Paroo’t Parito ni Hernan Melencio

Ang Iyak ng Balintawak

BERTDEY kahapon ng idol nating si Ka Andy Bonifacio. Absent siguro ako nung itinuro ng titser ko noon kung bakit bertdey ni Ka Andy ang ipinagdiriwang tuwing Bonifacio Day samantalang kamatayan naman ni Ka Joey Rizal ang Rizal Day.

Yayamang nabanggit si Ka Andy, at nag-aalburoto rin ang marami nating kababayan – kabilang ang mga kasama natin sa hanapbuhay na namatayan ng mga katoto’t kaibigan sa kahindik-hindik na Ampatuan massacre noong isang lingo – pagbigyan n’yo na ako na medyo magsentimyento.

Nakakalungkot na hanggang ngayon e hindi pa natatagpuan ang mga buto niya at hindi pa rin magkasundo ang mga historian kung si Ka Andoy nga ang unang pangulo ng Pilipinas o si Ka Emil Aguinaldo na siyang nagpapatay sa kanya.

Ipinagpipilitan ng ilan na Hunyo 12, 1898 ang araw ng kalayaan laban sa mga Kastila samantalang Agosto 23, 1896 naman ang sabi ng iba.

Hunyo 12, 1898 kasi nang ideklara ni Ka Emil Aguinaldo ang kalayaan laban sa Kastila. Weno kung inuto lang siya ng mga Kano? Basta ang mahalaga ay lumaya tayo sa mga Kastilaloy.

Kolonyal na kaisipan ‘yan, hirit naman ng kabilang panig. Agosto 23, 1896 ang dapat ipagdiwang dahil iyon ang araw nang sumigaw si Ka Andoy ng “Tama na! Sobra na! Palitan na!” Oops, parang hindi iyon ang isinigaw niya.

A, basta. Sumigaw siya noon, kaya nga Sigaw ng Pugadlawin (o Balintawak) ang tawag dito.

Ewan ko ba kung bakit “Cry of Pugadlawin (or Balintawak)” ang naging salin nito sa Ingles. Kung sabagay, magandang pakinggan ang “Iyak ng Balintawak” dahil may tugma. Ano’ng malay natin, baka talagang nag-iyakan sila sa Balintawak dahil mahirap talagang pumunta roon nang walang sasakyan at pagkain.

Ano naman ang kinalaman ni Ka Joey Rizal sa Iyak ng Balintawak? Wala. Katunayan masama nga ang loob niya kay Ka Andy dahil ipinahamak siya ng Katipunan gayong ni hindi naman siya miyembro nito. Reporma lang daw ang gusto niya, sabi niya ke Ka Andy.

Sagot naman ni Ka Andy: “Susulat-sulat ka ng laban sa Kastila tapos aatras ka? No way, Jose. Itatakas ka na lang namin kung gusto mo.”

Sabi naman ni Ka Joey: “Hindi ko kailangan ng tulong mo. Ipaglalaban ko hanggang kamatayan ang sarili kong adhikain.”

Sabi naman ni Ka Andy: “O di sige, pero sumulat ka muna ng tula bago ka bitayin. Inspirasyon din ‘yon sa mga Katipunerong naniniwala sa iyo. Hindi ko sasabihin sa kanilang ayaw mo ng rebolusyon. Siyanga pala, bakit mo tinanggal ang tsapter na Elias at Salome sa nobela mong Noli me Tangere?”

Sayang at hindi masyadong mahilig magsulat si Ka Andy. Hindi niya tuloy naikwento kung ano ang sagot ni Ka Joey sa tanong niya.

May angking talino at mahilig ding sumulat si Ka Andy – meron nga siyang tula na ginawa pang kanta ng mga tagahanga niya – pero mas nakilala siya sa pagiging “brusko” at “hindi palaisip” na tulad ni Joey. Sayang.