakilala ito bilang “insureksyon” sa paniniwalang maliit na reaksyon lamang ito ng mga Tagalog sa kolonyal na pamahalaang Estados Unidos. Dulot ito malamang sa katotohanang ang mga unang nagsa-dokumento ng yugtong ito ay mga Amerikano mismo. Dahilan upang maka-Amerikano rin ang pananaw na madalas na lumilitaw.

Bilang tugon, unti-unting nagsulputan ang mga akda tungkol sa Digmaang Pilipino-Amerikano na nagbibigay-puwang sa kabayanihan ng mga Pilipino at ang kanilang nagpatuloy na pakikipaglaban simula pa sa hamon ng kolonyalismong Espanyol. Isang maituturing na obra tungkol dito ang akda ni Samuel K. Tan, ang Filipino-American War[2] na nagbigay ng bago at mas malawak na mukha ng naganap na digmaan. Binigyang-diin ni Tan na ang naganap na digmaan ay patunay sa kabayanihang Pilipino mula Luzon hanggang Visayas at lalo na, hanggang Mindanao. Isang mapanghawang akda ito na maituturing at siyang gigising pa sa ating interes na tingnan ang iba pang kasaysayang nakatago sa likod ng nasabing kaganapan.

Gayunpaman, mapapansing sa mga lumabas na bersyon ng kasaysayan ng Digmaang Pilipino-Amerikano, palagian nang paksa at pamamaraan ang tradisyunal na lapit ng pagsasakasayayan nito – ang pagtingin sa aspetong pulitikal. Pangunahing halimbawa na ang pakikipaglaban/pagsuko ng mga lider-rebolusyonaryo at ang pamahalaan ni Aguinaldo o kaya naman ay ang pakikipag-ugnayan nito kina Dewey, Pratt at sa iba pang opisyal ng Estados Unidos. Dahilan upang malimita rin ang ating kaalaman sa “pakikipaglabang pulitikal” ng mga Pilipino sa panahon ng digma.

Dahil sa nabanggit na obserbasyon at matapos mabasa ang gunita ni Hen. Jose Alejandrino,[3] nahikayat akong tingnan ang isa pang mukha ng pakikipaglaban ng mga Pilipino sa panahon ng digma. Makikita nating hindi lamang “pulitikal” ang naging pakikibaka ng mga rebolusyonaryo. Maaaring sabihin na kasama rin dito ang kanilang “pakikibakang panlipunan” kung saan lumaban din ang ating mga bayani sa hirap (literal na kakulangan kung hindi man kawalan ng pagkain, damit at iba pang pangunahing pangangailangan) at kalungkutan dahil sa pagkakawalay sa pamilya habang may nagaganap na digmaan sa bansa. Isa itong mukha ng digmaan na hindi madalas nasasalamin sa mga akdang pangkasaysayan maliban sa bahagi itong tinalakay sa akda ni Ronaldo B. Mactal (Hongkong Junta/Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersiya).[4]

Ano nga ba ang kaugnayan ng paksang ito sa Digmaang Pilipino-Amerikano? Bagamat 1899 pa puputok ang digmaan, masasabing ang pagpapatapon sa mga rebolusyonaryo sa Hongkong (1897) at ang pakikipagnegosasyon dito ni Aguinaldo kay Dewey ay umpisa na ng namumuong tensyon sa pagitan ng Pilipinas at Amerika at ganap lamang itong hihinog pagsapit ng 1899. Taong 1897 din, sina Felipe Agoncillo, Jose Ma. Basa at iba pang Pilipinong nauna nang naipatapon sa Hongkong ay nagsisimula nang makipag-ugnayan sa mga rebolusyonaryo hindi lamang sa Pilipinas kundi sa iba pang bansa. Para ito sa pinaplanong pagpapatuloy ng himagsikang naumpisahan na noon pang 1896. Magpapatuloy ang mga pakikipag-ugnayang ito sa pamamagitan ng Hongkong Junta/Comite Central Filipino hanggang pumutok ang digmaang Pilipino-Amerikano at magtatapos pagsapit ng 1903.

Layunin ng papel-pananaliksik na ito na ilahad ang mga naging hamon  na kinaharap ng mga rebolusyonaryong Pilipinong ipinatapon sa Hongkong mula nang tinanggap nila ang Kasunduan sa Biyak-na-Bato kapalit ng kanilang boluntaryong eksilo sa nasabing bansa noong 1897. Ang pagkakatapong ito ang nagsilang sa Hongkong Junta na siya namang pinagsimulan ng Comite Central Filipino na magpapatuloy hanggang 1903.[5] Tatangkaing maipakita ang naging buhay ng mga rebolusyonaryo sa ibang bayan at ang nagpatuloy na laban hindi lamang para sa kasarinlan kundi para labanan ang kahirapan at umangkop sa dayuhang bayan.

Paghahasik ng Bagsik[6]: Himagsikang 1896 at Paghina ng Kapangyarihang Espanyol

Masasabing ang ika-19 dantaon na ang maituturing na isa sa mga pinakamahalagang yugto ng kasaysayan ng Pilipinas. Ang panahong ito, ayon kay Teodoro A. Agoncillo[7] ang panahon ng pagsibol ng kamalayang makabayan sa hanay ng mga Pilipino. Matapos ang halos tatlong-daang taong pagkakatali ng bansa sa kalakalang Galyon, opisyal na binuksan ang Pilipinas sa pandaigdigang (malayang) kalakalan noong 1834. Kasabay ng pangyayaring ito, naging mabilis ang pagbabago sa lipunang Pilipino. May mga indiong yumaman dala ng kanilang aktibong pakikisangkot sa kalakalan; mula rito’y nakapagpaaral ng mga anak sa mga kolehiyo at unibersidad sa Maynila at maging sa Europa partikular na sa Espanya; at higit sa lahat, pumasok ang liberalismo na siyang nagluwal ng mga makabayang pagkilos upang palayain ang bansa sa matagal nang pagkakatali nito sa pang-aabuso ng kolonyal na pamahalaan ng Espanya.[8]

Bunsod ng pagkakamulat ng mga nakapag-aral na mga Pilipino at paggising ng kamalayang makabayan ng mga pangkaraniwang mamamayan na mauugat pa sa mga naunang pag-aalsa, nanabik sa kasarinlan ang bawat isa na siyang nagtulak upang kumilos para mapalaya ang bayan. Pangunahing dahilan na rin nito’y ang kawalan ng programang pang-reporma ng kolonyal na pamahalaan, patuloy na pang-aapi sa mga indio at ang pang-aabuso ng mga Espanyol. “Sama-samang naghasik ng bagsik”[9] ang mga Pilipino noong 1896 sa pamamagitan ng Katipunan na siyang pangunahing grupong lumaban sa mga Espanyol.

Bilang unang hakbang sa pagkamit ng kasarinlan, masasabing nagtagumpay ang mga Katipunero sa layuning mapahina ang kolonyal na pamahalaang Espanya at mapatunayan ang kakayahang lumaban ng mga Pilipino. Gayunpaman, hindi sapat ang katapangan at kagitingan upang tapatan ang armas ng kolonyal na pamahalaan. Ang kakulangan sa armas, pagkain at gamot ang pangunahing dahilan kung bakit tinanggap ni Aguinaldo sampu ng iba pang rebolusyonaryo ang alok na kasunduan ng pamahalaang Espanya.

Kabayanihan o Pagtatraydor? : Ang Kasunduan sa Biyak-naBato (1897)

Ang kahinaan ng pamahalaang Espanya ay makikita na sa desperadong hakbang nito na pag-aalok ng pardon sa mga rebolusyonaryong magsusuko ng kanilang armas mula Abril hanggang Mayo ng 1897. Kasabay nito’y ang matinding kampanya ng pamahalaan upang puksain ang mga manghihimagsik.[10] Sa kabila ng hakbang na ito ng pamahalaan, nagpatuloy pa rin sa pakikibaka ang bayan. Mula Cavite, dumaan sa Batangas at Rizal, hanggang sa nakarating sina Aguinaldo at ang puwersa ng mga rebolusyonaryo sa Biyak-na-Bato.

Hulyo 1897 pa lamang ay kumalat na ang balitang nasa Biyak-na-Bato na sina Aguinaldo. Hindi nakakapagtaka kung gayon na sa unang araw pa lamang ng Agosto, sa pamamagitan ni Pedro Paterno ay inumpisahan ang pag-aalok ng pardon kapalit ng pagsuko ng mga rebolusyonaryo. Malinaw na hindi kalayaan ang nais ng pamahalaan, dahilan upang hindi ito sang-ayunan ng puwersa nina Aguinaldo. Bagamat nabigo sa unang punta, nasundan pa ang panghihikayat na ito ni Paterno. Sa kabila ng matinding pag-aalok ng kasunduan mula sa kolonyal na pamahalaan, naitatag pa rin ang Republika ng Biyak-na-Bato noong Nobyembre 1, 1897. Halaw sa konstitusyon ng Cuba, inihanda nina Isabelo Artacho at Felix Ferrer ang konstitusyon ng tinawag na “Asamblea General Revolucionaria” o “Kapulungang Manghihimagsik” na nakilala bilang Republika ng Himagsikan sa Biyak-na-Bato.[11] Pagkatapos maitatag ang pamahalaan ay saka pinag-usapan ng kapulungan ang alok ni Paterno. Mula Agosto hanggang Disyembre kasi ay limang beses nang pabalik-balik si Paterno para sa alok ng kasunduan. Ayon kay Aguinaldo, ito ang dahilan kung bakit unti-unti ay naakit din sa alok na ito ang ilang heneral. Bagamat si Aguinaldo ang madalas na itinuturong nanguna sa pagsang-ayon sa kasunduan, narito naman ang kaniyang bersyon:[12]

Pagkatapos ng isang buwan ay muli na namang nagbalik sa amin sa Biyak-na-Bato si G. Paterno, sa gayon ding layon. Sa ganitong layunin at kapaparoon at kapaparito ni Don Pedro Paterno kaakbay ang tatlong galing sa bilibid, ay bumuti at lumakas ang kanilang “influencia” at naakit tuloy ang aking mga henerales. Subalit ang kaniyang iniharap na bagong kasunduan na padala ng Pamahalaang Kastila, ay tila nakaakit na sa marami kong kasamahan sa himagsikan, kaya’t muli ko na namang inanyayahan ang lahat upang talakayin naming ang bagay na ito.

Para sa aking sarili, bagamat kaakit-akit ang ganyang alok ng Pamahalaang Kastila, na maibibilang na isang malaking tagumpay  ng ating Inang Bayan, ay di ako sang-ayon. Ang nais ko’y ang lubusang tagumpay ng ating bayan sa pakikihamok laban sa España o ang lubusang KALAYAAN ng ating bayan. Gayon man, sapagkat ang lahat nang aking kasamahan ay sang-ayon na sa ganyang mapanglinlang na kasunduan, lalung-lalo na si Heneral Mamerto Natividad,[13] noong siya’y nabubuhay pa, saka naisip ko na upang maiwasan ang pagbuhos ng maraming dugo at pagpapakasakit ng ating kababayan, ay napahinuhod na rin ako. (akin ang diin)

Disyembre 16, 1897 nang ganap na malagdaan nina Primo de Rivera at Emilio Aguinaldo ang huling dokumento para sa Kasunduan sa Biyak-na-Bato.[14] Kabilang ang mga sumusunod sa mga pangunahing probisyon ng nasabing kasunduan:[15]

Una: na si Hen. Emilio Aguinaldo, kasama ang Estado Mayor at iba ang pinunong manghihimagsik, ay lilisanin ang Pilipinas at malayang makapaninirahan sa Hongkong. (akin ang diin)

Ikalawa: na bilang pananagutan ng pamahalaang Kastila sa ganitong kapangakuan, ay dalawa sa kaniyang mga henerales, sina Heneral Celestino Fernandez Tejeiro at Heneral Ricardo Monet ang ipinasailalim ng pag-iingat ng ilang puno at kawal ng manghihimagsik, upang sagutin ang pagdating ni Hen. E. Aguinaldo, at mga kasama sa Hongkong, na ligtas sa anumang sagabal o duhagi.

Ikatlo: ang pamahalaang Kastila’s magbabayad sa Pamahalaang Manghihimagsik ng halagang Walong Daang Libong Piso (P800,000),[16] na babayaran sa tatlong sulong sa tseke; Apat na Raang Libong Piso (P400,000) sa pag-alis sa Biyak-na-Bato, Dalawang Daang Libong Piso (P200,000), babayaran sa Enero 1, 1898, pag naisuko ang lahat ng armas sa Biyak-na-Bato, Dalawang Daang Libong Piso (P200,000) babayaran sa Abril 1, 1898 pag may ganap nang katahimikan sa Pilipinas at pagkanta ng Te Deum sa Luneta.

Ikaapat: na ang kabuuan ng nasabing halaga na Walong Daang Libong Piso (P800,000) ay ibabayad kay Heneral Emilio Aguinaldo, at iba pang lider, at ang bahagi nito’y iuukol sa mga kapinsalaang nagawa ng nasabing digmaan.

Ikalima: na ang manghihimagsik ay isusukong lahat ang kanilang mga armas sa pamahalaang Kastila

Ikaanim: na aalisin ang lahat ng samahan sa pananampalataya sa Pilipinas, alalaon baga’y ang pagputol sa kanilang panghihimasok sa mga suliranin sa pamahalaang sibil.

Ikapito: na magkakaroon ng kalayaan sa politika at kalayaan sa pamamahayag.

Ikawalo: na hindi ipapatapon ang sinumang Pilipino sa anumang bintang sa pulitika.

Ikasiyam: na ipagkakaloob sa madla ang amnestiyang pangkalahatan at pananagutan ang kanilang katiwasayan upang maligtas sa anumang paghihiganti ng mga Frayle

Ikasampu: na palalayain ang lahat ng preso politiko.

Bagamat matapos ang ilang buwang pagpapatapon sa Hongkong ay bumalik din sina Aguinaldo at ang iba pang kasama, ang Kasunduan sa Biyak-na-Bato ang siyang nagdala sa mga rebolusyonaryo sa Hongkong upang kanilang harapin ang patuloy na himagsikan at panibagong laban sa ibang bayan.

Sa Kanlungan ng Ibang Bayan: Mga Rebolusyonaryo at Patuloy na Laban sa Hongkong (1897-1898)

Bilang pagsunod sa isinaad ng kasunduan, bago matapos ang Disyembre 1897 ay nilisan ng mga rebolusyonaryo[17] ang Biyak-na-Bato. Mula rito, tumulak sila patungong Calumpit hanggang Sual, kung saan sila sumakay sa barkong Uranus papuntang Hongkong.[18]

Bakit nga ba Hongkong ang piniling lugar nina Aguinaldo upang maging pansamantalang kanlungan nila? Nakita ng mga Pilipino ang nasabing bansa bilang mapagpalayang lugar kung saan maaring mamuhay ang mga idineklarang pilibustero ng kolonyal na pamahalaang Espanya. Ang kahalagahan ng Hongkong bilang bansang kanlungan ng mga bayaning Pilipino ay nagsimula pa sa huling hati ng ika-19 dantaon partikular na halimbawa matapos ang pag-aalsa sa Cavite noong 1872 na naging dahilan ng pagbitay sa mga bayaning Pilipino. Isa sa Felipe Agoncillo[19] sa mga ipinatapon sa Jolo ilang buwan bago sumiklab ang himagsikan ng 1896 at lumikas patungong Hapon noong Abril 1896 at mula rito’y nagpunta ng Hongkong at doon nanatili at ipinagpatuloy ang pakikipag-ugnayan sa Pilipinas.[20]

Nagbigay ng ilang dahilan si Esteban De Ocampo[21] kung bakit sa bansang Hongkong napili ng mga Pilipinong magpatapon. Pangunahing dahilan na rito ang heograpikal na lokasyon ng Hongkong sa Pilipinas. Dahil sa lapit nito sa bansa, estratehikal ang lokasyon ng Hongkong lalo na sa komunikasyon at ugnayan para sa pagpapatuloy ng himagsikan. Ang distansiya nito sa ating bansa ayon kay De Ocampo ay makikita sa patunay ng biyahe ng McCulloch, isang malaking barkong sinakyan ni Aguinaldo nang bumalik sa Pilipinas mula sa Hongkong kung saan inabot lamang ng dalawa’t kalahating araw ang paglalakbay nito. Gayundin, ang mapagpalayang klima ng pulitika (congenial political climate) sa Hongkong kung saan protektado ng mga liberal na batas at may pagkilala sa pagkakapantay-pantay ang lipunan sa ilalim ng pamamahala ng Britanya. Dahilan upang mapadali ang komunikasyon at/o ugnayan sa hanay ng mga rebolusyonaryo. Sa katunayan, ayon muli kay De Ocampo, sa limang taong operasyon ng Comite Central Filipino, hindi ito nakaranas ng anumang suliranin sa komunikasyon. Dagdag pa rito, maaaring tingnan ang salaysay ni Galicano Apacible:[22]

English chivalry inspired the Hongkong government to fulfill its sacred duty towards all political refugees. In our conflicts with some agents of the American secret service the British Government helped and protected us properly, its official declaring that so long as we complied with the laws of the colony and did not violate the avowed neutrality of England in that conflict (Spanish-American War), we could rest assured that we would receive the protection of the British government.

Dahil dito, hindi nakapagtatakang bago pa man dumating sina Aguinaldo mayroon nang naitatag na Filipino Revolutionary Committee (Disyembre 1896) na pinamunuan nina Jose Ma. Basa at Felipe Agoncillo. Pangunahing layunin nito na lumikom ng pagkain, damit, gamot at iba pang mga pangunahing pangangailangan para sa mga rebolusyonaryong patuloy na nakikipaglaban sa Pilipinas. Bagamat hindi nagtagumpay, may pagtatangka rin ang komite na magpuslit ng mga armas papasok ng Pilipinas. Ang Filipino Revolutionary Committee ang siyang magluluwal sa Hongkong Junta na siya namang mabubuo bilang Comite Central Filipino.

Pagdating sa Hongkong agad na idineposito ni Aguinaldo sa kaniyang pangalan ang tinanggap na P400,000[23] na unang bayad mula sa pamahalaang Espanya. Napagkasunduan ng mga rebolusyonaryo na ang halagang natanggap ay gagamitin sa mga susunod pang plano ng himagsikan. Tanging interes lamang ang kanilang gugugulin habang nasa Hongkong. May mga hindi sumang-ayon dito lalo na si Isabelo Artacho na nagtangka pang ihabla si Aguinaldo ngunit sa huli’y iniurong din ng una ang kaniyang plano.[24] Mula rito’y maaaring tingnan kung papaano ba namuhay ang mga rebolusyonaryo mula sa maliit na halaga ng interes ng kanilang pera.

Sa Kanlungan ng Hongkong : Mga Hamon ng Kapaligiran, Kahirapan at Kalungkutan (1898-1903)

Sa naganap na pulong ng mga rebolusyonaryo noong Enero 9, 1898, napagkasunduang hindi gagalawin ang pera sa bangko at ang gugugulin lang ay ang tubo nito na nagkakahalaga lamang ng P12,000 sa isang taon. Umupa sila ng isang malaking bahay (50 piso ang upa bawat buwan) at doon sama-samang nanirahan ang mga rebolusyonaryo, ang ilan ay may kasama pang pamilya. Ayon kay Ronaldo Mactal, mula Mayo 1898, hindi bababa sa 65 ang bilang ng mga naging kasapi ng Hongkong Junta.[25] Dagdag pa ni Alejandrino, malaya ang bawat isa na manirahan hiwalay sa malaking grupo na ito at bibigyan ng 12 pisong pensyon bawat buwan. Gayunpaman, sa hirap ng kanilang kalagayan at ng buhay sa Hongkong, iilan lamang ang humiwalay rito partikular na yaong may mga hanapbuhay doon o kaya naman ay may mga kamag-anak na tumulong sa kanila. Katulad halimbawa sa kaso ng mga Tinio, Natividad at Alejandrino na may dumating na kamag-anak at may kaunting halaga, sapat para magkaroon sila ng hiwalay na tirahan sa nagsisiksikang mga rebolusyonaryo.[26] O kaya naman ay ang kaso ni Miguel Malvar na tinulungan ng kaniyang tiyo na si Potenciano Malvar.[27]

Malinaw na isinalaysay ni Alejandrino ang kaniyang nasaksihang kalagayan ng mga rebolusyonaryo sa Hongkong. Ayon sa kaniya, sa gulang na halos 30, maaaring si Emilio Aguinaldo na ang pinakamatanda sa grupo ng mga rebolusyonaryong ipinatapon sa Hongkong. Sa kaniyang palagay, nasa edad 17 hanggang 18 ang karamihan sa mga kabataang ito at nagmula sa mga may kayang pamilya. Marami sa mga kabataang ito ay nagmula sa mga pamilyang nagmamay-ari ng mga lupain ngunit sinamsam ng kolonyal na pamahalaan kung kaya’t hirap din ang kanilang kalagayan noong panahong iyon. Lubos din ang paghanga ni Alejandrino sa mga nakita niyang sakripisyo ng mga kabataang rebolusyonaryo:[28]

…I could not help but admire those young men as I constantly saw them attired in woolen suits, sleeping on the floor, eating miserably, devoid of all forms of recreation, but always contented, buoyant in spirit and resigned. Esteban de la Rama told me that the unswerving loyalty that he has always shown to Aguinaldo was due to the fact that when he passed through Hongkong during that period, he saw the miserable existence of those Filipino exiles which Aguinaldo shared with them. (akin ang diin)

Kasabay ng kakulangan sa pondo, naging pangunahing hamon din sa mga rebolusyonaryo ang lamig ng klima sa bansang Hongkong kaiba sa klima sa Pilipinas. Dagdag pa na taglamig ang mga buwan ng Disyembre hanggang Pebrero, mga unang buwan ng pagdating ng mga Pilipino sa Hongkong. Dahil dito, isa sa mga unang nakasama sa talaan ng mga naging gastos ng mga rebolusyonaryo ay mga kasuotan para sa taglamig. Ilang halimbawa dito ay ternong lana (woolen suit) at gora (cap).[29] Kasama rin sa mga binili nila ang tabako bilang panlaban sa lamig. Kaugnay ng nakakapanibagong malamig na klima ay ang pagkakasakit naman ng mga rebolusyonaryo. Makikita ito sa mga tala ng gastos na pinambili ng medisina. Kabilang sa mga nagkasakit sina Vito Belarmino, Vitaliano Famular, Emilio Aguinaldo, Anastacio Francisco at Mariano Ponce.

Naisuma naman ni Mactal[30] ang mga gawain at gastos para sa muling pagbuhay ng himagsikan ng mga Pilipino:

Ang listahan ng mga gastusin ay magpapatunay din sa paninindigan ng ilang rebolusyonaryo na ang pagtungo sa Hongkong ay upang magpanibagong-lakas para sa muling pagpapatuloy ng rebolusyon. Ang ilan sa mga nasabing gastusin ay ang pamasahe nina Emilio Aguinaldo patungong Singapore ($15) at gastos sa Hotel Universe sa Saigon ($36). Ang mga gastos sa telegram, selyo at koreo ay nagpapakita kung saan-saan nakikipag-ugnayan ang mga rebolusyonaryo sa Hongkong. Ang ilan pa sa mga opisyal na pinagkagastusan ng Hongkong Junta ay tinta de indelible, $.60 at tinta de copier, $.70 at papel na ginagamit sa pagsulat ng liham, $2.60.

Mapupuna na pagsapit ng Abril 1898, lumaki ang naging gastusin ng mga rebolusyonaryo para sa mga telegrama at selyo. Ang madalas na pinatutunguhan ng mga telegrama ay ang Paris, Pransya, Yokohama, Hapon, London, Inglatera, Maynila at maging sa Tiensin sa Tsina. At pagsapit ng Mayo, ang listahan ng mga gastusin ay malinaw na nagpapakita na naghahanda na ang mga rebolusyonaryo sa pagpapatuloy ng rebolusyon na kanilang nasimulan na noon pang nakaraang buwan. Ang ilan sa mga nasabing pinagkagastusan ay ang tingga ($166) na maaaring gagawing bala, tatlong largabista ($42), pambili ng gamot ($200), 8 ternong military ($28) at telang seda sa paggawa ng bandera ($50).

Sa kabila ng mga sinasabing pagtitipid at hirap, mapapansin namang kasama sa listahan ng mga gastos ay relo at sombrero o kaya naman ay ang pagpapakuha ng mga larawan. Bagay na para kay Mactal ay pangkaraniwan lamang sa mga Pilipinong nakapunta sa ibang bansa.

Sa panahon ng kagipitan, sari-saring kuwento ng kabayanihan ang makikita sa hanay ng mga Pilipino. Pinaka-interesante na rito ang kuwento ni Teodoro Sandiko na habang pasahero sa barko ay nagpanggap na Hapon na kumukuha ng litrato sa mga pasahero upang makalikom ng kabayaran para sa kaniyang biyahe papuntang Hongkong mula sa Alemanya. Bilang pagkakakitaan naman habang nasa Hongkong, bumili siya ng bisikleta upang magturo sa mga nais matuto. Nagturo rin siya ng boksing, buno, at eskrima maging ng iba’t ibang wika. Mga Ingles ang karaniwang tumatangkilik sa hanapbuhay na ito ni Sandiko.[31]

Kaiba naman sa mga karanasan ng mga pangkaraniwang Pilipino sa Hongkong ang mga kinaharap ng ilang opisyal at/o kinatawan ng Pilipinas sa ibang bansa. Kung ang mga karaniwang Pilipino/rebolusyonaryo ay nagsisiksikan sa isang bahay at nagtitipid sa kanilang mga pagkain at iba pang pangangailangan, ang mga kinatawan naman ng bansa marahil dahil sa kalikasan ng kanilang katungkulan ay iba rin ang suliranin. Halimbawa, sa kaso ni Galicano Apacible, ang pagtira sa mumurahing hotel at pagkain sa mga mumurahing restawran ang kaniyang sakripisyo.[32] Maliban pa rito, sa liham ni Galicano Apacible sa kaniyang kapatid na si Leon noong Hulyo 6, 1900,[33] nabanggit niyang habang nasa Amerika ay nakatira siya sa Auditorium Hotel Chicago at nagbabayad ng $6.00 (P12.00) isang araw para sa isang kuwarto. Malaking halaga ito kung ikukumpara sa P50.00 na upa bawat buwan ng mga nagsisiksikang rebolusyonaryo sa Hongkong.

Sa kabilang banda, kasama naman sa mga pinagkagastusan ni Mariano Ponce (kinatawan sa Hapon) ang ilang kasangkapan tulad ng kubyertos, mesang sulatan, relo para sa mesa, 2 kutson, 10 kuwaderno, mga palamuti sa sala, at kumot. Malaki rin ang gastos ni Ponce sa bayad sa bahay, katulong at labandera, maging sa mga libro at subskripsiyon sa diyaryo.[34]

Katulad ng buhay ng mga Pilipinong manggagawa sa ibang bansa sa kasalukuyan, nakaranas din ang mga rebolusyonaryo/kinatawan ng Pilipinas ng kalungkutan dulot ng pagkakawalay sa kanilang mga pamilya lalo na’t pumutok na ang Digmaang Pilipino-Amerikano. Ang pagiging malayo sa pamilya sa panahon ng kaguluhan ang siyang nagdulot ng pagkabalisa sa mga Pilipino sa labas na bansa. Makikita ito sa mga palitan ng liham nina Ponce at Apacible lalo na sa huling bahagi ng 1899 hanggang 1900.[35] Masasabing bago nagtapos ang Comite Central noong 1903, naging suliranin pa rin ng mga rebolusyonaryo ang pondo[36] bagamat sa ilang taong pagiging aktibo nito, napatunayan pa rin ng mga bayaning Pilipino na may iba’t ibang mukha ang himagsikang pambansa, sa loob man o sa labas ng bayan.

Konklusyon

Muling napatunayan sa pananaliksik na ito na hindi lamang sa aktwal na labanan sumabak ang ating mga bayaning rebolusyonaryo. Makikita sa akdang ito na nasubukan din ang kanilang tapang upang harapin ang kakulangan sa pondo, pagkain, damit at iba pang pangunahing pangangailangan. Pinakamasakit marahil ang karanasang wala kang kaginhawaan sa isang dayuhang bayan. Ito ang naranasan ng mga rebolusyonaryong Pilipino sa Hongkong.

Kung tutuusin, maituturing itong ekstensyon ng hirap ng mga Pilipino mula sa Pilipinas noong panahon ng digmaan. Bagamat hindi natin maikakaila na nagkaroon na ng negatibong imahe ang mga rebolusyonaryong umano’y “nagbenta” ng ating pakikipaglaban para sa kalayaan, naipakita pa rin sa papel na ito na naging mahirap ang kanilang pamumuhay sa dayuhang bayan. Maaaring tingnan itong negatibo dahil naantala ang himagsikan ngunit sa isang banda, malinaw rin ang layuning muling buhayin ang himagsikan sa pamamagitan ng pondong nakuha sa kolonyal na pamahalaan. Ang naising ito ay makikita sa uri ng pamumuhay na isinakripisyo ng mga Pilipinong ipinatapon sa Hongkong.

Gayunpaman, kung nakita natin ang ibang mukha ng kabayanihan, makikita rin naman ang iba’t ibang lebel ng pagsasakripisyo ng mga Pilipino sa ibang bansa. Isang malinaw na halimbawa rito ang “sakripisyo” sa pagkain at tirahan ng mga karaniwang rebolusyonaryo sa Hongkong na kaiba sa “pagtitiis” ng mga kinatawan ng Pilipinas sa ibang bansa partikular na nina Felipe Agoncillo at Mariano Ponce. Ibig sabihin, hanggang sa kalagayang ito, makikita ang pagkakaiba ng mga pangkaraniwang rebolusyonaryo sa mga may mataas na katungkulan sa pamahalaan.

Sa huli, kabayanihan pa ring maituturing ang pinatunayan ng mga rebolusyonaryong ipinatapon sa Hongkong. Kabayanihang pinatunayan sa labas ng bayan ngunit para sa bayan pa rin, sapagkat sa huli, ang mga pakikipaglabang ito ang siya pa ring naging puhunan ng mga Pilipino sa aktwal na digmaan/pakikipaglaban.

Apendise

1.1

Ang mga sumusunod na pangalan ang listahan ng 36 rebolusyonaryong kasama ni Aguinaldo na nagpatapon sa Hongkong noong Disyembre 1897:

Pedro Aguinaldo

Tomas Aguinaldo

Joaquin Alejandrino

Celestino Aragon

Jose Aragon

Primitivo Artacho

Vito Belarmino

Agapito Bonzon

Antonio Carlos

Eugenio de la Cruz

Agustin de la Rosa

Gregorio H. del Pilar

Valentin Diaz

Salvador Estrella

Vitaliano Famular

Dr. Anastacio Francisco

Pedro Francisco

Francisco Frani

Maximo Kabigting

Vicente Kagton

Silvestre Legazpi

Teodoro Legazpi

Mariano Llanera

Doroteo Lopez

Vicente Lukban

Lazaro Makapagal

Miguel Malvar

Tomas Mascardo

Antonio Montenegro

Benito Natividad

Carlos Ronquillo

Manuel Tinio

Miguel Valenzuela

Wenceslao Viniegra

Escolastico Viola

Lino Viola

Batis: Dumindin, Arnaldo. Philippine-American War, 1899-1902. nasa philippineamericanwar. webs.com. Abril 03, 2011.

1.2

Talaan ng mga gastos ng Hongkong Junta noong Enero 5, 1898

Pangalan Kasuotang Binili Halaga (dolyar)
Benito Natividad 2 kamisa 2.80
1 kurbata 1.00
Joaquin Natividad 1 pares ng kamisa 2.80
Lino Viola 3 pares ng kamisa 4.20
Maximo Kabigting 2 pares ng kamisa 2.80
Manuel Tinio 2 pares ng kamisa 2.80
Gregorio del Pilar 2 pares ng kamisa 2.80
Wenceslao Viniegra 2 pares ng kamisa 2.80
Tomas Mascardo 2 pares ng kamisa 2.80
Celestino Aragon 1 pares ng trahe (terno) 10.00
Agustin de la Rosa 1 pares ng trahe (terno) 10.00
Joaquin Alejandrino 1 pares na may kulay na terno 17.00
2 pares ng kamisa 2.80
64.60 (Kabuuang Halaga

Batis: Philippine Revolutionary Papers (Rolyo 5), ayon sa pananaliksik ni Mactal, 2000, pah. 152.

TALASANGGUNIAN

Primaryang Batis

Aguinaldo, Emilio. Mga Gunita ng Himagsikan. Maynila: Christina Aguinaldo Suntay (Publisher). 1964.

____________. “True Account of the Philippine Revolution” nasa Mauro Garcia (patnugot). Aguinaldo in Retrospect (A Volume Issued to Commemorate the Century of General Emilio Aguinaldo y Famy with Documents on the Philippine-American War, 1898-1901 and the First Philippine Republic). Maynila: Philippine Historical Association. 1969.

Alejandrino, Jose. The Price of Freedom (La Senda del Sacrificio), Episodes and Anecdotes of our Struggles for Freedom. Maynila: M. Colcol and Company. 1949.

Ponce, Mariano. Cartas Sobre La Revolucion. Salin nina Ma. Luisa T. Camagay at Wystan dela Peña. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, Office of Research Coordination, Unibersidad ng Pilipinas. 1997.

Sheridan, Richard Brinsley. The Filipino Martyrs, A Story of the Crime of February 4, 1899. John Lane: The Bodley Head, London and New York, 1900. Muling inilathala sa Pilipinas ng Malaya Books Inc. 1970.

Turot, Henri. First Philippine President, 1898-1901, Emilio Aguinaldo (translated from French by Pacifico A. Castro). Paris. 1900 nasa Eyewitness Accounts in 1900 of the Philippine Revolution, The Philippine-American War and the United States Occupation of the Philippines by a French Journalist and a British Observer.

Whitmarsh, Phelps. “Through Filipino Eyes: An Authorized Interview with the President of the Filipino Junta at Hong Kong” nasa The Outlook. Tomo 63. Bilang 4. Disyembre 2, 1899.

Wildman, Edwin. Aguinaldo: A Narrative of Filipino Ambitions. Boston: Lothrop Pub. 1901.

Aguinaldo’s Odyssey (As Told in the Diaries of Col. Simeon Villa and Dr. Santiago Barcelona). Manila: Publications of the Bureau of Public Libraries. 1963.

Sekondaryang Batis

Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People, 8th Edition. Quezon City: Garotech Publishing. 1990.

______________. “On Aguinaldo” (Paper read at the program held under the auspices of the Philipine Historical Association to Commemorate the 97th Birth Anniversary of General Emilio Aguinaldo on March 22, 1966).

Alzona, Encarnacion. Galicano Apacible: Profile of a Filipino Patriot. Philippines: Apacible Family. 1970.

De Ocampo, Esteban with the collaboration of Alfredo B. Saulo. First Filipino Diplomat, Felipe Agoncillo (1859-1941). Manila: National Historical Institute. 1994.

Dumindin, Arnaldo. Philippine-American War, 1899-1902. nasa philippineamericanwar. webs.com. Abril 03, 2011.

Fabella. Gabriel F. “The Role of Aguinaldo in History” (Paper read at the program held under the auspices of the Philipine Historical Association to Commemorate the 97th Birth Anniversary of General Emilio Aguinaldo on March 22, 1966).

Mactal, Ronaldo B. Hongkong Junta/Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersiya. Maynila: De La Salle University Press. 2000.

Navarro, Atoy at Ryan Palad. Tayabas: Pagmumulat sa Kasaysayan, Himagsikan at Sentenaryo. Quezon City: Limbagang Pangkasaysayan. 1998.

Reysio-Cruz, Amelita. Gen. Miguel Malvar: The Biography of a Consummate Filipino. Manila: National Historical Institute. 1998.

Schumacher, John. The Making of a Nation: Essays on 19th Century Philippine Nationalism. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. 1991.

Tan, Samuel K. Filipino-American War, 1899-1913. Quezon City: University of the Philippines Press. 2002.


[1] Papel na ipinasa kay Dr. Ma. Luisa T. Camagay, bilang tugon sa mga pangangailangan ng kursong KASAYSAYAN 208 (Digmaang Pilipino-Amerikano), Ikalawang Semestre, AT 2010-2011.

[2] Samuel K. Tan, Filipino-American War, 1899-1913. Quezon City: University of the Philippines Press, 2002.

[3] Jose Alejandrino, The Price of Freedom (La Senda del Sacrificio), Episodes and Anecdotes of our Struggles for Freedom. Maynila: M. Colcol and Company. 1949.

[4] Ronaldo B. Mactal, Hongkong Junta/Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersiya. Maynila: De La Salle University Press. 2000.

[5] Mactal, 2000, pah. 3.

[6] Unang ginamit ito ni Atoy Navarro sa kaniyang akda kasama si Ryan Palad, Tayabas: Pagmumulat sa Kasaysayan, Himagsikan at Sentenaryo. Quezon City; Limbagang Pangkasaysayan, 1998.

[7] Teodoro A. Agoncillo, History of the Filipino People, 8th edition. Quezon City: Garotech Publishing, 1990, pah. 115.

[8] John Schumacher, The Making of a Nation: Essays on 19th Century Philippine Nationalism. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. 1991. pah. 16-19.

[9] Navarro at Palad, 1998.

[10] Agoncillo, 1990, 181.

[11] Emilio Aguinaldo, Mga Gunita ng Himagsikan, Maynila: Christina Aguinaldo Suntay (Publisher), 1964, pah. 256-260.

[12] Aguinaldo, 1964, pah. 264.

[13] Bagamat sinabi ito ni Aguinaldo, mahalaga ring banggitin na sa gunita naman ni Jose Alejandrino (The Price of Freedom, (La Senda del Sacrificio), Episodes and Anecdotes of our Struggles for Freedom, 1949, pah. 38), kaniyang ipinahayag ang paghanga kay Mamerto Natividad bilang rebolusyonaryo. Sa katunayan, sinabi ni Alejandrino na kung nabuhay lamang si Natividad, marahil ay hindi nito pinayagan ang Kasunduan sa Biyak-na-Bato.

[14] Para sa kabuuang kopya ng Kasunduan sa Biyak-na-Bato, maaaring tingnan ang apendise ng Mauro Garcia (patnugot), Aguinaldo in Retrospect (A Volume Issued to Commemorate the Century of General Emilio Aguinaldo y Famy with Documents on the Philippine-American War, 1898-1901, and the First Republic), Manila: Philippine Historical Association, 1969.

[15] Aguinaldo, 1964, pah. 265-266 ; bagamat mas marami ang probisyong sinabi ni Aguinaldo, mayroon ding kopya ng “Pact of Biak-na-Bato, Principal Provisions” na matatagpuan sa Turot, Henri. First Philippine President, 1898-1901, Emilio Aguinaldo (translated from French by Pacifico A. Castro). Paris. 1900 nasa Eyewitness Accounts in 1900 of the Philippine Revolution, The Philippine-American War and the United States Occupation of the Philippines by a French Journalist and a British Observer, pah. 137.

[16] Ayon kay Aguinaldo (1964, pah. 265), hindi ito nasunod kung kaya’t sa kabuuan ay apat na daang libo (P400,000) lamang ang tinanggap ng mga rebolusyonaryo.

[17] Makikita sa Apendise (1.1) ang listahan ng mga rebolusyonaryong kasama umano ni Aguinaldo ayon sa bersyon ni Dumindin, Arnaldo. Philippine-American War, 1899-1902. nasa philippineamericanwar. webs.com. Abril 03, 2011. Gayunpaman, kung titingnan ang iba pang batis, magkakaiba ang sinasabing bilang ng mga rebolusyonaryong kasama ni Aguinaldo nang magtungo sa Hongkong: 42 ayon kay Edwin Wildman, Aguinaldo: A Narrative of Filipino Ambitions. Boston: Lothrop Pub. 1901, pah. 47; at Sheridan, Richard Brinsley. The Filipino Martyrs, A Story of the Crime of February 4, 1899. John Lane: The Bodley Head, London and New York, 1900. Muling inilathala sa Pilipinas ng Malaya Books Inc. 1970, pah. 22; samantalang 50 naman sa bersyon ni Alejandrino, 1949, pah. 81 at huli; “46 na mga tagasunod” ayon kay Mariano Ponce, Cartas Sobre La Revolucion. Salin nina Ma. Luisa T. Camagay at Wystan dela Peña. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, Office of Research Coordination, Unibersidad ng Pilipinas. 1997, pah. 93.

[18] Wildman, 1901, pah. 47; Alejandrino, 1949, pah. 81 ; Amelita Reysio-Cruz, Gen. Miguel C. Malvar: The Biography of a Consummate Filipino. Manila: National Historical Institute, 1998, pah. 92.

[19] De Ocampo, Esteban with the collaboration of Alfredo B. Saulo. First Filipino Diplomat, Felipe Agoncillo (1859-1941). Manila: National Historical Institute, 1994, pah. 70.

[20] De Ocampo, 1994, pah. 2.

[21] De Ocampo, 1994, pah. 71.

[22] Encarnacion Alzona, Galicano Apacible: Profile of a Filipino Patriot. Philippines: Apacible Family, 1970, pah. 62-63.

[23] Bagamat hindi na nasundan pa ang dapat na P800,000 napagkasunduan, dahilan upang bumalik ang puwersa ni Aguinaldo sa kalagitnaan ng 1898 upang ipagpatuloy ang himagsikan at/o pakikipaglaban.

[24] Gabriel F. Fabella, “The Role of Aguinaldo in History” (Paper read at the program held under the auspices of the Philipine Historical Association to Commemorate the 97th Birth Anniversary of General Emilio Aguinaldo on March 22, 1966), pah. 21. ; Alejandrino, 1949, pah. 81 ; Mactal, 2000, pah. 149.

[25] Mactal, 2000, pah. 149-150.

[26] Alejandrino, 1949, pah. 82-84.

[27] Reysio-Cruz, 1998, pah. 92.

[28] Alejandrino, 1949, pah. 82-83.

[29] Mga salin na ginamit ni Mactal, 2000, pah. 151 ; Makikita sa Apendise (1.2) ang Talaan ng mga detalye ng gastos noong Enero 5, 1898.

[30] Mactal, 2000, pah. 158.

[31] Alejandrino, 1949, pah. 28-29.

[32] Alzona, 1970, pah. 105.

[33] Alzona, 1970, pah. 85-86.

[34] Mactal, 2000, pah. 164.

[35] Ponce, 1997, pah. 231.

[36] Tungkol sa paglilinaw sa pinuntahan ng perang tinanggap ng mga rebolusyonaryo mula sa Kasunduan sa Biyak-na-Bato, maaaring tingnan ang gunita ni Alejandrino, 1949, pah. 87.

Share

Comments

7 Comments on "Ang Kasaysayan ng mga Pilipinong Ipinatapon sa Hongkong (1897-1903)"

  1. jeremie morales on Sun, 20th Nov 2011 7:47 PM 

    republika ng biak-na-bato,.

  2. nikka genevieve gallego on Thu, 24th Nov 2011 6:30 PM 

    gfh

  3. yumi on Sun, 15th Apr 2012 12:49 AM 

    The statement with the footnote number 27 is a misinformation. Potenciano Malvar is the brother of Miguel Malvar. The original source, which is referred in this article, mentions that Potenciano Malvar as the uncle of Bernabe, the son of Miguel Malvar.

  4. admin on Fri, 20th Apr 2012 9:21 AM 

    I will forward your comment to the writer for verification. Thank you for the information.

  5. Manny Francisco on Thu, 22nd Nov 2012 12:36 PM 

    Will you name each individual in the picture?

  6. Manny Francisco on Thu, 22nd Nov 2012 12:37 PM 

    Will you name each individual in the picture in a way we can identify which is who?

  7. admin on Thu, 22nd Nov 2012 10:03 PM 

    (Seated on the floor from left to right) Emilio Aguinaldo, Mariano Llanera, Tomas Aguinaldo, Vito Belarmino, Antonio Montenegro, Escolastico Viola, Lino Viola, Valentin Diaz, Dr. Anastacio Francisco, Benito Natividad, Gregorio H. del Pilar, Manuel Tinio, Salvador Estrella, Maximo Kabigting, Wenceslao Viniegra, Doroteo Lopez, Vicente Lukban, Primitivo Artacho, Tomas Mascardo, Joaquin Alejandrino, Pedro Aguinaldo, Agapito Bonson, Carlos Ronquillo, Teodoro Legazpi, Agustin de la Rosa, Miguel Valenzuela, Antonio Carlos, Celestino Aragon, Jose Aragon, Pedro Francisco, Lazaro Makapagal y Lakang-dula, Silvestre Legazpi, Vitaliano Famular, Vicenter Kagton, Francisco Frani and Eugenio de la Cruz.

Tell us what you're thinking...
and oh, if you want a pic to show with your comment, go get a gravatar!





Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.