“Forgive us. Forgive us. Forgive us.”
The family of hostage taker former police senior inspector Rolando Mendoza, the Philippine government, and the Philippine Catholic Church have separately asked forgiveness to Hongkong, to their families and to the world for Mendoza’s killing of eight Hongkong nationals in a parked tourist bus in Manila last Monday.
Hostage taker’s father Ramon Mendoza, 80 years old, in between sobs in front of a television camera apologized: “Please forgive us.”
He was crying uncontrollably as his eldest son’s casket was being entered into the family residence in Tanauan, Batangas in southern Luzon last night.
Rolando’s sister Cathy Mendoza Salgado, representing the Mendoza family, also said on camera: “On behalf of our family, we are asking for forgiveness. We are also feeling what the relatives of the Chinese nationals in Hong Kong feel about the loss of their loved ones.”
Both father and sister said Rolando was a good son and sibling always putting the family welfare first. “He waved at me smiling while he was sweeping the yard,” the father said of the last time he saw his son alive.
The hostage-taker’s sister showed Rolando’s 17 medals and plaques attesting to his being a decorated policeman in his 30 years of service. One was from Jaycees International that awarded him one of the Top 10 Policemen in 1986.
In a another development, a Catholic priest admitted that the Church has failed to “inculcate the basic human and Christian values” as it is sharing the blame in the hostage drama that culminated in the tragic deaths of the hostages and the hostage-taker himself, the Union of Catholic Asian News (UCAN) reported online.
“The Church has failed, although it is trying its best, to cope with the situation of poverty and helplessness that led to desperation,” Claretian Father Samuel Canilang, director of the Institute for Consecrated Life in Asia was quoted as saying by ucanews.com.
The Philippine police dismissed Mendoza for extortion, robbery and grave threats when a Mandarin hotel chef lodged a complaint against him in 2008. The chef accused Mendoza of allegedly forcing him to swallow shabu after arresting him for illegal parking. Mendoza also was accused of extorting Php 20,000 in exchange for the chef’s freedom.
Mendoza demanded during the hostage drama that his name be cleared of the charges and that he be reinstated in the police service.
In another development, Philippine President Benigno Aquino III declared August 25 as a Day of National Mourning ordering all government agencies, department offices and municipal governments, to lower their flags at half-mast. Malacanang, Senate and Congress led the lowering of the Philippine flags at half-mast to pay their last respects and condole with the Hongkong government and the families who lost their loved ones during the hostage ordeal.
The President also sent flowers and fruits with the Presidential seal to the seven wounded and injured Hongkong nationals currently operated on and recuperating in Manila Hospital. (Gloria Esguerra Melencio)
The ‘Warays’ are the haves
By Gloria Esguerra Melencio
Waray is a Samar-Leyte word which means none or nothing. How the word became a collective name of people living in Samar and Leyte, two islands that lie closely to each other in the Visayan region in middle curve of the Philippines, is not yet known in history.
Some Filipinos condescendingly refer to this group of people as “waray upay” (poor) or “waray kuwarta” (no money). Stereotypic images of Waraynons vary as “waray upay nga mga tawo” (good for nothing people) to mean they are drunkards, thieves or gamblers for men; and prostitutes, dancers or housemaids for women.
Recorded was Jesuit priest Pedro Chirino’s account describing those people in Samar and Leyte as “good-for-nothing” people because all they responded to the friars when they asked them about everything – the name of the place where they berthed, for directions , or for the names of people who were not yet and who refused to be baptized as Christians were: “Waray” (I do not know) or “waray gad” (nothing if you please) or “waray man” (truly nothing) or “waray kunta” (absolutely nothing).
Early Samar-Leyte people must had invented many versions of that waray word to cover up what had really been happening from middle of 16th century up to the whole of 17th century.
The word connotes negativity, but for the Waraynons it means vigilance, bravery, intelligence, wit and survival. Had the early Spanish conquistadores only known that the word covers up the “turugpo” (meetings) or “tigaman” (congregation) in the “pantaw” (temporary makeshift altar) every “ginmata” (full moon) or a reaction to the Spaniards’ burning of the babaylans (mostly priestesses) at stake and beheadings of Bancao (Carigara, Leyte) and Sumuroy (Palapag, Samar) – they could had directly named these “docile” yet “warlike” people as cimarrones, remontados, paganos, erejes, insurrectos or suversibos.
Yet, they call them as such in their 18th and 19th century Spanish documents. But while the Waray word had stuck just the same, the bravado of the Waraynons has continued even during the American period up to this day.
The 20th century Balangiga Encounter (Americans refused to call it such and prefer to call it the Balangiga Affair) in Samar where Waraynons successfully penetrated and defeated the American encampment had been a result of a well-planned attack.
What’s in a name? Spaniards refused to give the Samar-Leyte people a name that would show their resentments and their wit in the battle of the minds. Americans deny that the Waray people are capable of retaliation: At times when Waraynons cannot face cannon balls, guns and swords, they used a different strategy. Lack in arms did not mean losing the war.
Next time we are tempted to think of the Warays as all members of the Waray-waray Gang who does kidnap-for-ransoms, or the “waray upay” people who drink gin till they drop dead in Tondo or Navotas side streets, or the GROs along Ermita and Quezon Avenue or the housemaids in the neighborhood, always remember the ancestors and babaylans in 1521, Bancao in 1621, Sumuroy in 1650, the heroes of the Balangiga attack in 1901 and many more who did not make it in written history because they were not rich and famous.
Waray has become a beautiful word.
HK, Singapore OFWs transmit votes successfully
11 May 2010 – The Department of Foreign Affairs-Overseas Absentee
Voting Secretariat (DFA-OAVS) said today that the election results
from the Philippine Consulate General in Hong Kong and the Philippine
Embassy in Singapore were successfully transmitted to the Commission
of Elections (COMELEC) server in Manila last night.
The automated mode of voting was implemented in the two areas.
The Consulate General in Hong Kong said that 39,383 out of 95,355 OFWs cast their ballots in 96 clustered precincts.
Unofficial results showed that Senator Noynoy Aquino of the Liberal
Party (LP) led the candidates for President with 19,606 votes,
followed by Eddie Villanueva of Bangon Pilipinas with 8,327 votes and
Senator Manuel Villar of the Nacionalista Party (NP) with 5,622 votes.
Lakas-CMD bet Gilberto Teodoro Jr. (2,556) bet followed,
Pwersa ng Masang Pilipino’s Joseph Estrada (1,980), Bagumbayan-VNP’s
Richard Gordon (945), Kilusang Bagong Lipunan’s (KBL) Vetellano Acosta
(58), independent candidate Jamby Madrigal (30), Ang Kapatiran’s John
Carlos delos Reyes (26) and independent Nicanor Perlas (20) were next.
For Vice President, Senator Mar Roxas (LP) got 19,837 votes, followed
by Senator Loren Legarda of the Nationalist People’s Coalition with
6,885 and Bangon Pilipinas’ Perfecto Yasay with 6, 353 votes.
Garnering fourth place is PDP-Laban’s Jejomar Binay (4,083), followed
by Bagumbayan-VNP’s Bayani Fernando (998), Lakas-CMD’s Eduardo Manzano
(639), KBL’s Jose Sonza (103) and Ang Kapatiran’s Dominador Chipeco
(20).
For senators, the top 12 are: Bong Revilla (22,020); Ralph Recto
(20,495); Franklin Drilon (19,982); Jinggoy Estrada (19,946); Miriam
Defensor-Santiago (19,739); Ferdinand Marcos Jr. (18,555); Juan Ponce
Enrile (16,479); Vicente Sotto III (14,262); Pilar Juliana Cayetano
(13,817); Serge Osmena III (11,690); Jose de Venecia III (11,263),
and; Teofisto Guingona III (10,853).
The next 12 are: Liza Maza (10,460); Manuel Lapid (10,217); Satur
Ocampo (9,949), Ma. Katherine Inocencio (9,834); Imelda Papin (9,471);
Rey Langit (9,444), Gilbert Cesar Remulla (9,088); Sonia Roco (8,828);
Francisco Tatad (8,424); Ramoncito Ocampo (7,533); Alexander Tinsay
(7,188) and; Susan Ople (7,056).
In Singapore, 9,588 out of 31,851 OFWs cast their ballots in 32 clustered precincts.
Unofficial results there said that Aquino led the presidential race
with 4,949 votes, followed by Villar (1,314) and Gordon (1,105).
At fourth place is Teodoro (1,024), followed by Villanueva (711),
Estrada (345), Madrigal (19), Perlas (19), Acosta (17) and Delos Reyes
(12).
For Vice President, Roxas led all candidates with 5,017 votes,
followed by Legarda (1,617) and Bagumbayan-VNP’s Bayani Fernando
(1,060).
Following them are: Binay (1,056), Yasay (386), Manzano (247), Sonza
(71) and Chipeco (15).
For senators, the top 12 are: Recto (5,651); Defensor-Santiago
(5,534); Drilon (5,472); Cayetano (4,394); Revilla (4,373); Osmena
(4,085); Marcos (3,906); Enrile (3,899); Guingona (3,825); Sotto
(3,711); Estrada (3,120); Roco (2,679), and; De Venecia (2,679).
The next 12 are: Rozzano Rufino Biazon (2,582); Tatad (2,555); Lapid
(2,431); Remulla (2,381); Alexander Lacson (2,368); Risa Hontiveros
Baraquel (2,277); Ramon Mitra (1,825); Ople (1,704); Gwendolyn
Pimentel (1,603); Emilo Mario Osmena (1,542), Ocampo (1,383) and
Nereus Acosta (1,375).
Other Embassies and Consulates General are manually canvassing their
votes after polling ended at 7:00 p.m. (Philippine time) yesterday.
A total of 134,000 registered overseas voters participated in the
overseas absentee voting (OAV) as of yesterday morning. This
surpasses the 2007 voter turnout of 81,732.
The DFA-OAVS, through its OAVS Monitoring and Action Center
(OAVS-MAC), is operating 24 hours a day to receive the results of
voting in all the Embassies and Consulates General around the world.
They are expected to receive all results on or before May 15.
DFA-OAVS Vice Chairperson Nestor Padalhin said that the results
transmitted at the OAVS-MAC are unofficial, as the official canvassing
is done at the COMELEC and the National Board of Canvassers at the
Philippine International Convention Center.
DFA-OAVS Chairperson and Foreign Affairs Undersecretary Rafael Seguis
also thanked the volunteers and other groups who took time out to help
the Embassies and Consulates General in the OAV exercise.
For the foreign service posts who adopted postal or personal voting, a
preliminary certificate of canvassing are being faxed to the DFA-OAVS
on the results of voting in their area of jurisdiction after the
counting of ballots.
Kabilugan at Katunawan: Buwan sa Kabihasnang Pilipino
Ni Dante L. Ambrosio
Departamento ng Kasaysayan
Unibersidad ng Pilipinas-Diliman
Buod
Bagaman tila napakapangkaraniwan na ng buwan sa langit at naisasaisantabi ito ng modernong sistema ng pamumuhay, patuloy na pinapahalagahan at sinasangguni ng mga kulturang Pilipino ang buwan sa iba’t ibang gawain gaya ng pagpapanahon, pagtatanim, pangingisda, paglalakbay, pagtatayo ng bahay, pagsasagawa ng mga ritwal, at iba pa. May nabuo ang mga ito na mga paniniwala, kaalaman at kaugalian ukol sa buwan na gumabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay sa paglipas ng panahon. Bahagi ang mga ito ng kanilang pananaw at kaalamang astronomiko ukol sa iba’t ibang penomena sa kalangitan at nagpapamalas, kung gayon, ng kanilang pag-unawa sa kanilang ugnay sa kapaligiran.
Gaya ng maraming bagay sa kapaligiran, napakapangkaraniwan ng buwan kaya tila hindi na ito gaanong binibigyang pansin laluna ng mga nasa kalunsuran. Ngunit sa iba’t ibang bahagi ng Pilipinas, marami pa rin ang sumasangguni rito. Halimbawa, tinitiyak pa rin ng mga karpintero at tukang na sinisimulan ang pagtatayo ng bahay at paggawa ng kumpit sa kabilugan ng buwan. Kinukunsulta pa rin ito ng mga babaylan at imam para sa tamang panahon ng pagpapakasal, paglalakbay, pagsisimula ng negosyo at pakikipag-usap sa malalaking tao. Nakatimo sa kamalayan at kabihasnang Pilipino ang mga paniniwala at kaugaliang ganito ukol sa buwan gaano man ito magmukhang napakapangkaraniwan.
Sa iba, mga pamahiing walang batayan at hindi maka-agham ang mga paniniwala at kaugaliang ito. Ngunit mga siyentipiko mismo ang nagsasabing makabuluhan at lehitimo ang ganitong mga paniniwala. May sariling lohika at salalayan ang mga ito na nagamit ng tao para mabuhay mula noong panahong sinauna at nagpapamalas ng pag-unawa ng bawat kultura sa ugnay nila sa kanilang kapaligiran (USNC/IUHPS 2001).
Sa kasalukuyan, lumalalim ang interes ng modernong agham sa tinaguriang sistema ng katutubong kaalaman o indigenous knowledge system kung saan nakapaloob ang ganitong mga paniniwala at kaugalian. Dumarami ang mga subdisiplinang may unlaping ethno – ethnoscience, ethnomedicine, ethnoecology, ethnobotany, ethnozoology, ethnohistory, ethnoforestry, ethnoastronomy. Itong huli ang subdisiplinang nag-aaral sa mga katutubong paniniwala, kaalaman, at kaugalian ukol sa mga penomena sa langit, kabilang ang buwan.
Ang ethnoastronomiya – at ang arkeoastronomiya – ay mga subdisiplinang umunlad sa nakaraang 40 taon mahigit mula nang maunawaan ang oryentasyong astronomiko ng Stonehenge ng Ingglatera noong dekada 1960. Kinapapalooban ang mga subdisiplinang ito ng pag-aaral at pagsusuri sa mga pananaw, paniniwala, kaalaman at kaugaliang kaugnay ng astronomiya ng mga sinaunang kabihasnan gayundin ng kontemporaryong astronomiya ng mga grupong etnolingwistiko. Isang bunga ng ganitong pag-aaral ang mas malalim na pag-unawa sa sinauna at katutubong sistema ng kalendaryo o pagpapanahon, mga pagbabago sa pag-unawa sa konsepto ng panahon at espasyo, mga kaalaman sa nabigasyon o paglalayag, pagpaplano ng lungsod, pagtatakda ng mainam na panahon sa mga gawain gaya ng pagtatanim, pangingisda, pangangaso, pagtatayo ng bahay, pagnenegosyo, iba pa. Nakakapag-ambag ang ganitong pag-aaral sa pag-unawa ng ugnay ng tao sa kalikasan sa paglipas ng panahon, sa kanilang pananaw sa sandaigdigan at sa impluwensya ng mga ito sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay (Center for Archaeoastronomy 1991).
Isa sa mga penomenang astronomiko na nasa sentro ng mga paniniwala at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ang buwan. Sa mga sumusunod na pahina, sisikaping ilahad ang ilang pananaw, paniniwala, kaalaman, at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ukol sa buwan: sa partikular, ang mga katutubong paniniwala ukol sa buwan; ang mga katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip at pagkilos ng mga ito; at, ang mga katutubong kaugalian na naging bahagi ng buhay, kabihasnan at kasaysayan ng mga ito.
Araw, Buwan at Bituin
Maagang naging bahagi ng buhay ng mga Pilipino ang buwan. Kagyat itong makikita sa halos magkakahawig na tawag dito sa buong kapuluan – buwán, búlan, vúgan, buran. Magkakahawig din ang tawag sa dalawa pang penomena sa langit na kaugnay ng buwan – ang araw at bituin. ‘Adlaw, ‘áldaw, ‘algáw, ‘ágiw, gindaw ang mga tawag sa araw; bitú’un, bitú’on naman ang bituín (tingnan ang Kahon 1). Mauugat ang ganitong pagkakahawig sa paglaganap sa arkipelago ng mga taong nagsasalita ng wikang Austronesyano simula dakong 3000 BC.
Hindi maaaring talakayin ang buwan nang hindi nababanggit ang araw at bituin. Magkakaugnay ang mga ito sa kamalayang Pilipino. Madalas ilarawan ng mga grupong etniko ang araw, buwan at bituin bilang mag-anak: ama ang araw, ina ang buwan at anak o mula sa kanilang anak ang mga bituin (Eugenio 1994:114-141). May iba ring salaysay, gayunman, na nagsasabing magkapatid, magkaibigan o magkaribal ang araw at buwan (Cole 1915:192; Eugenio 1994:115, 117-118, 135; Jenks 1905:221-222; Sals 1955:73; Vanoverbergh 1972:90, 110).
Binabanggit sa mga salaysay na ito ang pagkakagalit ng araw at buwan para ipaliwanag ang kanilang paghihiwalay. Ngunit nagkagalit man at naghiwalay, nanatili ang kanilang pagiging mag-anak. Magkakasama sila sa langit kahit sumisikat sila nang magkaibang panahon. Madalas na kasama ng ina ang kanyang mga anak, kaya laging magkasama sa langit ang buwan at ang mga bituin. Patuloy na inaamo ng ama ang nakagalit na ina, kaya tila laging hinahabol ng araw ang buwan sa langit.
Sa ganitong paglalarawan, kagyat na madarama ang pagpapahalaga ng mga Pilipino sa araw, buwan at mga bituin. Kanilang inihambing ang naobserbahang ugnayan ng tatlo sa isa sa mga pinahahalagahan nilang institusyong panlipunan. Sa paghahambing sa tatlong penomena sa mag-anak, itinatak nila ang sariling kabihasnan sa langit.
Itinuturing din ng ibang kulturang Pilipino na kinatawan ng diwata kung hindi man diwata mismo ang buwan. Kaya inaalayan ito ng mga ritwal at dinadasalan ng mga katutubo. Ayon kina Plasencia (1979:229), Chirino (1969:298) at Morga (1990:291), sinasamba, halimbawa, ng mga Tagalog ang buwan laluna ang katunawan nito na sinasabayan nila ng pagsasaya. Ang pagtatabi diumano ng buwan at araw sa panahon ng katunawan hanggang bagong buwan ay panahon ng pagsisiping ng dalawa kung kaya nagdaraos ng handaan sa pagkakataong ito.
Gaya ng araw at mga bituin, batis din ang buwan ng liwanag laluna sa gabing madilim. Ang paglaki nito tungo sa kabilugan ay binibigyan ng kahulugan ng pagkabuhay samantalang ang pagliit nito tungo sa katunawan ay kamatayan naman. Sa maraming kultura, magandang pangitain ang hatid ng lubos nitong pagbilog kaya madalas na itakda ang mga gawain sa pagbibilog ng buwan.
Pagbabago ng Anyo ng Buwan
Isa sa mga katangian ng buwan na sinusubaybayan ng mga Pilipino ang regular na pagbabago ng anyo nito. Walang malinaw na paliwanag sa pagbabagong ito liban sa iniulat ni Benedict (1916: 47) na paniniwala ng mga Bagobo na dumaraan ang buwan sa walong butas sa langit sa pagsikat at paglubog nito. Kinakatawan marahil ng hugis ng bawat butas ang anyo ng buwan habang panahunang dumaraan ito sa bawat isa. Sa iba, inihahalintulad ang pagbabago ng anyo nito sa ikot ng buhay at kamatayan – pagkabuhay ang pagtungo nito sa lubos na kabilugan at pagkamatay naman ang pagtungo sa lubos na pagkawala sa langit (Porras 1919:9-12).
Sa modernong agham, ipinapaliwanag ito batay sa pagbabago ng laki ng bahagi ng buwan na naliliwanagan ng araw habang umiikot ang una sa daigdig. Kabilugan ng buwan kapag nasisinagan ng araw ang buong mukha ng buwan na nakaharap sa daigdig. Nagaganap ito kapag magkaibayo ang araw at buwan sa langit. Katunawan naman ng buwan kapag hindi naaarawan ang mukha nito. Sa pagkakataong ito, magkatabi sa langit ang araw at buwan. Kalahati ang buwan kapag kalahati lamang ng mukha nito ang nasisinagan ng araw. Makikita ito kapag eksaktong nasa tuktok ang buwan sa paglubog at pagsikat ng araw.
May tawag ang mga sinaunang Pilipino sa iba’t ibang anyo ng buwan. Tinukoy nina San Buenaventura (1613:395) at San Antonio (2000:134, 263, 276) ang tawag ng mga Tagalog noong siglo 17 sa mga ito (tingnan ang Kahon 2). May sariling tawag din noong siglo 17 ang mga sinaunang Bisaya (Scott 1994:121-122) sa iba’t ibang anyo ng buwan (tingnan ang Kahon 3). Pansinin ang ginawa nilang paghahambing ng itsura at tawag sa buwan sa mga bagay sa kanilang kabihasnan – kilay, karit, suklay, alimango.
May 13 anyo ng buwan ang mga sinaunang Tagalog samantalang may 15 naman ang mga sinaunang Bisaya. Bakit ganito karami ang pagtukoy sa mga anyo ng buwan? Bukod sa kapansin-pansin sa mga gabing walang ibang liwanag kundi iyong nagmumula sa buwan, ang pagbabagong-anyong ito ang nagsisilbing kalendaryo ng mga sinaunang Pilipino. Inoorasan nito ang paglipas ng panahon na mas mahaba sa maghapong paglalakbay ng araw sa langit.
Hindi nawala sa mga Tagalog ang pagtukoy sa nagbabagong anyo ng buwan. Iniulat ito nina Noceda at Sanlucar sa kanilang bokabularyong Tagalog noong gitnang siglo 18 (1860:62-63). Binanggit din ito sa diksyunaryong tinipon ni Serrano-Laktaw (1965:139) noong siglo 19 bagaman di kasingdami.
Bunga ng pananatili o pagkakahawig ng mga katawagang Tagalog sa mga anyo ng buwan sa paglipas ng panahon, maipapalagay na pareho o kahawig din ng mga kasalukuyang katawagan ng ibang grupong etniko ang mga sinaunang katawagan nila rito. Limang anyo ng buwan, halimbawa, ang iniulat ni Hannaway (1996:302) para sa mga Subanen ng Midsalip, Zamboanga del Sur noong 1996 bagaman walong anyo ang iniulat ni Christie (1909:110) para sa mga Subanen ng Sindangan Bay noong 1909 (tingnan ang Kahon 4).
Sa tradisyong Sama-Tausug, sinusubaybayan ang 30 anyo o edad ng buwan mula sahali bulan (unang gabi mula katunawan) hanggang ganap katluan bulan (ika-30 gabi o katunawan ng buwan). Ginagamit nila ito sa kanilang putikaan, ang sistema ng pag-alam sa mga suwerte o malas na araw para sa iba’t ibang gawain ((Ambrosio 2000:102). Dahil may ganito ring sistema ng pagtaya ng kapalaran ang mga Bisaya, gabi-gabi rin nilang binabantayan ang edad o anyo ng buwan (Porras 1919:9-12).
Buwan sa Buhay ng mga Pilipino
Kaugnay ng nabanggit na kaalaman ang isang pagpapahalagang iniukol ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Sinusubaybayan nila ang pagbabagong-anyo nito dahil nagsisilbi itong patnubay sa kanilang pamumuhay.
Pagpapanahon. Pagpapanahon ang isang pangunahing gamit ng pagbabagong-anyo ng buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Sa pagtantya ng panahon na mas mahaba sa isang araw, buwan ang ginagamit na panukat. Sa loob ng 30 gabi, unti-unting lumalaki ang buwan tungo sa kabilugan bago unti-unti namang lumiliit tungo sa katunawan. Ayon kay San Antonio (2000:171-172), manilong o maningas ang tawag ng mga sinaunang Tagalog sa pagbabalik ng buwan sa isang tiyak na anyo nito.
Ginagamit ng mga Pilipino ang kabilugan ng buwan sa pagsukat ng panahong mas mahaba sa ilang araw. Ayon sa ulat ni Cavalleria (1886:263-264), buwan ang binibilang ng mga Moro ng Basilan sa pagtaya ng panahon. Halimbawa, sinasabi nilang “dalawang buwan pa lamang ang nakakaraan” o “ganito ang ating gagawin tatlong buwan mula ngayon”. Tinutukoy rito kung ilang kabilugan ng buwan ang nakaraan o darating.
Ganito rin ang pagbilang ng panahon sa mga epiko gaya ng Hinilawod ng Panay. Ilang kabilugan ng buwan ang binilang bago marating ng biday ni Humadapnon ang destinasyon sa paglalakbay-dagat. Buwan din ang pagitan ng matagal na di pagkikita ng mga tauhan ng epiko o ng tagal ng pagkakulong ni Humadapnon sa kuweba ng mga binukot (Jocano 2000:99, 113).
Sa Darangen ng mga Maranao, gabi ang pinapalipas at buwan ang ipinapanukat para sa pagdaraos ng mahahalagang okasyon. Halimbawa, sa katapusan ng pagluluksa kay Diwata Ndaw Gibon, unang pinuno ng Bembaren, ganito ang ipinahayag: “Makalipas ang 15 gabing may buwan at 15 gabing madilim, at kapag sumikat na ang kabilugan ng buwan, ito na ang tamang panahon para simulan ang pestibal sa Bembaren” (Folklore Division 1986:55).
Gaya sa Darangen, gabi ang binibilang ng mga Bukidnon sa paglipas ng panahon: may 15 “maliliwanag na gabi” at may 15 “madidilim na gabi” sa isang buwan. Minsan, 14 lamang ang “maliliwanag na gabi”. Tinutukoy rito ang mga panahong mayroon at walang buwan (Cole 1956:125). Hanggang siglo 20, ginagamit pa rin ng mga grupong etniko ang buwan sa pagtaya ng panahon bagaman unti-unti na itong nawawala bunga ng paggamit ng kalendaryong Gregoryano, relo, radyo at iba pang paraan ng pagtaya ng oras.
Hinahati ng mga Bontoc Igorot ang isang ikot ng panahon sa dalawa: Chakon, panahon ng pagtatanim hanggang pag-ani ng palay, at Kasip, panahon makaraan ang pag-ani at bago muling magtanim ng palay. May limang buwan (moon) ang Chakon at may walong buwan (moon) ang Kasip. Sa kabuuan, may 13 buwan ang isang ikot ng panahon ng mga Bontoc Igorot. Nakaugnay ang mga paghahati at katawagan ng mga buwan sa pagtatanim ng palay (Jenks 1905:219).
May mga pagkakataong tinutukoy ng ilang mananaliksik ang pangalan ng mga buwan (month) ng mga grupong etniko. Tila nagmumula ito sa paghahanap ng katumbas ng mga buwan ng kalendaryong Gregoryano. Ngunit hindi naman hinahati ng mga tao ang isang taon sa 12 o 13 buwan gaya ng kalendaryong Gregoryano. Ang buong pagbabago ng anyo ng buwan ang sinusubaybayan at ang muling paglitaw ng kabilugan o katunawan nito ang binibigyang pansin nila.
Paghahanap-buhay. Nagsisilbi rin ang buwan sa paghahanap-buhay laluna sa pangingisda at pagkakaingin. Naniniwala ang mga sinaunang Bisaya na may kinalaman ang mga anyo ng buwan sa paglago ng mga yamang dagat at halaman. Sa paglaki at pagliit ng buwan ganoon din, diumano, lumalaki at lumiliit ang starfish at tumitigas o lumalambot ang alimasag. Lumalaki ang mga pagong na dilaw kung may buwan, ang mga maitim na pagong sa pagdilim ng buwan at ang mga puting pagong sa araw (Scott 1994:124).
Maraming ganitong paniniwala ang gumagabay pa rin sa paghahanapbuhay ng mga Pilipino. Sumasabay sila sa ritmo ng buwan, lalo’t may impluwensya ito sa ibang penomena gaya ng pagkati at paglaki ng tubig. Naiugnay ng mga mangingisda ang galaw ng mga isda at iba pang yamang dagat sa anyo ng buwan na naghahatid ng liwanag o dilim sa pangisdaan.
Sa kabilugan ng buwan (bulan allum) nangingisda ang mga Sama ng Tawi-tawi sa dakong silangan dahil sa panahong ito nagtitipon ang mga isda sa mga bahura sa paligid ng isla ng Bilatan. Sa panahon ng bagong buwan (bulan anak), lumilipat sila sa kanluran sa paligid ng Sanga-sanga para sa pangingisdang gumagamit ng lambat. Namamana sila at nangingilaw sa panahong walang buwan (bulan matai) (Nimmo 2001:82, 92).
Sa Sibutu, sa bulan allum din dumadako sa baybay-dagat ang mga isdang limburuk kaya maraming namumulot nito. Ginagamit itong okasyon para magtipon at magsaya (Ambrosio 2000:39). Dahil sa pagtitipon ng maraming tao sa mga lugar pangisdaan, isinasabay na rin ng mga Sama ang pagdaraos ng mga ritwal. Buwan ang sinasangguni sa pagtatakda ng petsa ng mga okasyong ito.
Iniaayon ng mga magsasaka ang ilang yugto ng pagtatanim sa anyo ng buwan. Sa pagtatanim ng kamote, ginagawa ng mga Ipugaw ang paglilinis (mangu’ma) sa panahon ng tiyalgo’, ang ikalawang buwan bago anihin ang palay, o sa panahon ng lawa’ng, ang ikaapat o ikatlong buwan bago magtanim ng binhi (Lambrecht 1957:3). Sa oras ng mendawan o kabilugan ng buwan, sinisimulan ng mga Subanen ang pagtatrabaho sa lupa. Hinihinto nila ang pagtatrabaho ng dalawa hanggang tatlong araw makaraan ang kabilugan dahil sa paglabas ng mga hayop na sumisira ng mga pananim gaya ng daga, unggoy at baboy damo. Makaraan ang ikatlong araw saka nila ipinagpapatuloy ang pagtatrabaho sa lupa (Hannaway 1996:303).
Mas tiyak ang pagtaya ng mga Manobo sa pagtatanim nila, bagay na personal na nasaksihan ng mga nag-ulat. Umuulan diumano nang malakas bago ang katunawan at kabilugan ng buwan. Kaya pinakamainam magtanim siyam na araw bago katunawan at isang araw bago kabilugan. Sa pagtatanim ilang araw bago ang mga anyong ito ng buwan, matutubigan nang husto ang mga butong itinanim o ang bagong umuusbong na halaman dahil sa pag-ulan. Ayon kina Hires at Headland (1977:70), umulan nga ng apat hanggang anim na araw bago kabilugan at katunawan ng buwan sa lugar na pinag-aaralan nila.
Ano ang kinalaman ng anyo ng buwan sa hanapbuhay ng mga Pilipino, sinauna at kasalukuyan? Wala pang nagagawang siyentipikong pag-aaral sa Pilipinas para tiyakin ang ugnay ng buwan sa mga gawaing gaya ng pagsasaka at pangingisda. Ngunit sa mga impormasyong nakalap, anyo at liwanag ng buwan ang nagsisilbing pananda sa paghahanap-buhay dahil sumasabay rito ang ilang mga kalagayang mainam at di-mainam sa pagtatrabaho. Sa mga mangingisda, matagal nang batid ang kaugnayan ng buwan sa paglaki at pagkati ng tubig na nagtatakda ng galaw at buhay ng mga yamang-dagat, laluna ng mga isda. May kinalaman din ang mismong liwanag o kawalan ng liwanag ng gabi sa galaw ng mga isda, bagay na natatantya rin sa anyo o edad ng buwan. Bagaman sinasangguni rin sa pagtatanim ng palay ang buwan, mga bituin ang nagsisilbing pananda ng mga katutubo sa ganitong gawain na nangangailangan ng panahong mas mahaba sa isang buwan.
Pagsasagawa ng Ritwal. Anyo rin ng buwan, karaniwa’y kabilugan, ang ginagamit sa pagtatakda ng mga ritwal. Itinuturing ng mga Kankanaey at Ibaloi ng Cordillera na pinakamainam na panahon para sa mga ritwal ang beska/balal. Ito ang unang paglitaw ng hating buwan. Kung paanong lumalaki ang buwan, ganoon din diumano umuunlad ang isang pamilya. Dahil dito kaya ginagawa ang mga ritwal sa panahong palaki ang buwan. Sa panahon ding ito nagbabalik ang mga anito sa kanilang tahanan mula sa paglalakbay kaya madali silang matawagan (Sacla 1987:161).
Laging magkasama sa mga dasal at pag-aalay ng mga Kankanaey ang araw at buwan. Sa dasal kaugnay ng sabusab, isang pag-aalay upang pagalingin ang may sakit, isinalaysay ang pag-aaway ng araw at buwan (Vanoverbegh 1972:90, 110). Kabilugan ng buwan kung idaos nila ang pakde, pag-aalay na humihiling kay Kabunian na pangalagaan ang mga pananim at ang komunidad mula sa bagyo, taggutom at iba pang kalamidad. Iniuugnay nila ang kabilugan ng buwan sa magandang pananim at masaganang ani (Picpican 1974:502).
May mga ritwal ang mga Tagbanua ng Palawan na ginagawa sa kabilugan ng buwan. Isa rito ang seremonya ng bilang na alay sa kaluluwa ng kamag-anak na nagdulot ng sakit sa isang miyembro ng pamilya. Ginagawa rin sa kabilugan ng buwan ang seremonya ng pagdiwata para kay Mangindusa, ang pinakamataas nilang diwata. Pasasalamat ito sa ginawang anihan at paniyak sa kagalingan ng mga taong lumahok sa seremonya. Madali raw makita ng mga diwata ang ginagawang ritwal sa kabilugan ng buwan (Fox 1982:190, 212).
Para magpalakas ng kapangyarihan ang mga djinn o babaylan ng mga Sama ng Sulu at Tawi-tawi, idinaraos nila ang seremonya ng djinn tuwing ikatlong buwan. Nagtitipon-tipon sila sa ika-15 gabi ng buwan (kabilugan) para sa ritwal. Habang nagsasayaw, pinapasok sila ng kapangyarihang tinawag din na djinn. Ito ang tumutulong sa pagsugpo sa mga masasamang ispirito na dahilan ng mga sakit (Nimmo 1975:4).
Sa tuwing papalaki ang buwan ginagawa ng mga Gubatnon Mangyan ng Mindoro ang ilan nilang ritwal. Nag-aalay sila ng taunang sakripisyo na tinawag na biyaya bago magtanim sa pagitan ng Abril at Hunyo upang humiling ng masaganang ani. Makaraan ang anihan ng Nobyembre at Disyembre, naghahanda sila at nag-aalay naman ng pagkain o atuy para hilingin ang mabungang produksyon nila ng pulut-pukyutan (Kasberg 1994:117-126).
Pagdiuatahan o panawagtawag ang seremonyang idinadaos ng mga Mamanua ng hilaga-silangang Mindanaw sa kabilugan ng buwan. Ito ang laganap na “nocturnal prayer ceremony” na may mga dasal na hinihinuhang nasa sinaunang wika nila. Sa oras ng seremonya, manaka-nakang tumitingin sa sumisikat na buwan ang tambayon, ang manggagamot ng mga Mamanua (Maceda 1957:278, 282; Rahmann 1985:267-275).
Karaniwang Enero ginagawa ang seremonyang ginem ng mga Bagobo. Idinaraos ito sa simula ng paglitaw ng buwan sa kanluran sa panahon ng bagong buwan o sa pagtatapos ng unang kwarto o kaya ay sa kabilugan nito sa silangan. Pagpapasalamat ito sa mga diwata, pag-iwas sa sakit at iba pang panganib, at pagtataboy sa mga masasamang ispirito (Benedict 1916:95; Cole 1913:111).
May dalawang dahilan kung bakit bahagi ng mga katutubong ritwal ang buwan. Unang dahilan ang pagtingin dito bilang diwata o kinatawan ng diwata. Sa ganitong pagtingin inaalayan ng mga ritwal at dasal ang buwan. Ikalawang dahilan ang paggamit sa buwan sa pagtatakda ng panahon. Karaniwang itinatakda ang mga ritwal sa panahong papalaki o papaliwanag ang buwan. May nagpaliwanag na panahon ito na nasa kanilang tahanan ang mga anito o diwata kaya madaling maugnayan. Naniniwala rin ang ilan na madaling makita ng mga ito ang mga ritwal sa liwanag ng bilog na buwan.
Kapalaran at Putikaan. Noong siglo 18, iniulat ni Ortiz (1731:110). na naniniwala sa mga buwenas at malas na araw ang mga Indio. Sinabi niyang may mga sinasangguning manuskrito o libreto ang mga ito na kailangang sunugin. Sinusugan ito ni Cavalleria (1886:262) noong siglo 19 nang iulat niya na sinasangguni ng mga Moro ng Basilan ang mga libretong tinatawag na cuticaan para malaman kung magiging maganda o hindi ang kanilang biyahe. Kitab-pakutikan ang tawag ni Blumentritt (1895:66) sa mga libretong kinokonsulta ng mga Maguindanao para malaman ang mainam na oras para maglakbay.
Hanggang ngayon, ito pa rin ang sinasangguni ng ilang grupo ng mga Pilipino sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. May sanggunian ng kapalaran ang mga taga-Quezon, Panay at Tawi-tawi na hawig sa isa’t isa at sa mga ginagamit sa ibang bahagi ng daigdig ng Malayo. Putikaan ang tawag dito sa Tawi-tawi. Nakahanay rito ang gabi-gabing anyo/edad ng buwan at ang mga katumbas na hayop at kapalaran.
Sa Signosan ng Panay, hinati sa dalawang bahagi ang 30 gabi ayon sa edad/anyo ng buwan: odto an bulan at hi kamatayon ng bulan. May hayop na nakatakda para sa bawat gabing edad/anyo ng buwan na nagsasabi ng kapalaran ng tao (Porras 1919:9-12).
Ang unang araw ng paglitaw ng buwan mula kamatayan o katunawan, halimbawa, ay sinasabing araw ng kabayo. Maganda diumano ang araw na ito para sa lahat ng gawain – magiging maayos ang paglalakbay, madaling makita ang mga bagay na kailangan, madaling tumubo ang anumang itatanim, magandang tiyempo ito sa pagharap sa maykapangyarihan, at magiging masunurin sa magulang at Panginoon ang ipapanganak sa oras na ito bukod sa magiging mahaba ang buhay dahil sa abilidad (Porras 1919:9).
Malas na araw naman ang ikapitong gabi ng paglaki ng buwan na iniugnay sa sarabawa (labuyo?). Hindi mababayaran ang ipinautang, mahihirapan namang makabayad kung mangungutang, at mabibingit sa kamatayan ang sinumang magkasakit sa panahong ito (Porras 1919:10).
Hawig ang Signosan ng mga Bisaya sa isa sa mga putikaan na nakuha ko sa Tawi-tawi liban sa pangyayaring Kristiyano ang mga tauhang binabanggit sa una. Nasa Kahon 5 ang paghahambing ng mga hayop na kaugnay ng bawat gabi o edad ng buwan.
Bagaman may mga inilalathalang sanggunian ng kapalaran gaya ng Signosan at may kani-kaniyang kopya ang mga nakausap kong taga-Tawi-tawi, mga piling tao pa rin ang karaniwang sinasangguni sa bagay na ito gaya ng mga babaylan, imam o matatagumpay na mga tao.
Nabagong Pagpapahalaga sa Buwan
May kahalagahang pangrelihiyon, praktikal, at pangkamalayan ang buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Kabilugan o katunawan nito ang mga mahahalagang panahon sa mga gawaing pangritwal at panghanapbuhay. Binigyan ng magandang pakahulugan ang papalaking buwan kaya sa panahong ito ginagawa ang mga ritwal at ang iba’t ibang gawain. Ito rin ang panahon para sa pagpapaibayo ng kakayahan at kapangyarihan ng mga piling tao gaya ng mga babaylan. Itinakda ng tiyak na pagbabagong-anyo ng buwan ang ritmo ng buhay ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino nang mas mahaba sa isang araw.
Kristiyanismo ang isang dahilan ng pagbabago ng pagpapahalaga sa buwan ng mga Pilipino. Nang supilin ng mga paring Kristiyano ang katutubong relihiyon, kasamang naging biktima ang buwan yamang maraming katutubong ritwal ang kaugnay nito. Iniugnay ito ng mga Espanyol sa kadiliman at sa mga bagay na sinasaklaw ng demonyo. Bunga ng pag-aakalang sinasamba ng mga katutubo ang buwan, tuwiran itong ipinagbawal gaya nang pagbabawal sa pagsamba sa mga anito, bato at likha. Ani Oliver: “Dalita pala nang banal na tauong Christiano, na morahin ang P.D.s nang mga hunghang na tauo, Christiano man, di man Christiano, caya ybig nila na houag nauang liñgonliñgonin nang tauo ang Anito, ang Bouan, ang Bato, houag ariing D.s ang hindi D.s….” (Oliver 1995:7).
Pero hindi lubusang nawalan ng halaga ang buwan dahil kinikilala rin ito ng Kristiyanismo na batis ng liwanag gaya ng araw at mga bituin. Ginamit din itong simbolo ng simbahang Katoliko. Makikita sa mga retablo at patsada ng mga simbahan ang buwang may mukha, kasama ang mga bituin at araw na may mukha rin. Bilang sagisag, nanatili sa mga kilusang milenaryo ang kahalagahan ng buwan. Sa mga ito nagkaroon ng puwesto sa watawat ang buwan gaya nang inilagay ng Moncado Alpha and Omega sa Hilagang Cotabato na tatlong hating-buwan sa tabi ng tatlong bituin sa watawat ng Pilipinas (Paluga 2000:29-30).
Mangyari pang di nawawala sa mga Muslim ang kahalagahan ng buwan. Sa unang pagkakita sa buwan makaraang mawala ito ng ilang gabi sa panahon ng Ramadan sinisimulan ang kanilang pag-aayuno. Makikita rin ang patuloy na pagpapahalaga sa buwan sa hanay ng iba pang mga grupong etniko. Sa hanay ng mga ito madarama ang patuloy na sentrong papel ng buwan sa mga paniniwala, ritwal at pang-araw-araw na buhay nila gaya nang mga nabanggit. Patuloy itong dinadasalan, sinasangguni at ginagawang sagisag.
Hanggang sa kasalukuyan, patuloy pa ring ipinagtatanggol ng mga katutubo ang buwan laban sa mga ahas na lumululon dito tuwing may eklipse – ang ahas na bakunawa ng mga Bisaya at Bikolano at ang ahas na laho ng mga Tagalog, Sama at Tausug. Ganito pa rin kahalaga sa kanila ang buwan. Ayaw nila itong mawala sa kanilang buhay.
Pagbubuod
Ang pag-aaral ng etnoastronomiya ay pag-aaral kung paanong ang mga pananaw at kaalaman ukol sa mga penomenang astronomiko ay nagsilbing patnubay ng mga grupong etniko sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Sa maigsing papel na ito, inilahad ang ilang halimbawa kung paanong inimpluwensyahan ng mga paniniwala at kaalaman ng ilang kulturang Pilipino ukol sa buwan ang kanilang sistema ng pagpapanahon, paghahanap-buhay, pagsasagawa ng ritwal at pag-alam ng kapalaran, bukod pa sa pananagisag.
Mamamalas mula rito ang malaking pagpapahalaga ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Nagkaroon ng pagbaba sa pagpapahalagang ito bunga ng pagpasok ng Kristiyanismo, kalendaryong Gregoryano at ng tinaguriang modernong sistema ng pamumuhay sa katutubong kultura kabilang ang mga kanluraning paniniwala at kaalaman. Sa kabila nito, nananatili ang mataas na pagsasaalang-alang sa buwan laluna ng mga grupong etniko, Muslim at kilusang milenaryo na matagal na itinuring na labas sa pangunahing daloy ng buhay pambansa.
Sa kabuuang pag-aaaral at pag-unawa ng kasaysayan ng pagbabago ng kamalayan at kabihasnang Pilipino, gayunman, hindi maaaring isantabi ang malaking bahagi ng mamamayang bumubuo ng bansa. Hindi maaaring isantabi ng mga edukado at urbanisado ang sistema ng katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip, pagkilos at pamumuhay ng malaking bahagi ng mamamayan. Kung tutuusin, bahagi rin ito ng sistema ng kaalamang gumagabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay.
Kahon 1: Mga Katawagan sa Araw, Buwan at BituinAraw Buwan Bituin Tagalog (Tag) ‘áraw buwán bituín Cebuano (Seb) ‘adlaw búlan bitú’on Ilokano (Ilk) init búlan bitúin Hiligaynon (Hil) ‘adlaw búlan bitú’on Bikol (BklN) ‘áldaw búlan bitú’on Samar-Leyte (SL) ‘adlaw búlan bitú’on Pampango (Pmp) ‘áldo búlan batwín Pangasinan (Png) ‘ágiw bulán bitiwin Itbayat (IvtI) ‘áraw vúgan vituin Ivatan (Ivt) ka/araw vohan vitohin Bontoc Guinaang (BonG) ‘algíw bólan taláw Ipugaw, Batad (IfgBt) ‘algáw bu:lan bittu:an Inibaloi (Ibl) ‘akiw bólan talaw Isneg (Isg) ‘algaw bu:la:n bittuwan Kalinga, Guinaang (KlaG) ‘algáw bulán bitúwon Kankanaey (KnkN) ‘agiw bówan taláw Sambal, Botolan (SblBt) ‘alló búwan bitú’in Tagbanua, Kalamian (TbwK) kaldaw búlan dumakil Maranao (Mar.) daw/n/daw ‘olan bíto’ón Maguindanao (Mgd) ‘adlaw ‘ulan bitú’on Subanen, Sindangan (SubS) gindaw búlan bitún Sama (Sml) illaw búlan mamahi Tausug ((Tsg) ‘adlaw búlan bitú’un Manobo, Ilianen (MbI) ‘andiw búlan bitú’in Binukid (Bkd) ‘áldaw búlan bítu’in Mansaka (Msk) ‘allaw buran bitú’un Batis: Yap 1977:21, 64, 81 |
Kahon 2: Mga Anyo ng Buwan ng mga Sinaunang Tagalog1. bagong bouan – katunawan ng buwan 2. bagong cungmilay – bagong silay o muling pagpapakita ng buwan (parang kilay) 3. malacarit – paglaki ng buwan mga tatlo o apat na gabi mula sa muling pagsilay; manipis pa at para ngang talim ng karit ang itsura 4. malasuclay – patuloy ang paglaki ng buwan; parang suklay na 5. palaba, nagpapalaba bouan – pabilog ang buwan 6. pagdadamag – kabilugan ng buwan; buong magdamag na sumisikat ang buwan 7. laibna – papaliit na ang buwan; tatlo o apat na araw makaraan ang kabilugan ng buwan 8. pingas na; nagcolang na – nabawasan na ang kabilugan ng buwan at simula na ng pagliit nito 9. molan dilim – patuloy na pagdilim ng gabi bunga ng patuloy na pagliit ng buwan 10. marororogna – simula ng pagkadurog o pagkatunaw ng buwan 11. saicapat bouan 12. saicatlon bouan 13. matotonao na – pawala na ang buwan; sa pagkakataong ito, inuusal diumano ng mga Tagalog: “Bouang panginoong co payamanin mo aco.” Batis: San Buenaventura 1613:395; San Antonio 2000:134, 263, 276 |
Kahon 3: Mga Anyo ng Buwan sa mga Sinaunang Bisaya1. subang – katunawan ng buwan o kilat-kilat; tila kapirasong kidlat ang buwan 2. gimata – “pagbukas ng mata,”1 parang karit ang buwan makaraan ang isa o dalawang gabi; “ungut,” pagsasara ng bibig ng bata habang sumususo sa ina 3. hitaas na an subang – mataas na ang buwan; tatlong araw na ito 4. balirig – ikaapat o ikalimang gabi ng buwan 5. odto – malapit na sa tuktok ang buwan 6. odto na an bulan – nasa tuktok ang buwan; maliwanag ang kalahati; unang kwarto 7. lakad – simula ng pagbilog ng buwan; lampas na sa balakid 8. maalimangona – higit na sa kalahati ang buwan; parang alimango 9. paghipono, takdul, ugsar, dayaw – kabilugan ng buwan2 10. madulumdulum – pagliit at pagdilim isa o dalawang gabi makaraan ang kabilugan; tinatawag ding banolor dahil sa paglubog nito sa kanluran bago magbukang- liwayway (parang taong namatay bago isilang ang anak o apo). 11. parik – ikaapat o ikaanim na gabi ng pagliit; pagpatag ang ibig sabihin: dahil matagal bago sumikat ang buwan, mahaba ang oras ng kadiliman para sa pagsasayaw ng mga mangkukulam, bagay na nakakapatag ng lupa. 12. maalimangona – papaliit; parang alimango 13. katin - huling kwarto ng buwan 14. lakad na an magsag-uli – lampas na sa ikalawang balakid sa ika 24 o ika-25 gabi kaya tuluy-tuloy na sa pagkatunaw 15. malasumbang – simula ng kamatayan o katunawan ng buwan ika-29 na gabi; nawawala ang buwan ng isa o dalawang gabi na nangangahulugan na namatay ito, nawala o nangaso Batis: Scott 1994:121-122 1. “Gumising”o “magbukas ng mata,” ayon kay P. Francisco Alcina (Fernandez at Koback 1985, 473). 2. Daiao kay Alcina. Ibig sabihin, “buo na at karapat-dapat na purihin” (Fernandez at Koback 1985, 473). |
Kahon 4: Kasalukuyang Katawagan sa mga Anyo ng Buwanbilog ¾ paliit ½ paliit ¼ paliit tunaw ¼ palaki ½ palaki ¾ palaki Itbayat tuxud parang du samurang parang du Batanes ka’pus katuvu (Yamada 1967: 161) Bontoc Igorot1 fitfitay-eg katolpakana/ kisulfikana signaana/ limeng/ fiskana manowa/ katnowana/ (Jenks 1905:219) tilpakan kafanikana maamas’ malang’ad napno’ Kankanaey2 inat manbakas lened beska (Sacla 1987:8) Ibaloi pingil dened nedned balal (Sacla 1987:8) Ibaloi maipingil/ apignisan mangka akootik nedned/ ixai taddo mangka (Scheerer 1904: abuknol kootik dened balalto balalto buknal 158, 162) Ipugaw nuntamung langad lanup nakayang (Wilson 1955:8) Ibanag mappannu zilam bagu-vulan tuguiram (Gatan 1981: 93-94) Samar-Leyte kabog-os kawara gimata maghiabot (Arens 1971:4-5) Palawan magdarakla alut bungal at kurang at lanad timbuwan bungal tilug (Revel 1990: talikwad maguli bungal pinataj labu 190-194) uli timbuwan Subanen mendawan su gektu su gepuus gletaw gektu bata’ (Hannaway 1996: gulang bulan 299-306) bulan Subanen mandawan gektu minsan liu dua liu mipupus bata gektu bata minsan liu (Christie 1909: gulang gulang bulan bulan 110) bulan bulan 1. Naglista rin si Nolasco ng mga anyo ng furan (buwan) ng mga Khininaang Fontok: feskarna (new moon), katluna (quarter moon), kadwana (half moon), chakerna (full moon), kafan-ikhana (¾ moon), kadwana (half moon), lemeng (no moon) (Nolasco n.d:11). 2. May mga pagkakaiba ang mga katawagang ginagamit ni Sacla: naging beskal ang balal ng Ibaloi sa pahina 160; naging teke ang Kankanaey inat sa pahina 160; naging dened ang Ibaloi nedned sa pahina 160; naging mekidaw ang Ibaloi dened sa pahina 160. Iba-iba marahil ang ininterbyu ni Sacla kaya iba-iba ang katawagan. Sana’y pinansin niya ito at ginawan ng paliwanag (Sacla 1987, 8, 160). |
| Kahon 5
Panay Signosan Tawi-tawi Putikaan Malay Rejang (Porras 1919: 9-12) (Ambrosio 2000:102) (Skeat 1965: 664)
2. ikaduha nga lati – tidy duahali bulan – kedjang kijang (usa) 3. ikatlo nga lati - tigre tallohali bulan – halimaw harimau (tigre) 4. ikapat nga lati – pusa upathali bulan – kuting kuching (pusa) 5. ikalima nga lati – baka limahali bulan – sapih (baka) sapi (baka) 6. ikan-um nga lati – karabaw unumhali bulan – kabaw (kalabaw) kerbau (buffalo) 7. ikapito nga lati - sarabawa pitohali bulan – ambaw (daga) tikus (daga) 8. ikawalo nga lati – anwang walohali bulan – lamboh lembu (ox) 9. ikasiam nga lati – ayam siyamhali bulan – iroh (aso) anjing (aso) 10. ikapulo nga lati – naga hangpu kasubangan bulan – naga (dragon) naga (dragon) 11. ikapulo kag isa nga lati – kanding tag-isa kasubangan bulan – kambing kambing (kambing) 12. ikapulo kag duha nga lati - baboy tagdua kasubangan bulan – bagaybay mayang (palm-blossom) 13. ikapulo kag tatlo nga lati – gadya agtu kasubangan bulan – gadja (elepante) gajah (elepante) 14. ikapulo kag apatnga lati – leon tag-upat kasubangan bulan – singah (shell) singa (leon) 15. ikapulo kag lima (ugsad) – datong esda damlag - estah (isda) ikan (isda) 16. nahauna nga himatayon – bagaybay tambulbod – baboy babi (baboy) 17. ikaduha nga himatayon – banog duakupan bulan – sambulaan (agila) lang (agila) 18. ikatlo nga himatayon- talimbaga ukupan bulan – lahipan (alupihan) lipan (alupihan) 19. ikap-at nga himatayon – banag patkupan bulan – payokan (pawikan) baning (pagong) 20. ikalima nga himatayon – talonanon ganap kauhan bulan – hanto (sakit ng paa) hantu (ghost) 21. ikan-um nga himatayon – oling siyam kamatayan bulan – papao (kape) arang (uling) 22. ikapito nga himatayon – tao walo kamatayan bulan – taho (luya?) orang (tao) 23. ikawalo nga himatayon – yawa pito kamatayan bulan – ullang laut (laot) 24. ikasiam nga himatayon – labilabi unum kamatayan bulan – pagi pari (pagi?) 25. ikapulo nga himatayon – lansang lima kamatayan bulan - pasok (kahoy) pasik? 26. ikapulo kag isa nga himatayon – apan upat kamatayan bulan – mamayang gunong (bundok)) 27. ikapulo kag duha nga himatayon - aborra tu kamatayan bulan – binatang (hayop) gula (asukal) 28. ikapulo kag tatlo nga himatayon - tiyan dua kamatayan bulan – hilam (lamok) punai (kalapati) 29. ikapulo kag apat nga himatayon – kahoy hang kamatayan bulan – ayam (manok) daun (dahon) 30. ikapulo kag lima nga himatayon – danaw ganap katluan bulan – Nabi Mohammad sani (langgam) |
Ang artikulong ito ay unang nalatlaha sa Daluyan Journal ng Wikang Filipino Tomo 23, 1-2 (2006), pp. 87-101.
Maguindanao Massacre: Media’s darkest hour
By Gloria Esguerra Melencio
25 November 2009
MANILA – The death of 30 Filipino journalists while on coverage – the highest number of deaths in the history of journalism in one incident in all countries around the world – is media’s darkest hour at this time and age of so-called civility, democracy and peace.
They were killed in the warfront no less as other journalists in war-stricken countries. They were killed while on their way to the local Comelec office in Shariff Aguak town near Sultan Kudarat in Maguindanao to file the certificate of candidacy of Mayor Dong Mangudadatu when armed men waylaid them.
Reports said that Mangudadatu will be running for gubernatorial post for Maguindanao against Andal Ampatuan Jr., whose family has ruled the province for the past several years.
The first vehicle of a convoy of six was peppered with bullets, according to the four survivors. Scared victims of succeeding vehicles were asked to form a line along the road where they were sprayed with bullets and eventually covered with soil in “what seems to be a prepared grave” hurriedly excavated by a backhoe with the words “Provincial Government” written on it.
Eyewitnesses and local media who have known the idiosyncrasy of politics and culture in Maguindanao province point to Governor Andal Ampatuan, Mangudadatu’s former ally and friend, as a powerful head of the clan who instigated the murder of 57 people.
Media reports had it that the older Ampatuan cannot be interviewed because they were not allowed entry as the guard building said “he is not in the Governor’s Office.”
Massacred were 30 media people assigned to cover the filing of certificate of candidacy of Ampatuan’s political rival.
Journalists who were positively identified and whose bodies were among those recovered were: Ian Subang (Dadiangas Times), Leah Dalmacio (Forum), Gina dela Cruz (Today), Marites Cablitas (Today), Joy Duhay (UNTV), Henry Araneta (DZRH), Andy Teodoro (Mindanao Inquirer), Neneng Montaño (formerly of RGMA), Bong Reblando (Manila Bulletin), Victor Nuñez (UNTV), Macmac Ariola (UNTV) and Jimmy Cabillo (UNTV).
The National Press Club, National Union of Journalists of the Philippines, Kapisanan ng mga Brodkaster sa Pilipinas, together with the International Federation of Journalists and Southeast Asian Journalists were one in condemning the “senseless killing” describing it as “brutality” and “savagery” beyond description.
Amnesty International records reveal there were 36 Filipino journalists killed during President Ferdinand Marcos’ martial law days; 30 under President Corazon Aquino’s administration; 21 under President Fidel Ramos; 7 under President Joseph Estrada; and 68 under President Gloria Macapagal Arroyo’s administration.
Adding the names of 30 journalists killed during this Maguindanao massacre, the number of journalists killed in the line of duty now reaches 98 under the present government.
Professor Julkipli Wadi of the University of the Philippines Institute of Islamic Studies says the Maguindanao massacre goes beyond the “rido culture” of the Muslims where family members kill each other until no one is left alive of the warring clans.
The political clans have become warlords complete with private armies and whose political and military power has been strengthened with their vast connections in the government and authorities.
“The military and police cannot decide on their own because they have to get the orders of someone higher than them which are a political decision,” Wadi says.
Calling the political clans “untouchables” which in the Filipino lingo means people powerful enough who can afford to be above the law, Wadi says: “The prevailing policy in Mindanao has been a policy of expediency.”
He explains that lawbreakers remain scot-free as long as a person in authority has a “symbiotic relationship” with them.
“Okay lang gumawa ng di maganda basta mapapakinabangan kita,” he says. “Political dynasty in Mindanao is a symptom of a bigger problem in the country.”
Meanwhile, families of dead journalists and other victims are crying for justice.
How not to be late
By Kristina Sol G. Alinsod
(The national government declared the month of November as National Punctuality Month to remind everybody that Filipino time actually means being on time. Young writer Kristina Sol G. Alinsod of the University of the Philippines-Los Baňos gives us tips on how to be punctual.)
Some people, if not most, find it extremely hard to be on time. Latecomers often give the blame on traffic, slow clock, the driver, and all other external factors delaying time. But let us be more matured: The culprit behind our late arrival is no one else and nothing else but us.
Example, you have a meeting or class by 8 am and the traveling time it will take you to reach your destination is an hour. Of course you will have to leave your place by 7am or earlier– not exactly 8am!
But why should we not be late? Sometimes, people come late because of the thought that the others too will just keep them waiting, so they make others wait instead. But in doing so, you’ll miss the whole point of setting time!
It’s never advisable to be late–even if you don’t know that the person you’ll meet is never on time. It really pays you a lot to obey the clock. It’s worth being on time. Just imagine the hassle you’ll give others and yourself for coming late — on your part: you will be more vulnerable to develop wrinkles; you won’t have the chance to fix your hair and have a re-touch; you’ll miss the time to say hi to the creatures of the world and; you’ll be unable to spread your not-in-a-hurry smile.
But what is the trick of coming on time? Is it the floo-powder Harry Potter used to reach Knockturn Alley in just a swirl of ashes in the fireplace? Or is it another chemical mixed to defy distance? It’s neither.
It’s the concern for the people you’ll meet; that you don’t want to mess up their day and your activity by being late and; your self-discipline.
Here are a few tips in coming on time:
1.Check how much time it will take you to the meeting place. Consider also the traffic, the time used up by the driver when waiting for passengers (if you’re commuting), the time you’ll spend walking, and a few extra minutes if in case you need to rush to the
comfort room.
2. Observe how long it takes you to take a bath, dress up, eat, brush your teeth and fix yourself. Set enough time for preparing yourself.
3. If you have to wake up early for your appointment, try to have a complete, undisturbed sleep.
4. Set your alarm clock at the proper time and make sure it alarms and wakes you up the next day on the set time. Don’t try to use the “five minutes more and I’ll be up from bed” tactic. It usually doesn’t help.
5. Move quick and accurate.
6. Do only the necessary things. Minimize doing things that are unplanned and don’t try to add things you did not plan to do: for instance, opening your PC and surfing the net which was unscheduled.
7. Think that you don’t deserve to be late.
8. Have the absolute will not to be late.
If being late is already your trademark but you happened to break that chain, it is the best chance to congratulate yourself. You can also give yourself a treat.
If in case you came so much earlier, you can think and plan ahead, or maybe read a book, or thank God, or just sit there and relax. But don’t be bored. There is a teaching that says ‘the one who feels bored with something is the one who is boring.’ There’s nothing boring in this world.
Anyway, always remember that it’s not only the people who wait for you who are hassled. It’s a greater loss on your part. Think about it.
Bituin sa Langit ang Bayani
Ni Dante L. Ambrosio
Mula pa noong unang panahon, narahuyo na ang mga tao sa ningning ng mga bituin sa langit. Parang mga brilyante itong nakasabog at kumukuti-kutitap sa gabing pusikit ang dilim. Lumikha sila ng mga mito at alamat ukol dito, gayundin ukol sa araw, sa buwan at sa iba pang penomena sa langit.
Sa maaga ring panahon, naging bahagi ang lahat ng ito ng kanilang pangangaso, pangingisda at pagtatanim. Sinasangguni nila ang mga bituin at iba pang penomena sa langit sa kanilang mga gawain. Kaya hindi nakakapagtakang iugnay nila ang kanilang buhay at kapalaran sa lupa sa mga ito.
Kanila ring inilagay sa langit ang mga bayani at tauhan ng mga mito at alamat, kabilang ang mga gamit ng mga ito. Hindi lamang para parangalan o alalahanin ang mga ito kundi para organisahin din sa anyong mapa ang sanlaksang bituing nakasabog sa langit. Kaya para na ring aklat ang langit na kanilang binabasa, pinaglilibangan at hinahanguan ng gabay sa buhay.
Hindi bago, kung gayon, ang ginawa noong 1930 ni Artemio Ricarte, dating heneral ng Rebolusyong 1896 at ng digmaang pagtatanggol laban sa Estados Unidos. Muli niyang bininyagan ang ilang bituin sa langit sa ngalan ng mga bayaning Pilipino. Parangal ito sa kabayanihan ng mamamayang nakibaka sa dalawang dayuhang mananakop. Paalala rin ito sa mga susunod na henerasyon sa sakripisyong inialay ng mga ninuno nila para makamtan ang kalayaan.
Nasa Yokohama, Hapon si Ricarte noon makaraang tumangging manumpa ng katapatan sa Estados Unidos. Minabuti niyang manirahan sa labas ng bansa kaysa makipagtulungan sa bagong mananakop. Dahil nasa Hapon, mga konstelasyon na kilala sa hilaga ng mundo ang pinangalanan niya ng mga ngalan ng mga bayaning Pilipino. Kung nasa Pilipinas siya noon, makikita niya ang ilang konstelasyong higit na kilala at mahalaga sa mga Pilipino gaya ng Balatik (Orion), Tatlong Maria (Orion’s Belt), Supot ni Hudas (Pleaides) at Krus na Bituin (Southern Cross). Itong huli ay malamang na hindi nakikita sa Hapon.
Ganito ang ginawang pagpapangalan ni Ricarte sa mga konstelasyon (makikita sa kalakip na mapa ang mga ito):
Cassiopeia………………….…Gat Tamblot
Perseus………………………..Gat Dandan
Draco…………………………Gat Panyong
Lyra……………………………Bondipla
Vega…………………………..Gat Rizal
Cygnus………………………..Poncrizpil
Deneb…………………………Gat Plaridel
Ursa Minor……………………Pingkian
Polaris…………………………Utak Hasinto
Ursa Major……………………Gat Maypag-asa
Sa malaking bahagi, ang mga katawagan ng modernong astronomya sa mga konstelasyon at bituin ay hango sa mitolohiyang Griyego, gayundin sa mga katawagang Arabe. Ito na ang nakaugalian sapul nang umunlad ang sibilisasyong Kanluran at humango ito ng kaalaman sa sibilisasyong Griyego-Romano at Arabe-Muslim. Sa pagkakataong ito, mas mahalagang ipaliwanag ang pinagmulan ng ipinangalan sa mga ito ni Ricarte.
Gat Tamblot ang itinawag ni Ricarte sa Cassiopeia. Sino si Tamblot? Siya ang babaylan ng Bohol na nanawagan noong 1622 sa mga katutubo na talikuran ang Kristiyanismo, magbalik sa katutubong paniniwala at mag-alsa laban sa mga Espanyol. Apat na bayang pinamahalaan ng mga Heswita ang nag-alsa. Ginamit ng mga Espanyol ang mahigit 1500 Kapampangan at Sebuano sa pagsupil sa pag-aalsang Tamblot. Bago nasupil ang pag-aalsa, gayunman, naghimagsik din sa Carigara, Leyte ang mga katutubo sa pangunguna ni Bankaw na isa ring babaylan. Gaya ng pag-aalsang Tamblot, malupit na sinupil ng mga Espanyol ang pag-aalsang Bankaw. Ipinarada nila sa bayan ang pugot na ulo ni Bankaw para di pamarisan ng iba.
Ang Perseus, grupo ng mga bituin na pinanganlan sa karangalan ni Padre Pedro Dandan, ay tinawag ni Ricarte na Gat Dandan. Isa si Padre Dandan sa mga paring iniugnay sa Pag-aalsang Cavite noong 1872. Habang ginarote sina Padre Mariano Gomez, Padre Jose Burgos at Padre Jacinto Zamora, ipinatapon naman si Padre Dandan at iba pang mga pari sa Marianas. Nakabalik din siya sa Pilipinas kalaunan. Nang sumiklab ang Rebolusyong 1896, iniwan niya ang kanyang parokya sa Quiapo at sumama sa mga rebolusyonaryo. Napunta siya nang Cavite matapos salakayin nina Hen. Crispulo Aguinaldo ang Taguig, Pateros at Muntinlupa. Siya ang naging presidente ng pangkagawarang pamahalaan ng Gitnang Luson na binuo sa Bundok Puray sa Montalban noong 1897.
Para kay Epifanio de los Santos, makabayang peryodista ng La Independencia at isang historyador, bininyagan ni Ricarte ng Gat Panyong ang Draco, ang dragon o higanteng ahas na mahaba at paliku-liko sa langit tulad din ng EDSA. Mangyari pang alam na nating ang EDSA, ang mahaba at pangunahing lansangang paikot sa Metro Manila, ay ipinangalan din kay Epifanio de los Santos.
Pinangalanan namang Bondipla ni Ricarte ang Lyra – instrumentong musikal na hawig sa gitara – para sa unang tatsulok o hasik ng Katipunan. Binubuo ito nina Andres Bonifacio (BON), Ladislao Diwa (DI) at Teodoro Plata (PLA). Sa simula, nagrekrut ng mga kasapi ang Katipunan ayon sa sistemang tatsulok. Bawat isang kasapi ng tatsulok ay nag-iimbita ng tigalawang katatsulok niya na hindi kilala ng dalawang kasapi sa unang tatsulok. Malihim at mabagal ang ganitong sistema ng pagpaparami kaya binago rin kalaunan ng Katipunan. Ang pinakamaliwanag na bituin ng konstelasyong Lyra – ang Vega – ay tinawag ni Ricarte na Gat Rizal.
Tinawag ni Ricarte na Poncrizpil ang Cygnus alay kina Mariano Ponce (PONC), Jose Rizal (RIZ) at Marcelo H. del Pilar (PIL). Ang pinakamaliwanag nitong bituin – ang Deneb – ay tinawag niyang Gat Plaridel, pangalan sa panulat ni del Pilar. Sa tatlo, si Ponce marahil ang kailangang ipakilala. Isa si Ponce sa mga propagandista na nakasama nina Rizal at Plaridel sa Europa. Noong panahon ng Rebolusyon, naging kasapi siya ng Hongkong Junta. Ito ang nagtaguyod sa interes ng Rebolusyon sa ibang bansa.
Bininyagan ni Ricarte ng pangalang Pingkian, sagisag sa panulat ni Emilio Jacinto, ang Ursa Minor o Small Dipper samantalang tinawag niyang Utak Hasinto ang pangunahin nitong bituin – ang Polaris o North Star. Kilala ang Polaris bilang giyang bituin sa pagtukoy sa direksyon ng hilaga. Kinilala si Jacinto bilang Utak ng Katipunan kahit si Bonifacio ang tagapagtatag nito.
Inialay ni Ricarte ang tampok na grupo ng bituin sa hilaga – ang Ursa Major o Big Dipper – sa tagapagtatag ng Katipunan at tagapagbunsod ng Rebolusyon, si Andres Bonifacio. Binansagan niya itong Gat Maypag-asa, pangalan sa Rebolusyon ni Bonifacio.
Sa ginawang ito ni Ricarte, naging mga bituin sa langit ang ilang bayani at makabayang Pilipino. Liban kay Tamblot, mga tampok na tauhan ng Kilusang Propaganda at Rebolusyong 1896 ang pinarangalan ni Ricarte. Sa pagbibigay niya ng mga pangalang Rizal, del Pilar, Jacinto at Bonifacio sa mga tampok na bituin at konstelasyon sa gawing hilaga ng mundo, ipinamalas niya kung sino sa mga nakibaka sa mga Espanyol ang lubos niyang pinapahalagahan.
Gayunman, tulad din natin ngayon, marahil ay di batid o nakaligtaan ni Ricarte ang kaalamang bayan ng mga Pilipino ukol sa mga bituin. Mga konstelasyong popular sa Kanluran ang binigyan niya ng pangalan. Hindi niya nabigyan ng pangalan ng mga bayani ang mga konstelasyong higit na kilala at mahalaga sa mga Pilipino gaya nga ng Balatik, Tatlong Maria, Supot ni Hudas at Krus na Bituin.
Anu’t anuman, malinaw ang kahulugan ng pagbibinyag ni Ricarte sa mga bituin sa ngalan ng mga bayaning Pilipino. Isa itong paraan ng pag-aalaala sa mga nag-alay ng buhay sa kalayaan ng bayan. Masasabing ito na nga ang pinakamatayog na bantayog na naitayo para sa mga bayaning Pilipino. Lalagi silang huwaran at gabay para sa mga susunod na henerasyon, layuning hangad ng nagpangalan sa mga ito. Ani Ricarte sa kanyang ginawa:
Yaong kinulang palad na Supremo nang siya ay nabubuhay pa, ay lagi niyang ipinapangaral: “Mangatakot kayo sa Kasaysayan sapagkat ito ay walang ikukubli,” at ngayon ay durugtungan ko naman: “Ang mga bayani natin ay pinagmamalas tayo mula sa langit. Isaayos nga natin ang bawat pangungusap at kilos sa pangungusap at landas na kanilang tinalunton, at tayo ay umikit kahalintulad ng maayos na pag-ikit ng mga bituing iyan sa paligid ni Utak Hasinto at, sa gayon, walang pagkabula, makakamtan
natin ang “KAGYAT, BUO AT GANAP NA KASARINLAN” na siyang maningas na pinipita ng Inang-Bayan.
Marangal at kapuri-puri ang layunin ni Ricarte sa paglalagay sa mga bayani sa langit. Magsisilbi silang giya sa ating pagkilos, magsisilbi silang huwaran ng ating pamumuhay, magsisilbi silang tagapagpaalaala ng ating nakaraan at ng ating mga hangarin at layunin. Iyon nga lamang, ang larawan ng “maayos na pag-ikit ng mga bituin sa paligid ni Utak Hasinto” ay larawang totoo lamang sa gawing hilaga ng mundo kung saan hindi lumulubog ang bituing ito. Mas totoo para sa puwesto ng Pilipinas sa mundo ang larawan ng mga bituing maayos, pana-panahon at walang pagbabagong naglalakbay sa langit mula silangan tungong kanluran.
Sa unang malas, tila may pagka-artipisyal ang ginawa ni Ricarte. Bininyagan niya ng pangalan ang mga konstelasyong binuo at kinikilala na ng kabihasnang Kanluran. Ngunit alam man niya o hindi, ang kanyang ginawa ay isang aksyong nakaugat nang malalim sa kamalayan ng kanyang mga kababayan – maging ng lahat ng tao sa mundo: ang mag-alay ng papuri at parangal sa mga tanging bayani ng tao sa pamamagitan ng pagpapangalan sa mga bituin sa langit.
Huwag na nating pag-usapan ang mga bayani at iba pang tauhan ng mitolohiyang Griyego na siyang pinaghanguan ng marami sa mga pangalan ng mga konstelasyon at bituin ng modernong astronomya. Huwag na rin nating pag-usapan ang mga mito at alamat na nagpapaliwanag sa mga pangalang ito, lalo’t kultura at halagahing kanluranin ang mahahango mula sa mga ito. May tamang pagkakataon para rito. Balikan na lamang natin ang mga bayani ng ilang grupong etniko sa Pilipinas – si Magbangal ng Bukidnon, si Lagey Lingkuwus ng mga Tiruray at si Tohng ng mga Jama Mapun.
Si Magbangal ay isang makapangyarihang tao sa mga alamat ng mga Bukidnon. Nagagawa niyang linisin ang kaingin habang natutulog sapagkat ang makapangyarihan niyang itak ang nagpuputol ng mga kahoy. Nang minsang subukan siya ng kanyang asawang di alam ang kanyang kapangyarihan at sumuway sa kanyang atas na huwag siyang susundan, bumagsak ang kanyang itak na ikinaputol ng isa niyang braso. Galit niyang pinangaralan ang kanyang asawa. Aniya, ngayo’y kailangang magpakahirap muna ng mga tao sa paglilinis ng kaingin at pagtatanim upang may makain. Nagtungo siya sa langit at naging senyal ng mga tao kung kailan ang tamang panahon ng paglilinis ng kaingin at ng pagtatanim. Maaaring siya ang katumbas ng Balatik o Orion sa langit. Kasama niya rito ang kanyang palakol at itak, ang panga ng baboy na kanyang napatay at ang buról na kanyang pinangangasuhan.
Di gaya ng ibang bayani, wala sa mga bituin sa langit si Lagey Lingkuwus ng mga Tiruray. Siya, gayunman, ang responsable sa pagkakalagay sa langit ng mga bituing senyal sa pagtatanim ng mga Tiruray. Pinakiusapan niya ang magpipinsang sina Kufukufu, Baka at Seretar, ang tiyuhin nilang si Keluguy at ang mag-asawang Singkad at Kenogon na manirahan sa langit upang maging senyal sa wastong panahon ng pagtatanim. Binubuo ang Seretar ng ilang bituin ng Orion, ang Kufukufu ng Pleaides, ang Baka ng Hyades, ang Keluguy o Fegeferafad ng mga bituing Sirius, Murzim, Procyon, Castor at Pollux, ang Singkad ng ilang bituin ng Aquila, at ang Kenogon ng Delphinus.
Gaya ni Magbangal, isa ring makapangyarihang tao si Tohng na may dalawang asawa, sina Masikla at Mayuyu. Minsan, pinabantayan ni Masikla kay Mayuyu ang niluluto niyang damo at nagbiling huwag bubuksan ang palayok. Binuksan din ito ni Mayuyu. Nagalit si Masikla at sinabing dapat sana ay damo na lamang ang iluluto ng mga tao upang maging kanin at di na nila kailangang magtanim. Nang sumunod na pangyayari, si Tohng naman ang ginalit ni Mayuyu. Kasalukuyang tumutugtog ng plauta si Tohng habang nagpuputol ng mga damo at puno ang kanyang palakol at gulok. Nalaman ni Tohng na nanunubok si Mayuyu nang biglang bumagsak sa lupa ang palakol at gulok. Sabi niya, dapat sana ay di na kailangang magtrabaho ng mga tao para mabuhay. Pero dahil sa ginawa ni Mayuyu, kailangan na nila ngayong magtrabaho. Kapwa galit, nagtungo sa langit sina Tohng at Masikla. Sumunod pa rin si Mayuyu. Ngayon, tatlong magkakahanay na bituin sila na bumubuo sa konstelasyong Tanggung. Ito ang senyal sa pagtatanim ng mga Jama Mapun.
Mga bayaning pangkultura ng mga grupong etnikong nabanggit sina Magbangal, Lagey Lingkuwus at Tohng. Ipinapaliwanag sa mga salaysay hindi lamang ang pagkakalagay ng ilang piling bituin sa langit kundi pati na ang simula ng mga gawaing kaugnay ng pagtatanim. Sa sariling paraan ng mga Bukidnon, Tiruray at Jama Mapun, inilagay nila sa langit ang mga bayaning hindi nakilala ng iba pang mga Pilipino.
Hindi nga bago, kung gayon, ang ginawa ni Ricarte. May malalim itong ugat sa kabihasnang Pilipino at sa kabihasnang pandaigdig. Ngunit gaya ng kinahinatnan ng kanyang pagpupunyagi, ang mga pangalan ng mga bituin ng mga grupong etniko, ang mga salaysay at halagahing taglay ng mga ito ay halos hindi naisasalin sa mga sumunod na henerasyon ng mga Pilipino. Hindi man ito tuluyang nalimot, hindi naman ito nabibigyan ng gaanong pansin para palaganapin. Kailangan pa itong muling kalapin, pag-aralan at ipaalam sa mga tao. Bahagi sana ito, kung sakali, ng malalim na pagkakaugat sa bayan ng inaasam ni Ricarte at ng iba pang bayani na “kagyat, buo at ganap na kasarinlan” ng mga Pilipino.
Mga Tala
1. Matatagpuan ang mga pagpapangalan sa “Paliwanag sa ‘Lilok (mapa) ng Langit na Nalalakip Dito” (Pilipinisasyon ng Langit, Hulyo 23, 1930) [nasa Articles and Essays of General Artemio Ricarte]; Mga Liham kay Jose P. Santos, Hulyo 29, 1930; Disyembre 20, 1932; at Enero 22, 1933 [nasa Unpublished Letters of Gen. Artemio Ricarte vol. 1]. Bininyagan din ni Ricarte ng Gat Naning para kay Mariano Ponce at Lakhan Tupas para sa rajah ng Cebu ang bituing Corazon at konstelasyong Cochero ng mga Espanyol. Maaaring ito ang bituing Arcturus at ang konstelasyong Auriga.
2. Fay-Cooper Cole, The Bukidnon of Mindanao (Chicago: Chicago Natural History Museum, 1956).
3. Stuart A. Schlegel, “Tiruray constellations: the agricultural astronomy of a Philippine hill people,” Philippine Journal of Science vol 96 , no. 3 (September 1967).
4. Eric Casiño, The Jama Mapun (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1976).
(Nirebisang bersyon ng artikulong nalathala sa N.M.R. Santillan at M.B.P. Conde, mga patnugot, Kasaysayan at Kamalayan: Mga Piling Akda Ukol sa Diskursong Pangkasaysayan [Lungsod Quezon: Limbagang Pangkasaysayan, 1998,] 165-171.)
Nameless storm in 1897 had been as furious as Ondoy and Pepeng
By Gloria Esguerra Melencio
A long time ago — 112 years to be exact — when storms were nameless and Filipinos labored to erect sturdy Catholic churches made of thick adobe, a strong storm had destroyed towns in Samar and tidal waves washed hundreds of corpses ashore.
Tropical storms Ondoy (pronounced Undoy in the Bicol region) and Pepeng (Piping in Samar and Leyte) devastated Marikina, Pasig, Cainta and many more in Metro Manila as well as Bicol, Laguna, central and northern Luzon, and the Cordillera region – in two succeeding weeks in September and October 2009.
The number of deaths, mostly by drowning and mudslides, is nearing 500 as of this writing.
Father Cantius Kobak’s Samar and Leyte Collection kept at the Franciscan Archives records of a strong typhoon in 1897 that left all the people of the town of Basey homeless as it destroyed all the houses leaving only some posts standing.
The record likewise speaks of how said storm did not spare even the friar’s convent and the parish archives in Guian town. Books and documents had been wet and were beyond saving aside from the furniture made from exotic wood the Spanish priests regard as precious.
Writing from Guian on October 11, 1897, Reverend Father Fray Juan de Dios Villajos reports the situation in a developed and rich town that was completely ruined and “fatally hopeless for many years.” Much like in the present-day movie, the friar describes how the storm unleashed its fury during his time:
“The church is totally roofless; half of the belfry fell; the convent is completely destroyed; the roofs flew away; the walls outside and inside were torn.… There is no refuge in this town.”
Other nearby towns had also been as devastated. Fray Bernardo Tilebras reports this time from Basey, also in Samar.
He laments that 83 people were given burial on October 13, 1897 out of the 102 bodies found floating on water. It is quite surprising that these Samarenos who were good swimmers, they being born and raised close to the sea, died of drowning.
Tilebras graphically describes how the tidal waves had rose drowning people inside their huts by surprise and the flood carried the bodies everywhere. He says in his letter:
“The sea rose in frightening level bringing ships, botes, cascos and balotos which in turn struck against the houses.”
Even good swimmers like the Samarenos were no match to the deadly, nameless storm that brought floods to the province. They failed to save their own lives.
This brings to mind how the Metro Manila flood victims of typhoon Ondoy had all scampered to higher places recently when floods rose to as high as their rooftops. Or how the residents of Pangasinan, Tarlac, Nueva Ecija and Bulacan among others, swam desperately when the floodgates of dams had been opened after the rains of typhoon Pepeng filled them up almost to the brim. While the skill in swimming may be advantageous, floods spare no one. It was water everywhere.
Filipinos living in the Philippines’ 7,107 islands are used to be surrounded by water but when storms and floods – or even high tides and tidal waves – come, we all are just as vulnerable as our ancestors in 1897.
Yasmien’s romance with health and wellness being vegan
Yasmien’s romance with health and wellness being vegan
by Boy Villasanta
It’s not every day that one encounters stars who passionately adhere to advocacy outside show biz aside from role playing in the movies.
And young actress Yasmien Kurdi’s into animal welfare and eating only vegetables makes my day.
Yes, I was a witness to her endorsing anti-cruelty to animal campaign a couple of years ago, when she allowed herself to be caged and be photographed by a group of lens men who were lynching her like a bizarre creature in a carnival show.
But there she was, just posed her pretty self, clad in an earth colored overall, smiled back and later, answered questions from the eager press.
It was, she said, merely a symbol of suppression of the rights of living things to be free, roam around and look for happiness including the animal’s search for bliss.
She became an official endorser of the People for the Ethical Treatment of Animals (Peta) when she revealed her love of pets and distaste for the butcher of animals for whatever purpose. She wanted to volunteer but eventually, she was sought and given an important role in the dissemination of information about the preservation of animal life and the preference for veggies to subsist on.
All these beliefs in the care and protection of animals came about when she was living in Kuwait with her Kuwaiti dad and a Filipina mom. “When I was a little girl growing up in Kuwait, I saw my father slaughtering lambs to prepare for parties and celebrations. I remember seeing the horror in the animals’ eyes, and I would fight with my dad about it. I stopped eating meat when I realized that other animals, such as pigs, chickens, and cows, were killed for meat and were just as scared and helpless as those lambs,” she recalls.
She clarifies, though, that her avowed penchant for vegetarianism started just two years ago but was already a little bit in it when she was in Saudi.
But her more serious look at turning to veggies was when her mom was hospitalized due to a kidney problem and one of the solutions advised her was to go vegan.
For Yasmien, health and wellness are the most important concerns of her life now, more than ever, because she believes her healthy body is the instrument of her daily chores as an actress and singer. Her success in life, material and otherwise, therefore, is measured by her sound mind and strong body.
Singularly, the source of her health and wellness is vegetables. “I think that everyone should give a vegetarian diet a try. It is super-easy and very delicious,” she encourages.
Her being vegan is not only a matter of simple joy. It is also a philosophical one. “By going vegetarian, you are improving not only your life but also the lives of others,” the classy young star exclaims.
Doing away from carnivorous lifestyle is a contradiction in terms, nonetheless. “I feel pride in knowing that I’m not supporting a cruel industry and that I’m helping the environment too! It’s always a great feeling knowing that you’re helping animals every time you eat!”
Although Yasmien’s colleagues in the entertainment industry are supportive of her cause, most of them are carnivores but she still introduces them to vegetarian dishes, anyway, especially during film and television events where meats are served more than veggies. How does she survive? “Going vegetarian is so much easier than most people realize! Gone are the days when all you could eat were salads. Meatless has gone mainstream. Almost every restaurant in the Philippines offers at least one vegetarian meal, and grocery and health-food stores are full of specialty vegetarian products, such as veggie burgers and other yummy soy-based foods. Of course, it’s also very easy to cook a healthy meal using fresh veggies and tofu,” she explains.
When she’s taping or shooting and not sure of the food to be catered, she makes her own preparation. “I cook for myself most of the time. I actually find it fun and relaxing. If I make it myself, I know it’s healthy! Potatoes are my favorite. I also enjoy leafy green vegetables like malunggay and kangkong,” she happily announces.
Yasmiens reinforces the need to eat vegetables to less likely develop illnesses like heart disease, diabetes, cancer and to prevent from obesity.
To be sure, she hasn’t experienced yet any sickness cured by her veggie habit. “I have always been healthy, thank God, and I’ve never been seriously sick, in that I haven’t needed any long-term hospitalization or medication. However, I’m positive that my vegan diet keeps me healthy and more resistant to disease and that I am more immune to sicknesses that non-vegetarians are.”
Meat for Yasmien is a sorry tale. “I don’t even have to ‘resist’ meat, because I don’t look for it anymore. The smell of meat is gross to me, to be honest!”
She’s like against the world and it seems she is moving heaven and earth to influence a greater number of people, not just her fans and followers but also the adults from all sections of society. As a matter of fact, her undergrad thesis was about PETA and the copies of her research can be found in Angelicum College and the Ateneo de Manila University.
Kurdi in all her honesty firmly debunks common impression that before going vegan, one has to consult with a doctor. “People like to think that you need medical advice when going vegetarian—that is not true at all. To be honest, I think that’s what people like to tell themselves to make themselves feel better about all the horrible things associated with eating meat, such as cruelty to animals and contributing to the destruction of the environment. It’s just an excuse.”
RP male carabaos got toothache
Filipino ancestors had never foreseen that the water buffaloes commonly called carabaos running wildly and freely in the mountains and forests of Samar and Leyte in the 17th century will have that pesky toothache in the 21st century.
Or, perhaps, they just did not mind because no one owns the carabao that was tamed eventually for food production processes through the years. Carabaos at this age are regarded as diligent and intelligent animals and a big help to farmers who cultivate the land.
Or they did not predict that soft drinks, junk food, sugar and ice in the modern age will flood the consumer market (but this is for humans not carabaos).
“Are carabaos headed for the dental chair?” Randy Foronda asked in his article published in the SEARCA News recently. This article will get anyone asking two questions : Do carabaos have a changing eating habit that they are now prone to tooth decay? Why male carabaos got this painful toothache and not female carabaos who bear calcium-needing offspring?
Dental hygiene and brushing animal teeth is no longer new to members of the Philippine Animal Welfare Society (PAWS) and other animal rights advocacy groups know that dogs and other animals usually suffer from tooth decay.
Writing from Los Baños in Laguna, Foronda says that carabaos with scientific name Bubalus bubalis, males for that matter, have a higher incidence of tooth decay in males than in females.
He quotes Dr. Rio John Ducusin of the College of Veterinary Medicine of the University of the Philippines as saying that the carabaos’ “sharp molar surfaces, dental plaque and dental fracture could lead to oral infection or diseases.”
Ducusin recommends further study to determine the “best therapy for each pathogen’s suppression” and eventually free the carabaos from tooth decay. He did not, however, explain why male carabaos , generally, have tooth decay.
Just how important is this field of study that is generally sidelined for more income-generating and money-making ventures?
Carabaos being grass-eating animals and yes, vegetarians, are raised as working animals and source of milk and meat in agricultural areas of the Philippines. Long before gasoline-fed tractors and plowing machines have been invented, carabaos have been the food-producers’ helpers.
Like human beings, the throbbing, pounding and pestering toothache could send a tamed carabao run amuck and belt out a wild agonizing moo as an expression of extreme pain. (GEM)
