Bakit buhay pa ang babaylan at laging babae ang aswang

Ni Gloria Esguerra Melencio

Nawala ang salitang babaylan sa pang-araw-araw na wika ng mga Waray sa Leyte at Samar. Ngunit nanatili ang salitang katuuran, nangangahulugang katotohanan ngayong ika-21 dantaon. Noong ika-17 dantaon, katuuran ang tawag sa pinakamataas na babaylan, ayon sa paring si Ignacio Alcina na nanirahan sa Samar nang matagal na panahon.

Naging magsingkahulugan ang mga salitang katuuran at babaylan. Banta sila sa pagtatanim ng Katolisismo sa Kabisayaan. Ang mga babaylan ang nagbabala sa mga taong “bubunutin” ng mga dayuhan ang ugat ng kanilang paniniwala sa mga diwata, anito at sa mga namatay na ninuno. Maaari ring paaalisin sila sa lupaing kinagisnan (na siyang ginawa ng mga dayuhan nang ipatupad ang reduccion, encomienda at hacienda).

Makapangyarihan at iginagalang ang mga babaylan dahil sila ang pinaniniwalaang tagapag-ugnay sa pisikal na daigdig at ispiritwal na mundong hindi nakikita ng dalawang mata. Sila ang nakapagsasabi kung ano ang mangyayari sa hinaharap.

Bukod sa pamumuno sa mga ritwal, pagdarasal at pagluluksa, nagiging tambalan (tagagamot) rin ang mga babaylan. Sa pamamagitan ng ritwal na tinatawag na agaw-tawag-bawi – na isinasagawa noong ika-16 na dantaon at isinasagawa pa rin hanggang ngayon – inaagaw ng babaylan ang kalag (kaluluwa) ng maysakit sa pamamagitan ng pagtawag sa mga ispiritu ng ninuno at pagbawi sa kaluluwa ng maysakit upang gumaling ito.

Sa tangan nilang kapangyarihan sa lipunang Waray, kailangang lipulin ng mga conquistador at frayle ang mga babaylan. Tinawag nila ang mga itong bruja katulad ng pagtawag nila sa mga witches sa mga babae sa Europa sa panahong ipinatutupad ng Espanya ang Inquisition. Marami silang ipinagbawal. Isa rito ang pagdarasal tuwing kabilugan ng buwan. Makapangyarihan ang buwan para sa mga sinaunang Bisaya. Sa katunayan, may 50 itong yugtong dinaraanan bago ang kabilugan nitong tinatawag sa wikang Waray na dayaw. Dito nagmumula ang Katolikong dasal na gindadayaw ka namon (sinasamba ka namin).

Kinukuha ng mga Bisaya ang pangalan ng mga babaylan sa 50 yugtong ito ng buwan bago magdayaw. Kung ipinagbawal ang pagdarasal sa kabilugan ng buwan, ipinagbawal rin ang 50 pangalang ito ng mga babaylan. Ipinagbawal rin ang pagtataas ng patay na katuuran sa malalaking puno, kabilang ang punong balite. Noong ika-16 na dantaon, may seremonyang isinasagawa ang mga babaylan sa paglilibing sa kanilang katuuran: Itinataas ito sa malaking puno (tinatawag na pagpasaka sa Waray, pagpapaakyat sa Tagalog) hanggang sa maagnas ang bangkay. Pagkatapos ng ilang buwan, ibababa ang kalansay, lilinisan at ibabaon sa tabi ng punong sinasambahan ng katuuran noong nabubuhay pa siya.

Sa pagpasok ng kalendaryong Gregoryanong nakabatay sa araw (solar), pinahina nito ang kapangyarihan ng buwan (lunar); pinahina rin ang imahe ng mga babaeng babaylang humuhugot ng lakas sa buwan.

Sa gitna ng mga pagbabawal ng mga frayle, palihim pa ring lumalabas ng bahay ang mga Bisaya sa gabi. Hindi umubra ang mga parusa sa kanila upang sugpuin ang mga paniniwala ng mga tao sa pamumuno ng mga babaylan. Dito na pumasok ang pananakot ng mga pari sa iba’t ibang anyo: may aswang raw sa puno ng balite. Sa isang dokumento sa Biblioteca de Madrid na nasusulat sa wikang Espanyol,  isang diwata si Asuang at hindi ang kinatatakutang aswang sa kasalukuyang panahon.

Matindi ang labanan ng mga pari at babaylan noong ika-17 dantaon. Kailangang magtulong ang mga datu at babaylan upang maigupo ang mga armadong Espanyol. Nagtayo si Bangkaw ng sambahan sa kabundukan ng Carigara sa Leyte katuwang ang babaylang si Pagali.  Ngunit kinanyon ito ng mga dayuhan, sinunog at pinugutan ng ulo sina Bangkaw at Pagali. Sa Samar naman, tinadtad ng mga Lutao sa utos ng mga Espanyol ang katawan ng ina ni Sumuroy. Anak si Sumuroy ng isang babaylan at namuno sa paglaban upang maitigil ang sapilitang pagpapagawa sa mga lalaking Bisaya ng mga barko sa daungan ng Cavite. Pinugutan ng ulo si Sumuroy.

Gayundin sa Capiz, may babaylang dumukot sa isang frayle. Dinala niya ang frayle sa kuweba, sinaksak ang dibdib at dinukot ang kanyang puso.

Habang isinasagawa ang tahasang paglipol sa mga babaylan sa pamamagitan ng dahas, patuloy naman ang mga pari sa pananakot sa mga tao sa kanilang mga pulpito sa nakapangingilabot na pagkain umano ng aswang sa atay (ito ang karaniwang kuwento sa mga Bisaya) ng sinumang maging biktima nito. Naging aswang ang larawan ng babaylan, mga babae sa karamihan, na lumilipad sa may punong balite tuwing kabilugan ng buwan.

Pinaghalawan:

Alcina, Ignacio Francisco S.J. Translated, edited and annotated by Cantius J. Kobak, O.F.M. and Lucio Gutierrez, O.P. History of the Bisayan People in the Philippine Islands, Volume I. UST Publishing House, Manila, Philippines, 2002.

Ambrosio, Dante L. Balatik: Etnoastronomiya, Kalangitan sa Kabihasnang Pilipino. The University of the Philippines Press, Diliman, Quezon City, 2010.

Arens, Richard. The Tambalan and his Medical Practices in Leyte and Samar, Part VI. Folk Practices and Beliefs of Leyte and Samar. Leyte-Samar Studies. Divine Word University of Tacloban, Vol. V  Nos. 1 and 2, 1971

Brewer, Carolyn. Shamanism, Catholicism and Gender Relations in Colonial Philippines, 1521-1685. Burlington, USA: Ashgate Publishing Company, 2004.

Cruikshank, Bruce. Pilgrimage and Rebellion on Samar (1884-1886). Wisconsin Papers on Southeast Asia Center for Southeast Asian Studies. University of Wisconsin-Madison, September 1979.

Guerrero, Milagros C.The Babaylan in Colonial Times: Bodies Desecrated.  In Gender/Bodies/Religions, Sylvia Marcos (Editor). Mexico: ALER Publication, 2000.

Salazar, Zeus. Ang Babaylan sa Kasaysayan ng Pilipinas. Lungsod Quezon: Palimbagan ng Lahi, 1999.

Scott, William Henry. Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society.  Ateneo de Manila University Press, 1994.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

The Babaylan as a Historical Narrative: How the Aswang came to be

By Gloria Esguerra Melencio

The babaylans who had been mostly women remain to be steadfast in their world view different from the Spanish colonialists, unlike the male-centered political system of the raja, lakan, datu and later capitan municipal who all succumbed to the sword and the cross. The babaylan in Philippine history – always an old wife, a sister or a close relative of the male political chief – cannot be given the political reins, yet the Spaniards cannot penetrate her spiritual domain.

Retired History Professor Milagros Guererro, in her lecture at the Buhay-Babaylan lecture series in the University of the Philippines on Saturday, July 30, explained how difficult it is to have a babaylan historical narrative given the dearth of primary materials available to historians. But the problem may be resolved with painstaking archival research, she encouraged the lecture attendees who filled the CSWCD’s Bulwagang Tandang Sora to the brim.

The country’s political elite collaborated with the Spaniards that had become the blueprint of today’s political governance.  It had always been the babaylan, the priestess in the tripartite social structure composed, too, of the raja, and ‘harbor masters’ including the panday - who refused oppression and in many ways fought with words and teeth, earning the ire of the Spanish friars to high heavens.

Guerrero narrated how the Spanish alcalde mayor, alferez and frailes smashed the babaylan structure to pieces which acts send shivers to the bones. What they cannot destroy with insults calling them ‘brujas’ or witches, they tear to pieces with atrocities no civilized human being could imagine.

In Marikina, the Spanish friars assigned vagabonds and olgasanes (similar to kanto boys nowadays) to rape these “erring women” in the 19th century, according to the professor. In the Visayas, some of the Indios, upon the instruction of the Spanish friar, tied the babaylan to a raft and threw her to the river where hungry crocodiles tore her to pieces.

“Mangingilabot kayo,” she said in Filipino with both her crossed hands holding her arms in akimbo, apparently with hair raised on end.

Citing a transcription written in old Kinaray-a language, she disclosed an incident in Capiz in 1859 when as a vengeance to these mentioned atrocities, the babaylan fought furiously with the Spanish friar: The women kidnapped the surprised priest, brought him up the mountain, killed him and “dismembered” his organs. Thus, the story of the human heart-and-liver-eating aswang began.

Guerrero likewise revealed to the audience that the babaylan had been absent in the Spanish records from 1850 onward, claiming they had annihilated them and successfully vanish to oblivion the babaylan’s spiritual realm. However, anti-American resistance in the Visayas proved otherwise. They remain alive in Dionisio Magbuelas or Papa Isio, who led a group of babaylans in a peasant uprising in the Visayas. It was Papa Isio who blurted out: “Naaapi tayo ng mga kumakain ng karne,” Guerrero quoted him as saying in the Spanish document.

In Samar and Leyte, the Pulahanes known for their red trousers, red band or anything red in their person also fought the Americans.

“Nauulinigan ang alingawngaw ng mga nag-aalsa. Bahagi ito marahil ng tradisyong babaylan,” the historian said in Filipino.

(Aswang photo is from the TechnoForum of the Southern Iloilo Polytechnic College)