Kabilugan at Katunawan: Buwan sa Kabihasnang Pilipino

Ni Dante L. Ambrosio

Departamento ng Kasaysayan

Unibersidad ng Pilipinas-Diliman

Buod

Bagaman tila napakapangkaraniwan na ng buwan sa langit at naisasaisantabi ito ng modernong sistema ng pamumuhay, patuloy na pinapahalagahan at sinasangguni ng mga kulturang Pilipino ang buwan sa iba’t ibang gawain gaya ng pagpapanahon, pagtatanim, pangingisda, paglalakbay, pagtatayo ng bahay, pagsasagawa ng mga ritwal,  at iba pa.  May nabuo ang mga ito na mga paniniwala, kaalaman at kaugalian ukol sa buwan na gumabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay sa paglipas ng panahon. Bahagi ang mga ito ng kanilang pananaw at kaalamang astronomiko ukol sa iba’t ibang penomena sa kalangitan at nagpapamalas, kung gayon, ng kanilang pag-unawa sa kanilang ugnay sa kapaligiran.

Gaya ng maraming bagay sa kapaligiran, napakapangkaraniwan ng buwan kaya tila hindi na ito gaanong binibigyang pansin laluna ng mga nasa kalunsuran. Ngunit sa iba’t ibang bahagi ng Pilipinas, marami pa rin ang sumasangguni rito.  Halimbawa, tinitiyak pa rin ng mga karpintero at tukang  na sinisimulan ang  pagtatayo ng bahay at paggawa ng kumpit sa kabilugan ng buwan. Kinukunsulta pa rin ito ng mga babaylan at imam para sa tamang panahon ng pagpapakasal, paglalakbay, pagsisimula ng negosyo at pakikipag-usap sa malalaking tao. Nakatimo sa kamalayan at kabihasnang Pilipino ang mga paniniwala at kaugaliang ganito ukol sa buwan gaano man ito magmukhang napakapangkaraniwan.

Sa iba, mga pamahiing walang batayan at hindi maka-agham ang mga paniniwala at kaugaliang ito. Ngunit mga siyentipiko mismo ang nagsasabing makabuluhan at lehitimo ang ganitong mga paniniwala. May sariling lohika at salalayan ang mga ito na nagamit ng tao para mabuhay mula noong panahong sinauna at nagpapamalas ng pag-unawa ng bawat kultura sa ugnay nila sa kanilang kapaligiran (USNC/IUHPS 2001).

Sa kasalukuyan, lumalalim ang interes ng modernong agham sa tinaguriang sistema ng katutubong kaalaman o indigenous knowledge system kung saan nakapaloob ang ganitong mga paniniwala at kaugalian. Dumarami ang mga subdisiplinang may unlaping ethno – ethnoscience, ethnomedicine, ethnoecology, ethnobotany, ethnozoology,  ethnohistory, ethnoforestry, ethnoastronomy. Itong huli ang subdisiplinang nag-aaral sa mga katutubong paniniwala, kaalaman, at kaugalian ukol sa mga penomena sa langit, kabilang ang buwan.

Ang ethnoastronomiya – at ang arkeoastronomiya – ay mga subdisiplinang umunlad sa nakaraang 40 taon mahigit mula nang maunawaan ang oryentasyong astronomiko ng Stonehenge ng Ingglatera noong dekada 1960. Kinapapalooban ang mga subdisiplinang ito ng pag-aaral at pagsusuri sa mga pananaw, paniniwala, kaalaman at kaugaliang kaugnay ng astronomiya ng mga sinaunang kabihasnan gayundin ng kontemporaryong astronomiya ng mga grupong etnolingwistiko. Isang bunga ng ganitong pag-aaral ang mas malalim na pag-unawa sa sinauna at katutubong sistema ng kalendaryo o pagpapanahon, mga pagbabago sa pag-unawa sa konsepto ng panahon at espasyo, mga kaalaman sa nabigasyon o paglalayag, pagpaplano ng lungsod, pagtatakda ng mainam na panahon sa mga gawain gaya ng pagtatanim, pangingisda, pangangaso, pagtatayo ng bahay, pagnenegosyo, iba pa.  Nakakapag-ambag ang ganitong pag-aaral sa pag-unawa ng ugnay ng tao sa kalikasan sa paglipas ng panahon, sa kanilang pananaw sa sandaigdigan at sa impluwensya ng mga ito sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay (Center for Archaeoastronomy 1991).

Isa sa mga penomenang astronomiko na nasa sentro ng mga paniniwala at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ang buwan. Sa mga sumusunod na pahina, sisikaping ilahad ang ilang pananaw, paniniwala, kaalaman, at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ukol sa buwan: sa partikular, ang mga katutubong paniniwala ukol sa buwan;  ang mga katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip at pagkilos ng mga ito;  at, ang mga katutubong kaugalian na naging bahagi ng buhay, kabihasnan at kasaysayan ng mga ito.

Araw, Buwan at Bituin

Maagang naging bahagi ng buhay ng mga Pilipino ang buwan. Kagyat itong makikita sa halos magkakahawig na tawag dito sa buong kapuluan – buwán, búlan, vúgan, buran. Magkakahawig din ang tawag sa dalawa pang penomena sa langit na kaugnay ng buwan – ang araw at bituin. ‘Adlaw, ‘áldaw, ‘algáw, ‘ágiw, gindaw  ang mga tawag sa araw;  bitú’un, bitú’on naman ang bituín (tingnan ang Kahon 1). Mauugat ang ganitong pagkakahawig sa paglaganap sa arkipelago ng mga taong nagsasalita ng wikang Austronesyano simula dakong 3000 BC.

Hindi maaaring talakayin ang buwan nang hindi nababanggit ang araw at bituin. Magkakaugnay ang mga ito sa kamalayang Pilipino.  Madalas ilarawan ng mga grupong etniko ang araw, buwan at bituin bilang mag-anak: ama ang araw, ina ang buwan at anak o mula sa kanilang anak ang mga bituin (Eugenio 1994:114-141). May iba ring salaysay, gayunman,  na nagsasabing magkapatid, magkaibigan o magkaribal ang araw at buwan  (Cole 1915:192; Eugenio 1994:115, 117-118, 135; Jenks 1905:221-222; Sals 1955:73; Vanoverbergh 1972:90, 110).

Binabanggit sa mga salaysay na ito ang pagkakagalit ng araw at buwan para ipaliwanag ang kanilang paghihiwalay. Ngunit nagkagalit man at naghiwalay, nanatili ang kanilang pagiging mag-anak. Magkakasama sila sa langit kahit sumisikat sila nang magkaibang panahon. Madalas na kasama ng ina ang kanyang mga anak, kaya laging magkasama sa langit ang buwan at ang mga bituin. Patuloy na inaamo ng ama ang nakagalit na ina, kaya  tila laging hinahabol ng araw ang buwan sa langit.

Sa ganitong paglalarawan, kagyat na madarama ang pagpapahalaga ng mga Pilipino sa araw, buwan at mga bituin. Kanilang inihambing ang naobserbahang ugnayan ng tatlo sa isa sa mga pinahahalagahan nilang institusyong panlipunan. Sa paghahambing sa tatlong penomena sa mag-anak, itinatak nila ang sariling kabihasnan sa langit.

Itinuturing din ng ibang kulturang Pilipino na kinatawan ng diwata kung hindi man diwata mismo ang buwan. Kaya inaalayan ito ng mga ritwal at dinadasalan ng mga katutubo. Ayon kina Plasencia (1979:229), Chirino (1969:298) at Morga (1990:291),  sinasamba, halimbawa, ng mga Tagalog ang buwan laluna ang katunawan nito na sinasabayan nila ng pagsasaya. Ang pagtatabi diumano ng buwan at araw sa panahon ng katunawan hanggang bagong buwan ay panahon ng pagsisiping ng dalawa kung kaya nagdaraos ng handaan sa pagkakataong ito.

Gaya ng araw at mga bituin, batis din ang buwan ng liwanag laluna sa gabing madilim. Ang paglaki nito tungo sa kabilugan ay binibigyan ng kahulugan ng pagkabuhay samantalang ang pagliit nito tungo sa katunawan ay kamatayan naman. Sa maraming kultura, magandang pangitain ang hatid ng lubos nitong pagbilog kaya madalas na itakda ang mga gawain sa pagbibilog ng buwan.

Pagbabago ng Anyo ng Buwan

Isa sa mga katangian ng buwan na sinusubaybayan ng mga Pilipino ang regular na pagbabago ng anyo nito. Walang malinaw na paliwanag sa pagbabagong ito liban sa iniulat ni Benedict (1916: 47) na paniniwala ng mga Bagobo na dumaraan ang buwan sa walong butas sa langit sa pagsikat at paglubog nito. Kinakatawan marahil ng hugis ng bawat butas ang anyo ng buwan habang panahunang dumaraan ito sa bawat isa. Sa iba, inihahalintulad ang pagbabago ng anyo nito sa ikot ng buhay at kamatayan –  pagkabuhay ang pagtungo nito sa lubos na kabilugan at pagkamatay naman ang pagtungo sa lubos na pagkawala sa langit (Porras 1919:9-12).

Sa modernong agham, ipinapaliwanag ito batay sa pagbabago ng laki ng bahagi ng buwan na naliliwanagan ng araw habang umiikot ang una sa daigdig. Kabilugan ng buwan kapag nasisinagan ng araw ang buong mukha ng buwan na nakaharap sa daigdig. Nagaganap ito kapag magkaibayo ang araw at buwan sa langit. Katunawan naman ng buwan kapag hindi naaarawan ang mukha nito. Sa pagkakataong ito, magkatabi sa langit ang araw at buwan. Kalahati ang buwan kapag kalahati lamang ng mukha nito ang nasisinagan ng araw. Makikita ito kapag eksaktong nasa tuktok ang buwan sa paglubog at pagsikat ng araw.

May tawag ang mga sinaunang Pilipino sa iba’t ibang anyo ng buwan. Tinukoy nina San Buenaventura (1613:395) at San Antonio (2000:134, 263, 276) ang tawag ng mga Tagalog noong siglo 17 sa mga ito (tingnan ang Kahon 2). May sariling tawag din noong siglo 17 ang mga sinaunang Bisaya (Scott 1994:121-122) sa iba’t ibang anyo ng buwan (tingnan ang Kahon 3). Pansinin ang ginawa nilang paghahambing ng itsura at tawag sa buwan sa mga bagay sa kanilang kabihasnan – kilay, karit, suklay, alimango.

May 13 anyo ng buwan ang mga sinaunang Tagalog samantalang may 15 naman ang mga sinaunang Bisaya. Bakit ganito karami ang pagtukoy sa mga anyo ng buwan? Bukod sa kapansin-pansin sa mga gabing walang ibang liwanag kundi iyong nagmumula sa buwan, ang pagbabagong-anyong ito ang nagsisilbing kalendaryo ng mga sinaunang Pilipino. Inoorasan nito ang paglipas ng panahon na mas mahaba sa maghapong paglalakbay ng araw sa langit.

Hindi nawala sa mga Tagalog ang pagtukoy sa nagbabagong anyo ng buwan. Iniulat ito nina Noceda at Sanlucar sa kanilang bokabularyong Tagalog noong gitnang siglo 18 (1860:62-63). Binanggit din ito sa diksyunaryong tinipon ni Serrano-Laktaw (1965:139) noong siglo 19 bagaman di kasingdami.

Bunga ng pananatili o pagkakahawig ng mga katawagang Tagalog sa mga anyo ng buwan sa paglipas ng panahon, maipapalagay na pareho o kahawig din ng mga kasalukuyang katawagan ng ibang grupong etniko ang mga sinaunang katawagan nila rito. Limang anyo ng buwan, halimbawa, ang iniulat ni Hannaway (1996:302) para sa mga Subanen ng Midsalip, Zamboanga del Sur noong 1996 bagaman walong anyo ang iniulat ni Christie (1909:110) para sa mga Subanen ng Sindangan Bay noong 1909 (tingnan ang Kahon 4).

Sa tradisyong Sama-Tausug, sinusubaybayan ang 30 anyo o edad ng buwan mula sahali bulan (unang gabi mula katunawan) hanggang ganap katluan bulan (ika-30 gabi o katunawan ng buwan). Ginagamit nila ito sa kanilang putikaan, ang sistema ng pag-alam sa mga suwerte o malas na araw para sa iba’t ibang gawain ((Ambrosio 2000:102). Dahil may ganito ring sistema ng pagtaya ng kapalaran ang mga Bisaya, gabi-gabi rin nilang binabantayan ang edad o anyo ng buwan (Porras 1919:9-12).

Buwan sa  Buhay ng mga Pilipino

Kaugnay ng nabanggit na kaalaman ang isang pagpapahalagang iniukol ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Sinusubaybayan nila ang pagbabagong-anyo nito dahil nagsisilbi itong patnubay sa kanilang pamumuhay.

Pagpapanahon. Pagpapanahon ang isang pangunahing gamit ng pagbabagong-anyo ng buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Sa pagtantya ng panahon na mas mahaba sa isang araw, buwan ang ginagamit na panukat. Sa loob ng 30 gabi, unti-unting lumalaki ang buwan tungo sa kabilugan bago unti-unti namang lumiliit tungo sa katunawan. Ayon kay San Antonio (2000:171-172), manilong o maningas ang tawag ng mga sinaunang Tagalog sa pagbabalik ng buwan sa isang tiyak na anyo nito.

Ginagamit ng mga Pilipino ang kabilugan ng buwan sa pagsukat ng panahong mas mahaba sa ilang araw. Ayon sa ulat ni Cavalleria (1886:263-264), buwan ang binibilang ng mga Moro ng Basilan sa pagtaya ng panahon. Halimbawa, sinasabi nilang “dalawang buwan pa lamang ang nakakaraan” o “ganito ang ating gagawin tatlong buwan mula ngayon”. Tinutukoy rito kung ilang kabilugan ng buwan ang nakaraan o darating.

Ganito rin ang pagbilang ng panahon sa mga epiko gaya ng Hinilawod ng Panay. Ilang kabilugan ng buwan ang binilang bago marating ng biday ni Humadapnon ang destinasyon sa paglalakbay-dagat. Buwan din ang pagitan ng matagal na di pagkikita ng mga tauhan ng epiko o ng tagal ng pagkakulong ni Humadapnon sa kuweba ng mga binukot (Jocano 2000:99, 113).

Sa Darangen ng mga Maranao, gabi ang pinapalipas at buwan ang ipinapanukat para sa pagdaraos ng mahahalagang okasyon. Halimbawa, sa katapusan ng pagluluksa kay Diwata Ndaw Gibon, unang pinuno ng Bembaren, ganito ang ipinahayag: “Makalipas ang 15 gabing may buwan at 15 gabing madilim, at kapag sumikat na ang kabilugan ng buwan, ito na ang tamang panahon para simulan ang pestibal sa Bembaren” (Folklore Division 1986:55).

Gaya sa Darangen, gabi ang binibilang ng mga Bukidnon sa paglipas ng panahon: may 15 “maliliwanag na gabi” at may 15 “madidilim na gabi” sa isang buwan. Minsan, 14 lamang ang “maliliwanag na gabi”. Tinutukoy rito ang mga panahong mayroon at walang buwan (Cole 1956:125). Hanggang siglo 20, ginagamit pa rin ng mga grupong etniko ang buwan sa pagtaya ng panahon bagaman unti-unti na itong nawawala bunga ng paggamit ng kalendaryong Gregoryano, relo, radyo at iba pang paraan ng pagtaya ng oras.

Hinahati ng mga Bontoc Igorot ang isang ikot ng panahon sa dalawa: Chakon, panahon ng pagtatanim hanggang pag-ani ng palay, at Kasip, panahon makaraan ang pag-ani at bago muling magtanim ng palay. May limang buwan (moon) ang Chakon at may walong buwan (moon) ang Kasip. Sa kabuuan, may 13 buwan ang isang ikot ng panahon ng mga Bontoc Igorot. Nakaugnay ang mga paghahati at katawagan ng mga buwan sa pagtatanim ng palay (Jenks 1905:219).

May mga pagkakataong  tinutukoy ng ilang mananaliksik ang pangalan ng mga buwan (month) ng mga grupong etniko. Tila nagmumula ito sa paghahanap ng katumbas ng mga buwan ng kalendaryong Gregoryano. Ngunit hindi naman hinahati ng mga tao ang isang taon sa 12 o 13 buwan gaya ng kalendaryong Gregoryano. Ang buong pagbabago ng anyo ng buwan ang sinusubaybayan at ang muling paglitaw ng kabilugan o katunawan nito ang binibigyang pansin nila.

Paghahanap-buhay. Nagsisilbi rin ang buwan sa paghahanap-buhay laluna sa pangingisda at pagkakaingin. Naniniwala ang mga sinaunang Bisaya na may kinalaman ang mga anyo ng buwan sa paglago ng mga yamang dagat at halaman. Sa paglaki at pagliit ng buwan ganoon din, diumano, lumalaki at lumiliit ang starfish at tumitigas o lumalambot ang alimasag. Lumalaki ang mga pagong na dilaw kung may buwan, ang mga maitim na pagong sa pagdilim ng buwan at ang mga puting pagong sa araw (Scott 1994:124).

Maraming ganitong paniniwala ang gumagabay pa rin sa paghahanapbuhay ng mga Pilipino. Sumasabay sila sa ritmo ng buwan, lalo’t may impluwensya ito sa ibang penomena gaya ng pagkati at paglaki ng tubig. Naiugnay ng mga mangingisda ang galaw ng mga isda at iba pang yamang dagat sa anyo ng buwan na naghahatid ng liwanag o dilim sa  pangisdaan.

Sa kabilugan ng buwan (bulan allum) nangingisda ang mga Sama ng Tawi-tawi sa dakong silangan dahil sa panahong ito nagtitipon ang mga isda sa mga bahura sa paligid ng isla ng Bilatan. Sa panahon ng bagong buwan (bulan anak), lumilipat sila sa kanluran sa paligid ng Sanga-sanga para sa pangingisdang gumagamit ng lambat. Namamana sila at nangingilaw sa panahong walang buwan (bulan matai) (Nimmo 2001:82, 92).

Sa Sibutu, sa bulan allum din dumadako sa baybay-dagat ang mga isdang limburuk kaya maraming namumulot nito. Ginagamit itong okasyon para magtipon at magsaya (Ambrosio 2000:39). Dahil sa pagtitipon ng maraming tao sa mga lugar pangisdaan, isinasabay na rin ng mga Sama ang pagdaraos ng mga ritwal. Buwan ang sinasangguni sa pagtatakda ng petsa ng mga okasyong ito.

Iniaayon ng mga magsasaka ang ilang yugto ng pagtatanim sa anyo ng buwan. Sa pagtatanim ng kamote, ginagawa ng mga Ipugaw ang paglilinis (mangu’ma) sa panahon ng tiyalgo’, ang ikalawang buwan bago anihin ang palay, o sa panahon ng lawa’ng, ang ikaapat o ikatlong buwan bago magtanim ng binhi (Lambrecht 1957:3). Sa oras ng mendawan o kabilugan ng buwan, sinisimulan ng mga Subanen ang pagtatrabaho sa lupa. Hinihinto nila ang pagtatrabaho ng dalawa hanggang tatlong araw makaraan ang kabilugan dahil sa paglabas ng mga hayop na sumisira ng mga pananim gaya ng daga, unggoy at baboy damo. Makaraan ang ikatlong araw saka nila ipinagpapatuloy ang pagtatrabaho sa lupa (Hannaway 1996:303).

Mas tiyak ang pagtaya ng mga Manobo sa pagtatanim nila, bagay na personal na nasaksihan ng mga nag-ulat. Umuulan diumano nang malakas bago ang katunawan at kabilugan ng buwan. Kaya pinakamainam magtanim siyam na araw bago katunawan at isang araw bago kabilugan. Sa pagtatanim ilang araw bago ang mga anyong ito ng buwan, matutubigan nang husto ang mga butong itinanim o ang bagong umuusbong na halaman dahil sa pag-ulan. Ayon kina Hires at Headland (1977:70), umulan nga ng apat hanggang anim na araw bago kabilugan at katunawan ng buwan sa lugar na pinag-aaralan nila.

Ano ang kinalaman ng anyo ng buwan sa hanapbuhay ng mga Pilipino, sinauna at kasalukuyan? Wala pang nagagawang siyentipikong pag-aaral sa Pilipinas para tiyakin ang ugnay ng buwan sa mga gawaing gaya ng pagsasaka at pangingisda. Ngunit sa mga impormasyong nakalap, anyo at liwanag ng buwan ang nagsisilbing pananda sa paghahanap-buhay dahil sumasabay rito ang ilang mga kalagayang mainam at di-mainam sa pagtatrabaho. Sa mga mangingisda, matagal nang batid ang kaugnayan ng buwan sa paglaki at pagkati ng tubig na nagtatakda ng galaw at buhay ng mga yamang-dagat, laluna ng mga isda. May kinalaman din ang mismong liwanag o kawalan ng liwanag ng gabi sa galaw ng mga isda, bagay na  natatantya rin sa anyo o edad ng buwan. Bagaman sinasangguni rin sa pagtatanim ng palay ang buwan, mga bituin ang nagsisilbing pananda ng mga katutubo sa ganitong gawain na nangangailangan ng panahong mas mahaba sa isang buwan.

Pagsasagawa ng Ritwal. Anyo rin ng buwan, karaniwa’y kabilugan, ang ginagamit sa pagtatakda ng mga ritwal. Itinuturing ng mga Kankanaey at Ibaloi ng Cordillera na pinakamainam na panahon para sa mga ritwal ang beska/balal. Ito ang unang paglitaw ng hating buwan. Kung paanong lumalaki ang buwan, ganoon din diumano umuunlad ang isang pamilya. Dahil dito kaya ginagawa ang mga ritwal sa panahong palaki ang buwan. Sa panahon ding ito nagbabalik ang mga anito sa kanilang tahanan mula sa paglalakbay kaya madali silang matawagan (Sacla 1987:161).

Laging magkasama sa mga dasal at pag-aalay ng mga Kankanaey ang araw at buwan. Sa dasal kaugnay ng sabusab, isang pag-aalay upang pagalingin ang may sakit, isinalaysay ang pag-aaway ng araw at buwan (Vanoverbegh 1972:90, 110). Kabilugan ng buwan kung idaos nila ang pakde, pag-aalay na humihiling kay Kabunian na pangalagaan ang mga pananim at ang komunidad mula sa bagyo, taggutom at iba pang kalamidad. Iniuugnay nila ang kabilugan ng buwan sa magandang pananim at masaganang ani (Picpican 1974:502).

May mga ritwal ang mga Tagbanua ng Palawan na ginagawa sa kabilugan ng buwan. Isa rito ang seremonya ng bilang na alay sa kaluluwa ng kamag-anak na nagdulot ng sakit sa isang miyembro ng pamilya. Ginagawa rin sa kabilugan ng buwan ang seremonya ng pagdiwata para kay Mangindusa, ang pinakamataas nilang diwata. Pasasalamat ito sa ginawang anihan at paniyak sa kagalingan ng mga taong lumahok sa seremonya. Madali raw makita ng mga diwata ang ginagawang ritwal sa kabilugan ng buwan (Fox 1982:190, 212).

Para magpalakas ng kapangyarihan ang mga djinn o babaylan ng mga Sama ng Sulu at Tawi-tawi, idinaraos nila ang seremonya ng djinn tuwing ikatlong buwan. Nagtitipon-tipon sila sa ika-15 gabi ng buwan (kabilugan) para sa ritwal. Habang nagsasayaw, pinapasok sila ng kapangyarihang tinawag din na djinn. Ito ang tumutulong sa pagsugpo sa mga masasamang ispirito na dahilan ng mga sakit (Nimmo 1975:4).

Sa tuwing papalaki ang buwan ginagawa ng mga Gubatnon Mangyan ng Mindoro ang ilan nilang ritwal. Nag-aalay sila ng taunang sakripisyo na tinawag na biyaya bago magtanim sa pagitan ng Abril at Hunyo upang humiling ng masaganang ani. Makaraan ang anihan ng Nobyembre at Disyembre, naghahanda sila at nag-aalay naman ng pagkain o atuy para hilingin ang mabungang produksyon nila ng pulut-pukyutan (Kasberg 1994:117-126).

Pagdiuatahan o panawagtawag ang seremonyang idinadaos ng mga Mamanua ng hilaga-silangang Mindanaw sa kabilugan ng buwan. Ito ang laganap na “nocturnal prayer ceremony” na may mga dasal na hinihinuhang nasa sinaunang wika nila. Sa oras ng seremonya, manaka-nakang tumitingin sa sumisikat na buwan ang tambayon, ang manggagamot ng mga Mamanua (Maceda 1957:278, 282; Rahmann 1985:267-275).

Karaniwang Enero ginagawa ang seremonyang ginem ng mga Bagobo. Idinaraos ito sa simula ng paglitaw ng buwan sa kanluran sa panahon ng bagong buwan o sa pagtatapos ng unang kwarto o kaya ay sa kabilugan nito sa silangan. Pagpapasalamat ito sa mga diwata, pag-iwas sa sakit at iba pang panganib, at pagtataboy sa  mga masasamang ispirito (Benedict 1916:95; Cole 1913:111).

May dalawang dahilan kung bakit bahagi ng mga katutubong ritwal ang buwan. Unang dahilan ang pagtingin dito bilang diwata o kinatawan ng diwata. Sa ganitong pagtingin inaalayan ng mga ritwal at dasal ang buwan. Ikalawang dahilan ang paggamit sa buwan sa pagtatakda ng panahon. Karaniwang itinatakda ang mga ritwal sa panahong papalaki o papaliwanag ang buwan. May nagpaliwanag na panahon ito na nasa kanilang tahanan ang mga anito o diwata kaya madaling maugnayan. Naniniwala rin ang ilan na madaling makita ng mga ito ang mga ritwal sa liwanag ng bilog na buwan.

Kapalaran  at Putikaan. Noong siglo 18, iniulat ni Ortiz (1731:110). na naniniwala sa mga buwenas at malas na araw ang mga Indio. Sinabi niyang may mga sinasangguning manuskrito o libreto ang mga ito na kailangang sunugin. Sinusugan ito ni Cavalleria (1886:262) noong siglo 19 nang iulat niya na sinasangguni ng mga Moro ng Basilan ang mga libretong tinatawag na cuticaan para malaman kung  magiging maganda o hindi ang kanilang biyahe. Kitab-pakutikan ang tawag ni Blumentritt (1895:66) sa mga libretong kinokonsulta ng mga Maguindanao para malaman ang mainam na oras para maglakbay.

Hanggang ngayon, ito pa rin ang sinasangguni ng ilang grupo ng mga Pilipino sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. May sanggunian ng kapalaran ang mga taga-Quezon, Panay at Tawi-tawi na hawig sa isa’t isa at sa mga ginagamit sa ibang bahagi ng daigdig ng Malayo. Putikaan ang tawag dito sa Tawi-tawi. Nakahanay rito ang gabi-gabing anyo/edad ng buwan at ang mga katumbas na hayop at kapalaran.

Sa Signosan ng Panay, hinati sa dalawang bahagi ang 30 gabi ayon sa edad/anyo ng buwan: odto an bulan at hi kamatayon ng bulan. May hayop na nakatakda para sa bawat gabing edad/anyo ng buwan na nagsasabi ng kapalaran ng tao (Porras 1919:9-12).

Ang unang araw ng paglitaw ng buwan mula kamatayan o katunawan, halimbawa, ay sinasabing araw ng kabayo. Maganda diumano ang araw na ito para sa lahat ng gawain – magiging maayos ang paglalakbay, madaling makita ang mga bagay na kailangan, madaling tumubo ang anumang itatanim, magandang tiyempo ito sa pagharap sa maykapangyarihan, at magiging masunurin sa magulang at Panginoon ang ipapanganak sa oras na ito bukod sa magiging mahaba ang buhay dahil sa abilidad (Porras 1919:9).

Malas na araw naman ang ikapitong gabi ng paglaki ng buwan na iniugnay sa sarabawa (labuyo?). Hindi mababayaran ang ipinautang, mahihirapan namang makabayad kung mangungutang, at mabibingit sa kamatayan ang sinumang magkasakit sa panahong ito (Porras 1919:10).

Hawig ang Signosan ng mga Bisaya sa isa sa mga putikaan na nakuha ko sa Tawi-tawi liban sa pangyayaring Kristiyano ang mga tauhang binabanggit sa una. Nasa Kahon 5 ang paghahambing ng mga hayop na kaugnay ng bawat gabi o edad ng buwan.

Bagaman may mga inilalathalang sanggunian ng kapalaran gaya ng Signosan at may kani-kaniyang kopya ang mga nakausap kong taga-Tawi-tawi,  mga piling tao pa rin ang karaniwang sinasangguni sa bagay na ito gaya ng mga babaylan, imam o matatagumpay na mga tao.

Nabagong Pagpapahalaga sa Buwan

May kahalagahang pangrelihiyon, praktikal, at pangkamalayan ang buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Kabilugan o katunawan nito ang mga mahahalagang panahon sa mga gawaing pangritwal at  panghanapbuhay. Binigyan ng magandang pakahulugan ang papalaking buwan kaya sa panahong ito ginagawa ang mga ritwal at ang iba’t ibang gawain. Ito rin ang panahon para sa pagpapaibayo ng kakayahan at kapangyarihan ng mga piling tao gaya ng mga babaylan. Itinakda ng tiyak na pagbabagong-anyo ng buwan ang ritmo ng buhay ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino nang mas mahaba sa isang araw.

Kristiyanismo ang isang dahilan ng pagbabago ng pagpapahalaga sa buwan ng mga Pilipino. Nang supilin ng mga paring Kristiyano ang katutubong relihiyon, kasamang naging biktima ang buwan yamang maraming katutubong ritwal ang kaugnay nito. Iniugnay ito ng mga Espanyol sa kadiliman at sa mga bagay na sinasaklaw ng demonyo. Bunga ng pag-aakalang sinasamba ng mga katutubo ang buwan, tuwiran itong ipinagbawal gaya nang pagbabawal sa pagsamba sa mga anito, bato at likha. Ani Oliver: “Dalita pala nang banal na tauong Christiano, na morahin ang P.D.s nang mga hunghang na tauo, Christiano man, di man Christiano, caya ybig nila na houag nauang liñgonliñgonin nang tauo ang Anito, ang Bouan, ang Bato, houag ariing D.s ang hindi D.s….” (Oliver 1995:7).

Pero hindi lubusang nawalan ng halaga ang buwan dahil kinikilala rin ito ng Kristiyanismo na batis ng liwanag gaya ng araw at mga bituin. Ginamit din itong simbolo ng simbahang Katoliko. Makikita sa mga retablo at patsada ng mga simbahan ang buwang may mukha, kasama ang mga bituin at araw na may mukha rin. Bilang sagisag, nanatili sa mga kilusang milenaryo ang kahalagahan ng buwan. Sa mga ito nagkaroon ng puwesto sa watawat ang buwan gaya nang inilagay ng Moncado Alpha and Omega sa Hilagang Cotabato na tatlong hating-buwan sa tabi ng tatlong bituin sa watawat ng Pilipinas (Paluga 2000:29-30).

Mangyari pang di nawawala sa mga Muslim ang kahalagahan ng buwan. Sa unang pagkakita sa buwan makaraang mawala ito ng ilang gabi sa panahon ng Ramadan sinisimulan ang kanilang pag-aayuno. Makikita rin ang patuloy na pagpapahalaga sa buwan sa hanay ng iba pang mga grupong etniko. Sa hanay ng mga ito madarama ang patuloy na sentrong papel ng buwan sa mga paniniwala, ritwal at pang-araw-araw na buhay nila gaya nang mga nabanggit. Patuloy itong dinadasalan, sinasangguni at ginagawang sagisag.

Hanggang sa kasalukuyan, patuloy pa ring  ipinagtatanggol ng mga katutubo ang buwan laban sa mga ahas na lumululon dito tuwing may eklipse – ang ahas na bakunawa ng mga Bisaya at Bikolano at ang ahas na laho ng mga Tagalog, Sama at Tausug. Ganito pa rin kahalaga sa kanila ang buwan. Ayaw nila itong mawala sa kanilang buhay.

Pagbubuod

Ang pag-aaral ng etnoastronomiya ay pag-aaral kung paanong ang mga pananaw at kaalaman ukol sa mga penomenang astronomiko ay nagsilbing patnubay ng mga grupong etniko sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Sa maigsing papel na ito, inilahad ang ilang halimbawa kung paanong inimpluwensyahan ng mga paniniwala at kaalaman ng ilang kulturang Pilipino ukol sa buwan ang kanilang sistema ng pagpapanahon, paghahanap-buhay, pagsasagawa ng ritwal at pag-alam ng kapalaran, bukod pa sa pananagisag.

Mamamalas mula rito ang malaking pagpapahalaga ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Nagkaroon ng pagbaba sa pagpapahalagang ito bunga ng pagpasok ng Kristiyanismo, kalendaryong Gregoryano at ng tinaguriang modernong sistema ng pamumuhay sa katutubong kultura kabilang ang mga kanluraning paniniwala at kaalaman. Sa kabila nito, nananatili ang mataas na pagsasaalang-alang sa buwan laluna ng mga grupong etniko, Muslim at kilusang milenaryo na matagal na itinuring na labas sa pangunahing daloy ng buhay pambansa.

Sa kabuuang pag-aaaral at pag-unawa ng kasaysayan ng pagbabago ng kamalayan at kabihasnang Pilipino, gayunman, hindi maaaring isantabi ang malaking bahagi ng mamamayang bumubuo ng bansa. Hindi maaaring isantabi ng mga edukado at urbanisado ang sistema ng katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip, pagkilos at pamumuhay ng malaking bahagi ng mamamayan. Kung tutuusin, bahagi rin ito ng sistema ng kaalamang  gumagabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay.

Kahon 1: Mga Katawagan sa Araw, Buwan at Bituin Araw                         Buwan                           Bituin Tagalog (Tag)                           ‘áraw                          buwán                            bituín Cebuano (Seb)                            ‘adlaw                        búlan                              bitú’on Ilokano (Ilk)                                init                             búlan                              bitúin Hiligaynon (Hil)                          ‘adlaw                        búlan                              bitú’on Bikol (BklN)                                ‘áldaw                        búlan                              bitú’on Samar-Leyte (SL)                      ‘adlaw                        búlan                              bitú’on Pampango (Pmp)                       ‘áldo                           búlan                              batwín Pangasinan (Png)                       ‘ágiw                          bulán                              bitiwin Itbayat (IvtI)                               ‘áraw                         vúgan                             vituin Ivatan (Ivt)                                  ka/araw                      vohan                             vitohin Bontoc Guinaang (BonG)         ‘algíw                         bólan                              taláw Ipugaw, Batad (IfgBt)               ‘algáw                        bu:lan                             bittu:an Inibaloi (Ibl)                               ‘akiw                           bólan                              talaw Isneg (Isg)                                     ‘algaw                        bu:la:n                            bittuwan Kalinga, Guinaang (KlaG)         ‘algáw                        bulán                              bitúwon Kankanaey (KnkN)                    ‘agiw                          bówan                            taláw Sambal, Botolan (SblBt)             ‘alló                            búwan                            bitú’in Tagbanua, Kalamian (TbwK)      kaldaw                        búlan                             dumakil Maranao (Mar.)                           daw/n/daw                 ‘olan                               bíto’ón Maguindanao (Mgd)                   ‘adlaw                        ‘ulan                               bitú’on Subanen, Sindangan (SubS)        gindaw                       búlan                              bitún Sama (Sml)                                    illaw                           búlan                             mamahi Tausug ((Tsg)                                 ‘adlaw                        búlan                             bitú’un Manobo, Ilianen (MbI)                ‘andiw                        búlan                             bitú’in Binukid (Bkd)                              ‘áldaw                        búlan                              bítu’in Mansaka (Msk)                             ‘allaw                         buran                             bitú’un Batis: Yap 1977:21, 64, 81

Kahon 2: Mga Anyo ng Buwan ng mga Sinaunang Tagalog 1. bagong bouan – katunawan ng buwan 2. bagong cungmilay – bagong silay o muling pagpapakita ng buwan  (parang  kilay) 3. malacarit – paglaki ng buwan mga tatlo o apat na gabi mula sa muling pagsilay; manipis pa at para ngang talim ng karit ang itsura 4. malasuclay – patuloy ang paglaki ng buwan; parang suklay na 5. palaba, nagpapalaba bouan – pabilog ang buwan 6. pagdadamag – kabilugan ng buwan; buong magdamag na sumisikat ang buwan 7. laibna – papaliit na ang buwan; tatlo o apat na araw makaraan ang kabilugan ng buwan 8. pingas na;  nagcolang na – nabawasan na ang kabilugan ng buwan at simula na ng pagliit nito 9. molan dilim – patuloy na pagdilim ng gabi bunga ng patuloy na pagliit ng buwan 10. marororogna – simula ng pagkadurog o pagkatunaw ng buwan 11. saicapat bouan 12. saicatlon bouan 13. matotonao na – pawala na ang buwan; sa pagkakataong ito,  inuusal diumano ng mga Tagalog: “Bouang panginoong  co payamanin mo aco.” Batis: San Buenaventura 1613:395;  San Antonio 2000:134, 263, 276

Kahon 3: Mga Anyo ng Buwan sa mga Sinaunang Bisaya 1. subang – katunawan ng buwan o kilat-kilat; tila kapirasong kidlat ang buwan 2. gimata – “pagbukas ng mata,”1 parang karit ang buwan makaraan ang isa o dalawang gabi;  “ungut,” pagsasara ng bibig ng bata habang sumususo sa ina 3. hitaas na an subang – mataas na ang buwan; tatlong araw na ito 4. balirig  – ikaapat o ikalimang gabi ng buwan 5. odto – malapit na sa tuktok ang buwan 6. odto na an bulan – nasa tuktok ang buwan; maliwanag ang kalahati; unang kwarto 7. lakad – simula ng pagbilog ng buwan; lampas na sa balakid 8. maalimangona – higit na sa kalahati ang buwan; parang alimango 9. paghipono, takdul, ugsar, dayaw – kabilugan ng buwan2 10. madulumdulum – pagliit at pagdilim isa o dalawang gabi makaraan ang kabilugan; tinatawag ding banolor dahil sa paglubog nito sa kanluran bago magbukang- liwayway (parang  taong namatay bago isilang ang anak o apo). 11. parik – ikaapat o ikaanim na gabi ng pagliit; pagpatag ang ibig sabihin: dahil matagal bago sumikat ang buwan, mahaba ang oras ng kadiliman para sa pagsasayaw ng mga mangkukulam, bagay na nakakapatag ng lupa. 12. maalimangona – papaliit; parang alimango 13. katin -  huling kwarto ng buwan 14. lakad na an magsag-uli – lampas na sa ikalawang balakid sa ika 24 o ika-25 gabi kaya tuluy-tuloy na sa pagkatunaw 15. malasumbang – simula ng kamatayan o katunawan ng buwan ika-29 na gabi; nawawala ang buwan ng isa o dalawang gabi na nangangahulugan na namatay ito, nawala o nangaso Batis: Scott 1994:121-122 1. “Gumising”o “magbukas ng mata,” ayon kay P. Francisco Alcina (Fernandez at Koback 1985, 473). 2. Daiao kay Alcina. Ibig sabihin, “buo na at karapat-dapat na purihin” (Fernandez at Koback 1985, 473).

Kahon 4: Kasalukuyang Katawagan sa mga Anyo ng Buwan bilog        ¾ paliit           ½ paliit         ¼ paliit      tunaw          ¼ palaki    ½ palaki      ¾ palaki Itbayat                   tuxud                                parang du                         samurang                       parang du Batanes                                                           ka’pus                                                                    katuvu (Yamada 1967: 161) Bontoc Igorot1 fitfitay-eg  katolpakana/  kisulfikana   signaana/      limeng/         fiskana       manowa/     katnowana/ (Jenks 1905:219)                     tilpakan                               kafanikana   maamas’                           malang’ad   napno’ Kankanaey2 inat                                   manbakas                           lened                               beska (Sacla 1987:8) Ibaloi                     pingil                                 dened                                 nedned                            balal (Sacla 1987:8) Ibaloi                     maipingil/   apignisan         mangka         akootik        nedned/         ixai            taddo            mangka (Scheerer 1904:     abuknol                               kootik                                dened            balalto       balalto          buknal 158, 162) Ipugaw                  nuntamung                          langad                                 lanup                             nakayang (Wilson 1955:8) Ibanag                   mappannu                           zilam                                  bagu-vulan                     tuguiram (Gatan 1981: 93-94) Samar-Leyte          kabog-os                             kawara                               gimata                            maghiabot (Arens 1971:4-5) Palawan                  magdarakla     alut              bungal at      kurang at       lanad           timbuwan     bungal           tilug (Revel 1990:           talikwad                              maguli           bungal          pinataj                                                   labu 190-194)                                                                             uli timbuwan Subanen               mendawan                             su gektu                              su gepuus   gletaw          gektu bata’ (Hannaway 1996:                                              gulang                                                                          bulan 299-306)                                                           bulan Subanen              mandawan      gektu              minsan liu    dua liu            mipupus       bata             gektu bata      minsan liu (Christie 1909:                           gulang            gulang                                                      bulan           bulan 110)                                     bulan           bulan 1. Naglista rin si Nolasco ng mga anyo ng furan (buwan) ng mga Khininaang Fontok:  feskarna (new moon), katluna (quarter moon), kadwana (half moon), chakerna (full moon), kafan-ikhana (¾ moon), kadwana (half moon), lemeng (no moon) (Nolasco n.d:11). 2. May mga pagkakaiba ang mga katawagang ginagamit ni Sacla: naging beskal ang balal ng Ibaloi sa pahina 160;  naging teke ang Kankanaey inat sa pahina 160; naging dened ang Ibaloi nedned sa pahina 160; naging mekidaw ang Ibaloi dened sa pahina 160. Iba-iba marahil ang ininterbyu ni Sacla kaya iba-iba ang katawagan. Sana’y pinansin niya ito at ginawan ng paliwanag (Sacla 1987, 8, 160).

Kahon 5 Panay Signosan                                             Tawi-tawi Putikaan                                   Malay Rejang (Porras 1919: 9-12)                                            (Ambrosio 2000:102)                                  (Skeat 1965: 664) nahauna nga lati – kabayo                          sahali bulan – kurah (kabayo)                             kuda (kabayo) 2. ikaduha nga lati – tidy                                   duahali bulan – kedjang                                     kijang (usa) 3. ikatlo nga lati -  tigre                                     tallohali  bulan – halimaw                                  harimau (tigre) 4. ikapat nga lati – pusa                                     upathali  bulan – kuting                                     kuching (pusa) 5. ikalima nga lati – baka                                   limahali bulan  – sapih (baka)                            sapi (baka) 6. ikan-um nga lati – karabaw                           unumhali bulan – kabaw  (kalabaw)                 kerbau (buffalo) 7. ikapito nga lati -  sarabawa                            pitohali bulan – ambaw (daga)                          tikus (daga) 8. ikawalo nga lati – anwang                             walohali bulan – lamboh                                    lembu (ox) 9. ikasiam nga lati  – ayam                                 siyamhali bulan  – iroh (aso)                               anjing (aso) 10. ikapulo nga lati – naga                                hangpu kasubangan bulan – naga (dragon)       naga (dragon) 11. ikapulo kag isa nga lati – kanding               tag-isa kasubangan bulan – kambing                  kambing (kambing) 12. ikapulo kag duha nga lati  -  baboy            tagdua kasubangan bulan – bagaybay              mayang (palm-blossom) 13. ikapulo kag tatlo nga lati – gadya                 agtu kasubangan bulan – gadja (elepante)        gajah (elepante) 14. ikapulo kag apatnga lati – leon                     tag-upat kasubangan bulan  – singah (shell)     singa (leon) 15. ikapulo kag lima (ugsad)  – datong esda     damlag -  estah (isda)                                        ikan (isda) 16. nahauna nga himatayon – bagaybay            tambulbod – baboy                                            babi (baboy) 17. ikaduha nga himatayon – banog                   duakupan bulan – sambulaan  (agila)                lang (agila) 18. ikatlo nga himatayon- talimbaga                   ukupan bulan – lahipan (alupihan)                    lipan (alupihan) 19. ikap-at nga himatayon – banag                     patkupan bulan – payokan  (pawikan)               baning (pagong) 20. ikalima nga himatayon – talonanon            ganap kauhan bulan – hanto (sakit ng paa)        hantu (ghost) 21. ikan-um nga himatayon – oling                    siyam kamatayan bulan – papao (kape)             arang (uling) 22. ikapito nga himatayon – tao                         walo kamatayan bulan  – taho (luya?)                 orang (tao) 23. ikawalo nga himatayon – yawa                    pito kamatayan bulan – ullang                           laut (laot) 24. ikasiam nga himatayon – labilabi                 unum kamatayan bulan – pagi                           pari (pagi?) 25. ikapulo nga himatayon – lansang                 lima kamatayan bulan  -  pasok (kahoy)            pasik? 26. ikapulo  kag isa nga himatayon – apan        upat kamatayan bulan – mamayang                   gunong (bundok)) 27. ikapulo kag duha nga himatayon -  aborra   tu kamatayan bulan – binatang (hayop)             gula (asukal) 28. ikapulo kag tatlo nga himatayon -  tiyan      dua kamatayan bulan – hilam (lamok)               punai (kalapati) 29. ikapulo kag apat nga himatayon – kahoy     hang kamatayan bulan – ayam (manok)             daun (dahon) 30. ikapulo kag lima nga himatayon – danaw    ganap katluan bulan – Nabi Mohammad           sani (langgam)

---

Ang artikulong ito ay unang nalatlaha sa Daluyan Journal ng Wikang Filipino Tomo 23, 1-2 (2006), pp. 87-101.