Historian finds Philippine ancient civilization in the sky

Balatik: Etnoastronomiya

Kalangitan sa Kabihasnang Pilipino

Book by Dante L. Ambrosio, 2010

The University of the Philippines Press

279 pages

What has yet to be written on the pages of Philippine history can now be found in Dante Ambrosio’s book Balatik, his doctoral dissertation about ethnoastronomy, fluently written in Tagalog and dedicated to unraveling and retracing back the stars’ and constellations’ pre-colonial names. As he pursued the search, he discovered that the Philipines’ ancient civilization can be read in the sky.

Kinuha ni Ambrosio ang pamagat ng kanyang aklat mula sa sa salitang balatik, patibong na panghuli sa mga baboy-damo, na siyang itinawag din ng mga sinaunang Pilipino sa mga grupo ng bituing may hugis balatik sa langit.  Salitang ipinakilala ng may akda ng aklat ang ethnoastronomiya, “pag-aaral ng pananaw, paniniwala, kaalaman at gawi ng iba’t ibang pangkat ng mga tao ukol sa astronomiyang nakapaloob sa kanilang kabihasnan.”

Tuon ng aklat ang ugnayan ng likas na kapaligiran ng tao at ng kanyang kabihasnan. Natuklasan ni Ambrosio na may sarili palang katawagan ang mga sinaunang Pilipino sa mga bituin labas sa nakamulatang Kristiyanong katawagan tulad ng Tatlong Maria, Supot ni Hudas o Krus na Bituin. Tinatawag nila ang mga konstelasyon o talampad batay sa mga kagamitan ng mga sinaunang tao sa pagkakaingin, pangangaso, pandaragat at pangingisda. Ipinapaliwanag niya sa aklat kung paanong naging saligan ng kamalayan ng mga Pilipino ang kalangitan sa pang-araw-araw na buhay.

Naninindigan ang may akdang nanatiling buhay ang kamalayang Pilipino, katutubong pananaw at paniniwala hinggil sa kalangitan kahit na pumasok ang mga impluwensya ng Kristiyanismo-Espanyol at Islam-Arabo sa bansa. Sinaliksik ni Ambrosio ang wikang Austronesyano at nakita niya ang pagkakahawig ng mga tawag ng mga katutubong Pilipino sa buwan, araw, mga bituin at iba pang nakikita sa kalangitan at nararamdaman sa kapaligiran katulad ng hangin.

Malawak niyang tinalakay sa kanyang aklat ang mga mito, epiko, at kuwentong-bayan patungkol sa sandaigdigan mula Luzon, Bisayas hanggang Mindanaw. Ayon sa kanya, tahanan ang daigdig ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino, kasama ang mga diwata, anito at ispiritu. May kanya-kanyang lugar ang mga ito at iginagalang ng mga tao ang iba pang buhay na nananahan sa daigdig, kasama ang mga bagay na may kaugnayan sa mga di nakikitang nilalang sa daigdig.

Sanggunian ng mga sinaunang Pilipino ang kalangitan – pangunahin ang buwan at mga bituin – sa pagtatakda ng pagtatanim, pangingisda, pagkakaingin at mga ritwal ng kasal o pagtatayo ng bahay. Pagpasok ng Kristiyanismo, ipinasok ng mga Espanyol na sanggunian ang kalendaryong Gregorian, ayon pa sa kanya. Mas sumikat ang araw at kalaunan, naging simbolo itong naipinta sa mga bandila ng Katipunan, mga rebolusyonaryo at milyenaryang kilusan.  Gayunpaman, nanatili ang imahe ng mga bituin sa bandilang Pilipino.

Sa paglulunsad ng Rebolusyong Pilipino, ipinasok ni Artemio Ricarte ang “Pilipinisasyon ng langit” kung saan pinangalanan niyang muli ang mga bituin sa pangalan ng mga bayani katulad ng Gat Tamblot (Cassiopeia), Utak Hasiato (Palaris), Gat Maypag-asa (Big Dipper), Pingkian (Small Dipper), Gat Rizal (Vega) at maraming iba pa. Tinawag niya ring “bitumpok” (bituin at tumpok)  ang konstelasyon, “puyanggulo” ang zenith at “guhitdagat” ang horizon.

Inaasahan ng awtor na simula ng pag-uugnay ng pangkalahatang kaalaman at kaalamang bayan hinggil sa kalangitan ang kanyang isinagawang pananaliksik at pag-aaral.  Nagtagumpay si Ambrosio: nagawa niyang maipakita ang lawak at lalim ng kaalamang astronomiko ng mga grupong etniko sa Pilipinas. Nagawa niya ring maugat ang mga kaalamang bayang ito mula sa kabihasnang pre-Hispaniko at maiugnay sa mga pagbabagong nagaganap sa kasaysayan.

Batas Militar: 1972-1986 (1)

Ni Dante L. Ambrosio (1951-2011)

Unang Bahagi: Isa itong pahapyaw na pasada sa panahon ng batas militar ng Pilipinas na sinulat noong 1997 para sa isang teksbuk ng Kasaysayan ng Pilipinas. Sa kasamaang palad, di ko na nalaman ni natuklasan kung natuloy ang proyekto, yamang wala na akong narinig sa mga kausap ko makaraang maisumite ito sa kanila. Inilalabas ito rito para magsilbing panimulang tulong sa sinumang maaaring magkaroon ng gamit sa artikulong ito.

Bahagi pa ng kasalukuyan ang isinasaysay rito kung kaya mahirap pang isulat ang tiyak na kasaysayan nito. Mahirap pang lubos na maunawaan ang mga naganap, lalo’t marami pang pangunahing tauhan ang hindi pa nagsasalita at marami pang mahahalagang impormasyon ang hindi pa nalalantad sa mata ng nagsusuri. Hindi ito hadlang, gayunman, sa paggawa ng panimulang paglalahad sa paksang ito lalo’t marami na rin namang nagsulat ukol dito o sa mga bahagi nito. Isang pagtatangka ang sumusunod para magsilbing panimulang gabay sa mga mag-aaral ng kasalukuyang  panahon.

Tumitingkad sa sumusunod na salaysay kung ano ang magagawa ng nagkakaisang mapanlikhang lakas ng mamamayan kung ito lamang ay hahayaang mamukadkad, gaya nang naganap noong panahon ng diktadura. Minsan nang ipinamalas sa pakikibakang antidiktadura kung ano ang magagawa ng mapanlikhang lakas ng bayan. Nakapanghihinayang na hindi ito lubos na nabigyang laya nang manumbalik ang tradisyonal na sistema ng pulitika at ekonomiya pagkaraan ng Pag-aalsang EDSA.

Hindi madilim, gayunman, ang kasalukuyan at hinaharap ng Pilipinas. Batis ng liwanag at  pag-asa  ang  pakikibaka sa diktadura. Nagsimula sa maliit at mahina ang puwersang antidiktadura. Sa paglipas ng panahon, lumaki ito at lumakas hanggang mapabagsak  ang diktadura.

Sa  pagpapaunlad ng bansa, muling makakaasa ang bayan sa sarili nitong  mapanlikhang lakas. Maaaring maliit at mahina ngayon ang puwersang nagtataguyod nito. Ngunit asahang sa matiyagang pagsisikap, lalaki at lalakas ang  puwersang ito. Kung paano lumaki at lumakas ang puwersang antidiktadura, gayundin lalaki at lalakas ang puwersa ng pagkakaisa at pagpapalaya – mayaman at mahirap, bata at matanda, lalake at babae, makabayang negosyante at militanteng manggagawa, naliliwanagang may-ari ng lupa at nakikibakang magsasaka….

Unang Bahagi: Deklarasyon ng Batas Militar

Sa pagpasok ng dekada 1970, pumasok ang Pilipinas sa panahon ng malaking pagkakahati at kaguluhan bunga ng mga natipong suliranin mula nang makamit ang kalayaan. Manipestasyon ng paghahati ang lumaking agwat sa pagitan ng iilang mayayaman at ng napakaraming mahihirap, ang pagbubuo ng  mga  pulitiko ng private army, ang  pag-aaway ng mga naghaharing makapangyarihan sa bansa at ang pagkapit sa armas ng mahihirap na nag-aalsa.

Bunga ng lumulubhang krisis panlipunan, malaking bahagi ng mamamayan ang nahiwalay sa tradisyonal na daloy ng buhay panlipunan. Pangunahin  dito ang mga kabataang naghanap ng ibang alternatiba sa buhay. Marami sa kanila ang napabilang sa lumaking grupo ng nagprotesta sa lansangan o lumahok sa armadong paglaban sa kanayunan.

Lumaganap  ang kilusang protesta. Sinamantala ito ng mga nais sumolo sa kapangyarihan. Lalo silang naghasik ng kaguluhan sa tangkang malikha ang kalagayan para sa deklarasyon ng batas militar. Umabot ang paglikha ng artipisyal na kalagayan hindi lamang sa mga pambobomba kundi pati na sa gawa-gawang pag-ambus sa Kalihim ng Tanggulang Bansa noong 1972.

Sa unang bahagi, tatalakayin ang mga dahilan kung bakit ipinataw ni Presidente Ferdinand E. Marcos ang batas militar. Ilalatag din ang mga unang hakbang na ginawa ng gobyerno upang ipatupad ang mga layunin nito.

Sa susunod, tatalakayin ang mga ibinunga ng batas militar makaraan ang may 13 taong pag-iral nito. Dito makikita ang mga nagawa nito at ang mga dahilan ng paglakas ng pagtutol at paglaban sa diktadura.

Aralin 1: Proklamasyon 1081

Setyembre 21, 1972 nang pirmahan ni Presidente Marcos ang Proklamasyon 1081 na nagpataw ng batas militar sa buong bansa.  Setyembre 23, 1972 nang ipaalam niya ito sa mamamayan. Sa araw na ito, naikulong na ang kanyang mga kalaban at iba pang tutol sa patuloy niyang  pamamahala.

Sa simula, ginamit niyang dahilan sa pagpataw ng batas militar ang paglakas diumano ng  kilusang komunista sa buong bansa at ng kilusang sesesyonista sa Mindanao. Nang lumaon, isinama rin niya ang banta mula sa kanan – mula sa oligarkiya – na binubuo ng kanyang mga kalaban na kumokontrol sa pulitika at ekonomiya ng Pilipinas. Ayon kay Presidente Marcos, layunin ng  batas militar na “iligtas ang Republika”  at “itatag ang isang bagong lipunan”. Mga layunin itong labas sa itinakda ng Konstitusyong 1935 para sa pagpapailalim ng bansa sa batas militar.

Sa pananaw ng marami, walang ibang kahulugan ang pagpataw ng batas militar kundi walang pakundangang pag-agaw at pagsolo ng kapangyarihan ng pangkating Marcos. Ginamit ni Presidente Marcos ang krisis at nag-imbento ng mga kaguluhan – gaya ng mga pambobomba at ng ambus sa  Kalihim ng Tanggulang Bansa Juan Ponce Enrile – para agawin at solohin ang kapangyarihan.

Totoong may malubhang problema sa katahimikan at kaayusan. Totoo ring dumaranas ang bansa ng malubhang krisis pang-ekonomiya. Totoo ring lumalala ang problemang pampulitika. At totoong may krisis panlipunan. Wika ng ilang tagamasid, para diumanong nakaupo ang Pilipinas noong 1972 sa tuktok ng isang bulkan na handa nang pumutok anumang oras. Ngunit, sa tantya ng mga ito, hindi kailangan ng ekstraordinaryong hakbang para harapin ang mga suliranin. Subalit ginamit nga ito ni Presidente Marcos para manatili sa kapangyarihan nang lampas sa itinadhana ng Konstitusyong 1935.

Iba’t iba ang pananaw sa krisis na dinaranas ng bayan at kung paano ito haharapin. May ibang umasa sa Kumbensyong Konstitusyonal ng 1971 at sa repormang magagawa nito sa pag-ugit ng bagong saligang-batas. Kabilang dito ang mga moderato o repormista na nakakakita pa ng pag-asa sa sistemang umiiral. May ibang nanangan sa rebolusyong panlipunan para malutas ang mga saligang suliranin ng sambayanan. Kabilang dito ang mga radikal ng kilusang pambansa-demokratiko at ang muling itinatag na Communist Party of the Philippines (CPP). Mayroon ding  nagpahayag ng “rebolusyon mula sa sentro” para lutasin ang suliranin ng bayan. Si Presidente Marcos at ang kanyang mga kapanalig ang nagtaguyod ng huling pananaw na ito.

Para kay Presidente Marcos, kailangang tanganan ng gobyerno – ng kanyang gobyerno – ang inisyatiba sa pagharap sa krisis na dinaranas ng bansa. Kinakailangan ng matatag na pamumuno para ipagtangol ang republika at itatag ang bagong lipunan. Sa pananaw niya,  kailangan ng batas militar para magawa ito.

Sa pamamagitan ng tinaguriang Rolex 12, – ang dalawang sibilyan at 10 opisyal militar na  tagapayo ng Presidente – pinagpasyahan at isinakatuparan  ang pagpataw ng batas militar sa pamamagitan ng Proklamasyon 1081. Inako ni Presidente Marcos ang lahat ng kapangyarihan ng pamamahala:

Ako, si Ferdinand E. Marcos, Presidente ng Pilpinas… ay nagpapahayag na  aking pamamahalaan ang  buong bansa, at pamamatnugutan ang operasyon   ng   buong  gobyerno,  kabilang   ang   lahat   ng   mga ahensya   at instrumentalidad nito.”

Pagliligtas sa Republika

Upang iligtas ang Republika sa mga komunista, sesesyonista, oligarkiya at kriminal, kagyat na hinuli at ikinulong ang mga diumano’y kaaway ng Republika. Isinara, sinuspindi, kinumpiska at ipinagkait ng gobyernong batas militar ang mga inaakalang daluyan ng impluwensiya at kapangyarihan ng mga ito. Sa ibang salita, ikinulong ng gobyernong Marcos ang mga kalaban nito at ipinagkait  sa mga mamamayan ang mga tradisyonal na daluyan ng pagtutol, kasama  ang mga batayang kalayaang sibil na ginagarantiyahan ng konstitusyon.

Naging mabilis ang mga pangyayari. Sa gabi ng Setyembre 22-23,  hinuli ng militar ang mga lider ng Kongreso kabilang sina  Sen. Jose W. Diokno at Sen. Benigno Aquino Jr. Dinakip ang mga lider estudyante, mga unyonista, mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil, mga mamamahayag at tagapaglathala ng pahayagan, mga pari at iba pang kontra-Marcos. Sinasabing sa mga unang oras ng batas militar, may 8,000 kagyat ang naikulong ng gobyerno. Hanggang noong 1975, umabot sa may 50,000 detenidong pulitikal mula sa iba’t ibang sektor ng lipunan ang nagpalipas ng panahon sa  mga kulungang militar.

Ikinandado ng pamahalaang Marcos ang Kongreso at  sinuspindi ang mga eleksyon. Pinilay ang Korte Suprema at hiningan ng mga liham ng pagbibitiw ang mga huwes ng mababang hukuman, mga liham na hinawakan ni Presidente Marcos hanggang 1983. Isinara ang mga pahayagan, radyo at telebisyon pati na mga paaralan. Kinontrol ng pangkating Marcos ang mas midya. Pinayagang maglathala at magbrodkas iyon lamang hawak ng mga kroni nito.

Ipinagbawal ang lahat ng anyo ng sama-samang protesta – rali, martsa demonstrasyon,  at welga. Itinakda ang curfew simula alas-10 ng gabi at nagtayo ng mga checkpoint sa mga pangunahing lansangan. Sinona ang mga komunidad ng maralita at hinuli nang walang mandamyento de aresto ang mga pinaghihinalaan ng kung anong krimen. Sa isang iglap, sinuspindi ng gobyernong batas militar ang mga kalayaang sibil ng mamamayan.

Hinuli ang mga kilalang kriminal at pinilay ang mga kilalang pulitikong warlord. Kinumpiska rin ang daang libong sandata. Nagbuo ng mga hukumang  militar para litisin ang mga sibilyang inaresto, kabilang si Sen. Aquino. Inalis din sa tungkulin ang mga pinaghihinalaang tiwaling empleyado ng gobyerno. Para ipakitang seryoso sa gawaing reporma ang gobyernong batas militar, pinayring-iskwad ng militar ang sinasabing drug lord na si Lim Seng.

Kinumpiska ng administrasyong Marcos ang mga ari-arian ng oligarkiya. Kinuha, halimbawa, ang ABS-CBN, Meralco at Manila Chronicle mula sa pamilyang Lopez at ipinamahagi ito sa mga kroni ni Presidente Marcos. Naglunsad ng mga kampanya ng pagkubkob sa ilang yunit ng NPA sa Isabela, Tarlac at Bikol. Nagbuhos din ito ng maraming tropa ng militar sa Mindanao para supilin ang pag-aalsa ng MNLF.

Sa pagkawala ng oposisyon, nakuha ni Presidente Marcos ang lahat ng pagkakataon para isakatuparan ang mga nais niyang gawin. Tiniyak niya ang salalayang legal ng kanyang patuloy na solong paghahari. Tinawag niya itong awtoritaryanismong konstitusyonal dahil nakasalig diumano ito sa saligang batas. Tiniyak niya ang kanyang lubos at malawak na kapangyarihan sa Konstitusyong 1973 at sa mga reperendum  na kanyang idinaos sa pakunwaring pagkonsulta sa mga tao.

Pagbubuo ng Bagong Lipunan

Pagsasakatuparan ng mga reporma ang isa pang dahilan ng pagpataw ng batas militar. Sa simula pa lamang ng Bagong Lipunan, inilatag agad ng gobyernong batas militar kung ano ang dapat gawin ng mamamayan: “Sa ikauunlad ng bayan, disiplina ang kailangan.” Ibig sabihin, kailangang sundin ng mamamayan ang itinakda ng gobyernong batas militar kung nais nila ng kaunlaran.

Para ipakita ang repormistang tunguhin ng batas militar, kagyat na ipinahayag ni Presidente Marcos na land reform area ang buong Pilipinas. Kanyang ipinagmalaki na ang reporma sa lupa ang siyang magiging sukatan ng tagumpay ng Bagong Lipunan at ng kanyang administrasyon. Kaugnay nito, naglunsad ang gobyerno ng mga programa sa pagpapaunlad ng sakahan gaya ng Masagana 99 na nagpatupad  ng bagong teknolohiya sa pagsasaka.

Inilunsad din nito ang isang agresibong programang pang-ekonomiya para mahango sa kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Nakasandal ito sa pag-akit sa dayuhang kapital at pagbubukas ng bansa sa pandaigdigang kalakalan. Upang maakit ang mga dayuhan at malalaking negosyante, tiniyak nito ang kapayapaan sa industriya sa pagbabawal ng protesta ng mga manggagawa. Nagbigay ito ng maraming insentibo kabilang ang mga bawas sa buwis at ang mura, maamo at sanay na lakas paggawa.

Nagtakda rin ang pamahalaan  ng mga proyektong industriyal gaya ng 11 malalaking proyektong pang-industriya na magtutulak sa bansa sa landas ng industriyalisasyon. Itinaguyod nito ang rasyonalisasyon at pangrehiyong pagpapalaganap ng  mga industriya. Kabilang dito ang pagrereestruktura ng industriya ng tela at ang pagtatatag ng mga export processing zone at industrial estate sa iba’t ibang panig ng arkipelago.

Upang libangin ang taumbayan at ipagmalaki ang martial law, Philippine-style sa daigdig, naglunsad ng mga engrandeng palabas ang rehimen. Ilan dito ang Miss Universe Contest, Ali-Frazier Thrilla in Manila, kampeonato sa ahedres at mga pandaigdigang kumbensyon gaya ng kumbensyon ng  IMF noong 1976.

Kapalit ng pagsupil sa mga saligang karapatan ng mamamayan at ng pananatili sa kapangyarihan, ipinangako ng rehimeng batas militar ang katahimikan at kaunlaran sa  taumbayan.

Aralin 2: Ilang Ibinunga ng Batas Militar

Sa simula, tila natutupad ng rehimeng batas militar ang ipinangako nito sa mamamayan kapalit ng kanilang mga kalayaang sibil. Nagkaroon ng katahimikan at nabawasan ang kriminalidad.

Bagaman nagkaroon ng problema sa suplay ng bigas at nagkaroon ng krisis sa langis noong 1973-1974, tumaas naman sa pandaigdigang pamilihan  ang  presyo ng eksport ng Pilipinas gaya ng asukal at kopra. Nalampasan ng bansa ang krisis sa langis at nagkaroon ng sapat na suplay ng bigas pagdating ng 1976.

Sa unang limang taon ng batas militar, lumaki ang GNP ng bansa ng average na 6.5%. Nagkaroon din ng pagbabago sa mga produktong eksport. Lumaki ang eksport na damit at produktong elektroniko, gayundin ang mga di tradisyonal na produktong agrikultural gaya ng saging.

Ipinagpatuloy ng pamahalaan ang mga proyektong impraistruktura na naglatag ng mabilis na ugnay sa pagitan ng mga rehiyon ng bansa. Lumawak din ang ugnay ng Pilipinas sa ibang bansa nang magbukas ang gobyernong Marcos ng diplomatikong relasyon sa Unyong Sobyet, Tsina at iba pang sosyalistang bansa ng silangang Europa.

Ang mga nagawang ito ng gobyerno, gayunman,  ay hindi nagpatuloy. Mula 1978 hanggang sa unang hati ng dekada 1980, lumubha ang krisis pangkabuhayan sa bansa. Lumiit ang taunang GNP hanggang maging negatibo ito noong simula ng dekada 1980. Isang dahilan ang pagbagsak ng presyo ng mga pangunahing eksport ng Pilipinas. Umunlad man ang ekonomiya noong gitnang bahagi ng dekada 1970, hindi ito naramdaman ng mga karaniwang tao. Napilitan ang maraming Pilipino na humanap ng trabaho sa ibang bansa. Sa panahon ng batas militar, naging pangunahing eksport ng Pilipinas ang mga Pilipinong manggagawa at propesyonal.

Hindi lamang ang paglubha ng krisis pang-ekonomiya ang naging masamang epekto ng 13 taong pamamahala ng gobyernong batas militar. Labis na natipon ang kapangyarihan sa pangkating Marcos. Lumakas ang kapangyarihan ng militar at ng mga kroni ni Presidente Marcos. Responsable ang una sa mabibigat na paglabag sa karapatang pantao, samantalang kinamkam ng huli ang yaman ng bansa sa mga di matagumpay na proyekto at industriyang kanilang pinamahalaan. Bunga ng malubhang krisis at pagpapailalim ng ekonomya at pulitika ng bansa sa International Monetary Fund (IMF), lumakas din ang kontrol ng mga teknokrata sa gobyerno.

Konsentrasyon ng Kapangyarihan

Nabanggit na ang pag-ako ni Presidente Marcos ng lahat ng kapangyarihan sa pagpataw ng batas militar. Bukod sa militar, mahigpit na kontrolado ng Malakanyang ang gobyernong lokal. Sa pamamagitan ng mga dekreto, si Presidente Marcos mismo ang gumawa ng batas matapos na isara ang Kongreso at gawing rubber stamp ang itinatag na interim Batasang Pambansa noong 1978. Kahit may Batasan na, hindi binitiwan ni Presidente Marcos ang kapangyarihang magpatibay ng batas. Nanatili sa posisyon ang mga huwes ayon sa kagustuhan ng Presidente, lalo’t hawak niya ang mga liham ng pagbibitiw ng mga ito.

Dahil sa ganitong konsentrasyon ng kapangyarihan, hindi nakapagtataka kung pati na ang mga napakaliit na bagay ay iakyat sa Presidente para desisyunan. Sa maagang yugto pa lamang ng batas militar, alam na ng mamamayan kung kanino ihaharap ang mga suliranin nila mula sa problema sa loob ng pabrika hanggang sa problema sa mga proyektong pangkaunlaran ng gobyerno.

Hindi lamang kay Presidente Marcos natipon ang kapangyarihan. Nakibahagi rin pati na ang Unang Ginang Imelda Marcos bilang Gobernador ng bagong buong Metro Manila at Ministro ng  Human Settlements. Gaya nang mababanggit sa ibaba,  nakibahagi sa konsentrasyon ng kapangyarihan ang militar, ang mga kroni ni Presidente Marcos at ang mga teknokrata.

Paglakas ng Militar

Militar ang pangunahing suhay ng gobyernong batas militar. Bunga ng pagsandig dito ni Presidente Marcos, mabilis na pinarami  ang mga tauhan nito mula 62,000 noong 1972 hanggang 160,000 noong 1975. Lumobo rin ang badyet nito mula sa P880 milyon noong 1972 hanggang sa P4 bilyon noong 1975. Pinalakas ang seguridad ng Presidente sa pagpapalaki ng Presidential Security Command (PSC), gayundin ng mga ahensya sa pangangalap ng impormasyon gaya ng National Intelligence and Security Authority (NISA) at iba pang katulad na yunit.

Pinasok din ng militar ang mga puwestong dati’y laan lamang sa mga sibilyan. Ipinuwesto  ni Presidente Marcos ang mapagkakatiwalaan niyang mga opisyal militar – aktibo at retirado – sa mga ahensya ng gobyerno, mga korporasyong gobyerno at  mga negosyong kinumpiska sa mga kalaban ng rehimen. Ipinadalang sugo sa ibang bansa ang iba pa. Binuo rin ang mga hukumang militar  para litisin ang mga kasong kinasasangkutan ng mga sibilyan.

Anupa’t nagkaroon ng malaking papel sa pulitika ng bansa ang militar bunga ng mga hakbang na ginawa ni Presidente Marcos. Ang papel na ito, gayunman, ay hindi naging kaaya-aya para sa taumbayan. Kung tutuusin, sa paglawak ng pakikialam ng militar sa buhay sibilyan, lumawak din ang mga pang-aabuso nito sa mga karapatang pantao.

Sa simula pa lamang ng batas militar, lumaganap agad ang mga pang-aabuso. Bukod sa walang katwirang pag-aresto at pagkulong sa mga pinaghihinalaan nang walang kasong isinasampa, tinortyur ng militar ang kanilang mga hinuli. Kabilang sa mga karaniwang tortyur ang tinawag na NAWASA treatment at MERALCO treatment. Kinapalooban ang una ng paggamit ng tubig para hindi makahinga ang tinotortyur. Sa ikalawa nama’y kinukuryente ang  ari ng detenido hanggang sa sumuka ito at mawalan ng malay-tao. Bukod pa ang mga ito sa panggagahasa at pang-aabusong sekswal sa mga detenidong babae.

Liban sa tortyur, pinatay na lang basta ang ibang hinuli. Sa ilalim ng gobyernong batas militar, binago ang kahulugan ng salitang salvage – iligtas talaga ang kahulugan  nito ngunit naging patayin sa panahon ng diktadura. Bangkay na kung matagpuan ang  mga dinakip. Ang iba namang hinuli ay hindi na natagpuan hanggang ngayon. Sila  ang tinawag kalaunan na mga desaparecido, tawag sa Latin Amerika sa mga nawala habang nasa kamay ng militar. Ipinapalagay na sinalbeyds din sila ng militar, bagaman nakabitin  sa hangin hanggang ngayon ang naging kapalaran nila. Hanggang ngayon, hinihintay pa ng kanilang mga kamag-anak at kaibigan ang muli nilang pagbabalik o paglitaw.

Mula 1973 hanggang  1985, mahigit 2,000 biktima ng salbeyds ang naidokumento ng Task Force Detainees. Mula 1974-1983, may 634 ang iniulat nitong nawawala at napabilang sa mga desaparecido. Bukod sa tinatayang 50,000 ikinulong hanggang noong 1975, may iniulat ding inaresto noong  1977-1985 na 18,000 katao. Karamihan sa mga inaresto ay ikinulong nang walang kaso at pinalaya rin makaraang magpalipas ng ilang oras hanggang ilang taon sa kulungan. Sa bisa ng Presidential Commitment Order (PCO) o Preventive Detention Action (PDA), hinuhuli  na lang basta at ikinukulong ang sinuman nang walang takdang panahon.

Bunga ng mga operasyong militar sa kanayunan, maraming tagabaryo ang naging biktima ng mga pambobomba at ng iba pang restriksyong militar. Dumami ang mga tinaguriang internal refugee – mga sibilyang nagbakwet para iwasan ang mga operasyong militar. Noong dekada 1980, sinimulan ng militar ang strategic hamletting kung saan pilit itinira  ang mga sibilyan sa mga komunidad malapit sa bayan upang hindi nila mabigyang suporta ang NPA. Ginawang free-fire zone ang mga dating tirahan nila – ibig sabihin, maaaring barilin ang sinumang nasa labas ng hamlet lalo’t walang pahintulot ang militar. Mangyari pang nagdulot ito ng maraming kahirapan sa  taumbayan, kabilang na sa mga bata na karaniwang dinadapuan ng sakit na ikinamatay ng ilan.

Bilang panlaban sa mga NPA, binuo at sinuportahan ng militar ang mga grupong paramilitar at mga antikomunistang kulto. Kabilang sa mga grupong paramilitar ang Civilian Home Defense Force (CHDF) na may mahabang listahan ng paglabag sa karapatang pantao. Binuwag ito ngunit, sa katunayan, pinalitan lang ito ng pangalan. Isa pa sa mga grupong paramilitar na itinayo at sinuportahan ng  militar ang Kuratong Baleleng na napatanyag bilang mga kidnapper at holdaper noong dekada 1990. Samu’t saring antikomunistang kulto rin ang sinuportahan ng militar. Isa sa pinakatanyag ang Sagrado Corazon Señor na lalong kilala sa bansag na Tadtad. Tinatadtad muna nila ang kanilang biktima bago patayin.

Bukod sa mga problemang pangkabuhayan, ang mga malulubhang paglabag sa karapatang pantao ang isa sa mga mahahalagang usaping nagtulak sa taumbayan para tumutol at lumaban.

Paglakas ng mga Kroni at ng mgaTeknokrata

Bukod sa militar, isa pang sinandigan ng gobyernong batas militar ang mga kroni ni Presidente Marcos. Ito ang mga kaibigan ng Presidente na nakinabang sa mga pang-ekonomiyang patakaran ng gobyerno. Sila ang kumamkam ng mga ari-arian ng mga kalaban ni Presidente Marcos at binigyan ng mga insentibo para magpalawak ng interes sa iba’t ibang negosyo. Ginarantiyahan ng gobyerno ang mga inutang nila sa mga dayuhan at lokal na bangko. Nang bumagsak ang kanilang mga negosyo, ang gobyerno – o mas tumpak, ang taumbayan na nagbabayad ng buwis – ang sumalo sa kanilang pagkakautang.

Itinala sa isang aklat, Some Are Smarter Than Others,  ang mga kroni ni Presidente Marcos at ang mga negosyong kinasangkutan ng mga ito. Inilahad sa aklat kung paano nila nakuha at napalago ang kanilang mga negosyo bunga ng pagiging malapit nila sa Presidente. Kabilang sa mga kroni ang mga Benedicto na kumontrol sa kalakalan ng asukal, gayundin sa mas midya. Kasama rin si Eduardo Cojuangco, isa sa Rolex 12, na siya namang kumontrol sa kalakalan ng kopra at iba pang negosyo. Maging ang mga proyektong impraistruktura ay pinakinabangan din ng mga kroni, pangunahin ng mga Cuenca na nasa industriya ng konstruksyon.

Habang diumano’y winawasak ng gobyernong batas miltar ang oligarkiya, nagbuo naman ito ng sariling monopolyo sa pamamagitan ng mga kroni. Nang bumagsak ang mga negosyo nila, nagbigay ang gobyerno sa kanila ng bagong pautang para isalba ang mga ito. Halimbawa, nang kunin ng gobyerno ang naluluging Construction and Development Company of the Philippines (CDCP) mula sa mga Cuenca noong 1983, nakapagpasok na ito ng $460 millyon sa kumpanya na bumubuo sa  90% ng kapital nito.

Hindi si Presidente Marcos ang unang nagpasok sa pamahalaan ng mga teknokrata – mga itinuturing na mahuhusay na manedyer at ekonomsita. Ngunit sa administrasyong Marcos lumaki ang papel nila sa pamamahala laluna sa panahon ng batas militar at sa panahon ng pagpapailalim ng bansa sa programa ng IMF. Kabilang sa mga teknokrata sina Cesar Virata, Jaime Laya, Vicente Paterno, Alejandro Melchor, Gerardo Sicat.

Noong dekada 1980, nang lumubha ang krisis pangkabuhayan at pumailalim sa programa ng IMF ang Pilipinas kapalit ng mga pautang, iniupong Punong Ministro si Kalihim Virata. Pinamahalaan niya ang pagtatangka ng gobyerno na isalba ang ekonomiya sa tulong ng mga pandaigdigang institusyong pampinansya. Bunga ng paglubha ng kalagayang pampulitika kasunod ng pagpatay kay  Sen. Aquino, walang nangyari sa programa. Nahuli pa ng mga institusyong pampinansya  ang pagdoktor sa estadistikang pampinansya ng gobyerno ng isa sa mga teknokrata ng pamahalaan.

Sa  pagbubuo at pagpapatupad ng programa sa kaunlaran ng rehimen, inasahan ng gobyernong batas militar ang mga teknokrata nito. Sa iba’t ibang kadahilanan, nabigo ang mga programa na paunlarin ang bansa at hanguin sa kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Kahit sa panahong sila na mismo ang nagpapatakbo ng gobyerno sa pagtataguyod ng mga pandaigdigang institusyong pampinansya, hindi nila nakuhang isalba ang bansa sa krisis.

Iba’ ibang grupong nakapaligid kay Presidente Marcos ang nagkaroon ng kapangyarihan sa panahon ng batas militar. Ito ang inasahan ng gobyerno na mamahala sa pagtiyak ng katiwasayan at pagpapaunlad sa bansa. Kabaligtaran ang naganap. Lalo lamang lumakas ang paglaban ng mga mamamayan – armado at di-armado – sa diktadura. Lalo lamang dumanas ng kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Ginatungan pa ito ng  sukdulan nilang pang-aabuso sa  kapangyarihan at kayamanan ng bansa na di man nila inilingid sa mga mamamayang naghihirap.

Hindi sinuklian, sa madaling salita, ng rehimeng batas militar ang pagsolo ng kapangyarihan at pagsupil sa karapatan ng mamamayan ng ipinangako nitong katahimikan at kaunlaran. Lalo lamang bumigat ang pasanin ng taumbayan at lumaganap ang diskontentong nagsilbing gatong sa paglakas ng kilusang antidiktadura.

(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)

Batas Militar: 1972-1986 (2)

Ni Dante L. Ambrosio (1951-2011)

Ikalawang Bahagi: Kilusang Antidiktadura

Hindi pa nakalipas ang isang linggo nang tugunin ng pagtutol ang batas militar. Unti-unting lumakas ang kilusang antidiktadura mula nang ipataw ang  batas militar noong 1972  hanggang sa Pag-aalsang EDSA noong 1986.

May dalawang nagtutulungang bahagi ang kilusang ito  – ang di-armadong pakikibaka at ang armadong pakikibaka. Binubuo ang di-armadong pakikibaka ng sama-samang pagkilos ng iba’t ibang sektor ng mamamayan. Binubuo naman ang armadong pakikibaka ng paglaban ng Communist Party of the Philippines (CPP) at ng hukbo nitong New People’s Army (NPA) at ng Moro National Liberation Front (MNLF) at ng hukbo nitong Bangsa Moro Army (BMA).

Unang tatalakayin sa yunit na ito ang pakikibaka ng bawat sektor ng mamamayan. Susundan ito, pagkatapos, ng multisektoral na pakikibaka – ang sama-samang  paglaban ng mga mamamayan. Kapwa bahagi ito ng di-armadong pakikibaka. Sa ikatlong bahagi tatalakayin ang armadong pakikibaka ng CPP at MNLF.

Sa loob ng 13 taong pakikibaka sa diktadura, inaruga ng nakibakang taumbayan ang mga puwersa at salik na pabor sa pag-unlad ng pakikibakang antidiktadura. Sa huling pagtutuos, ang nagkakaisang mapanlikhang lakas ng taumbayan na nabigyang laya sa panahon ng pakikibaka ang siyang pangunahing dahilan ng pagbagsak ng rehimeng batas militar.

Aralin 1: Sektoral na Pakikibaka

Hindi magkakasabay ang pag-unlad ng  pakikibaka ng mamamayan. Nakalaban agad iyong mga di-gaanong napinsala ng  panunupil, iyong may malakas na pundasyong institusyonal at iyong  naapektuhan agad ng programa ng pamahalaan. Kabilang dito ang mga taong-simbahan, mga tagapagtaguyod ng karapatang sibil, mga pulitikong kontra-Marcos, mga maralitang tagalungsod, mga manggagawa, at mga grupong etniko.

Lumipas ang panahon bago nakalaban sa rehimen ang mga napuruhan ng panunupil. Kabilang dito ang mga kabataan-estudyante, guro, magsasaka, mangingisda, at  miyembro ng mas midya.

Lumaban na lamang sa diktadura ang mga nakinabang at sumuporta sa batas militar noong lumalakas na ang kilusang antidiktadura. Kabilang dito ang malalaking negosyante at ang isang bahagi ng militar. Tinalikuran ng gobyernong Estados Unidos ang diktadura, na sinuportahan nito sa  loob ng 13  taon, sa huling-huling sandali na lamang.

Taong-Simbahan. Sa kabuuan, sinuportahan ng Simbahang Katoliko ang gobyernong batas militar. Gayunman, noong Setyembre 28, 1972. 16 na obispo ang nagpahayag ng pagkabahala. Nanawagan sila na igsian ang tagal ng batas militar at ibalik ang mga karapatan ng mamamayan. Anang isang obispo, dapat manindigan ang simbahan at “maging tinig ng mga taong inalsan ng tinig.”

Mahalaga ang ambag ng mga taong-simbahan – Katoliko, Protestante at iba pa –  sa paglakas ng kilusang antidiktadura. Ginamit ng lumalabang mamamayan ang dasal, misa at prusisyon upang sama-samang maghain ng pagtutol, yamang bawal ang  rali, demonstrasyon at martsa. Naglabas ng mga newsletter ang mga taong simbahan gaya ng Various Reports, Signs of the Times at Ichjhys para ipalaganap ang tunay na kalagayan ng bayan sa panahong kontrolado ng pamahalaan ang mas midya.

Nagbuo sila ng mga Basic Christian Communities (BCCs) na naging muog ng mga maralita hindi lamang para sa pananampalataya kundi para rin sa pakikibaka. Bumuo rin ang mga taong simbahan ng mga institusyon para tumulong sa  kilusan ng mamamayan  –  Task Force Detainees, Friends of the Workers, Urban Missionaries.

Nag-alay ang simbahan ng mga martir sa kilusang antidiktadura: Fr. Zacarias Agatep, Fr. Jeremias Aquino, Fr. Pites Bernardo, Sister Asuncion Martinez at maraming iba pa. Nagawa ng mga taong-simbahan na makapanindigan agad dahil nasa isang matibay na institusyon sila na itinaguyod ng mamamayan at ng katutubong kultura.

Maralitang Tagalungsod.  Lumaban agad ang mga maralitang tagalungsod dahil dinedemolis  ang  bahay nila para sa mga development project at beautification campaign  ng rehimen. Nagmartsa ang mga maralita ng Zone One Tondo Organization (ZOTO) noong Nobyembre 1973 tungong Malakanyang para tutulan ang demolisyon. Nagbarikada naman ang mga taga-Tatalon, Bagumbayan at Ugong Norte sa Quezon City noong buwan ding ito at noong Disyembre 1974.

Nagsanib ang mga protesta ng maralita noong Enero 1976 sa martsa sa Malabon kung saan tinutulan ng Alyansa ng Maynila at Karatig-Pook Laban sa Demolisyon ang pagwasak sa kanilang mga tahanan. Iniharap nila ang alternatibang on-site development sa halip na ipatapon sila sa malayong lugar na walang trabaho. Anila, kung development talaga ang habol, bakit hindi sila isinasama ng pamahalaan sa proyekto?

Manggagawa. Para ipaglaban ng mga manggagawa ang mga karapatan nila, sinubukan nila ang iba’t ibang anyo ng sama-samang pagkilos dahil bawal ang piket, rali, at welga. Ginamit  nila ang petisyon, delegasyon at sabay-sabay na pagdarasal para tutulan ang pagpako ng kanilang suweldo at masamang palakad sa loob ng pabrika.

Noong 1974 nagmartsa ang mga manggagawa ng Gelmart, pagawaan ng damit sa Parañaque, para lang makapagpulong. Nagmartsa rin ang mga batilyo at nagdaos ng misa noong 1974 sa Navotas bilang pagtutol sa pagpapatalsik sa kanila sa trabaho at komunidad bunga ng proyektong modernong daungan ng pamahalaan.

Binasag ng welga ng La Tondeña noong Oktubre 1975 ang “katahimikan” ng batas militar. Umalingawngaw ang welga ng La Tondeña sapagkat hayagan nitong hinamon ang lahat ng mga ipinagbabawal ng rehimen – kahit trak-trak na ikinulong ng militar ang mga welgista. Matapos ang welga ng La Tondeña, bumuhos ang mga welga at iba pang  sama-samang protesta ng mga manggagawa mula Oktubre 1975 hanggang Enero 1976. Isinigaw ng mga manggagawa: “Sobra na! Magwewelga na kami!”

Detenidong Pulitikal. Tinatayang  mahigit 50,000 ang ikinulong ng rehimen pagsapit ng 1975. Sila ang  tinawag na detenidong pulitikal. Ikinulong sila mula isang araw hanggang sampung taon o higit pa may kaso man o walang kasong isinampa sa hukuman.

Naglunsad  ng  unang hunger strike noong  1973 ang mga detenido sa Fort Bonifacio. Isa sa mga kahilingan nila ang pagpapalaya sa dalawang nagdadalangtao. Noong Disyembre 1974 mga pari namang ikinulong sa Kampo Olivas, Pampanga ang nag-hunger strike. Halos isang buwang nag-hunger strike ni Sen. Benigno Aquino Jr. bilang pagtutol  sa paglilitis sa kanya ng hukumang militar noong Abril 1975.

Koordinado at sabay-sabay na hunger strike ang inilunsad noong Disyembre 1975 ng mga detenido sa 5^th CSU sa Kampo Crame, sa Youth Rehabilitation Center (YRC) sa Fort Bonifacio at sa HPC Stockade 4 sa Kampo Crame. Unang pagkakataon ito na nagawa ang sabay-sabay na kilos-protesta sa loob mismo ng kampo militar. Noong Hunyo at Oktubre 1976 nag-hunger strike muli ang mga detenido sa  “gintong hawla” ng rehimen  – ang Bicutan Rehabilitation Center sa Taguig – kung saan mahusay diumanong tinatrato ang mga detenido.

Sa paghuli at pagkulong ng libu-libong mamamayan, nakabuo ang pamahalaang batas militar ng isang tanging grupo na tumutol sa diktadura. Sa buong panahon ng batas militar, naging muog ng pakikibaka ang sarili nitong bilangguan.

Kalinga, Tinguian at Bontoc. Umarangkada ang pakikibaka ng mga taga-Cordillera sa Hilagang Luson noong maagang bahagi ng dekada 1970. Bunga ito ng pagtatayo ng Chico Dam at pagpasok ng Cellophil Resources na nagbabantang wasakin ang teritoryo at kultura ng mga Kalinga, Tinguian at Bontoc.

Sa Chico Dam, itinaboy noong 1974 ng mga kababaihang Kalinga ang mga nagsasarbey na empleyado ng National Power Corporation (NPC). Bilang tanda ng pagkakaisa,  nagsagawa ng bodong ang iba’t ibang grupo sa Cordillera. Isa itong kasunduan ng kapayapaan at pagkakaisa.

Uminit ang laban noong 1976 nang tapatan ng NPA, na marami’y mula sa grupong etniko, ang panggigipit ng militar. Tumindi pa lalo ang kalagayan nang patayin ng militar noong Abril 24, 1980 si Macliing Dulag, lider ng mga kontra sa proyekto.

Lumawak ang paglaban nang magsagawa rin ng bodong ang mga Tinguian at Bontoc noong Enero 1979 laban sa Cellophil Resources. Nang taon ding ito nakipagbodong din ang mga lumalabang taga-Cordillera sa mga kapanalig at simpatisador sa kapatagan. Kumbinasyon ng di-armado at armadong paglaban ang ginamit ng mga taga-Cordillera lalo’t  lumakas sa pusod ng kabundukan ang NPA.

Magsasaka. Nakatuon ang paglaban ng mga magsasaka sa mga programang Masagana 99 at Samahang Nayon, problema sa lupa, usura, di-pantay na hatian sa ani, polusyon, mataas na presyo ng pestisidyo, tumitinding militarisasyon at dumaraming paglabag sa mga karapatang pantao. Dagdag rito ang pagpapatalsik sa mga magsasaka sa mga lupaing ginamit sa mga proyektong industriyal gaya ng Bataaan Export Processing Zone (BEPZ) sa Bataan, PHIVIDEC Industrial Estate sa Misamis Oriental, NDC-Guthrie sa Agusan at iba pa.

Tumindi ang di-armadong pakikibakang magsasaka sa pagpasok ng dekada 1980. Isa sa mga tampok na aksyon ang paghiling ng may 5,000 magsasaka sa kagyat na pag-ilit ng Hacienda San Antonio-Sta. Isabel sa Isabela noong 1980-1981. Isang 12-kilometrong martsa ang ginawa noong Abril 1981 upang tutulan ang panggigipit  ng militar sa mga magsasaka at para pabilisin ang pag-ilit ng asyenda na iniutos na ni Presidente Marcos nang nakaraang buwan.

Sa Gitnang Luson, pinangunahan ng Alyansa ng mga Magsasaka sa Gitnang Luson (AMGL) na binuo noong Nobyembre 1981 ang pagpapababa ng presyo ng mga gamit-pansaka. Sa unang pagkakataon sapul nang magbatas militar, dinala ng mga magsasaka ang usapin sa Maynila nang 2,000 miyembro ng AMGL ang nagdemonstrasyon sa Ministri ng Agrikultura noong Disyembre 1981.

Mangingisda. Nagpamalas ng sektoral na pagkilos ang mga mangingisda, na karaniwang magsasaka rin, noong 1977 nang tutulan ng mga mangingisda ng Samar ang operasyon ng malalaking trawler sa mga pangisdaan. Sa Bulacan at Laguna de Bay, nilabanan ng mga mangingisda ang pagtatayo ng ilegal na pispen at ang polusyon ng mga pangisdaan.

Kabataan at Estudyante. Isa sa mga napuruhan ng panunupil ng batas militar ang sektor ng kabataan at estudyante na siyang bumuo ng pinakamalaking puwersa sa kilusang protesta bago magbatas militar. Marami sa kanila ang hinuli at ikinulong ng pamahalaan, ngunit marami rin ang lumahok sa kilusang lihim o nagpalakas ng armadong pakikibaka sa kapuluan.

Nang magbukas ng klase noong Oktubre 1972, kagyat silang nagsagawa ng mga protesta kontra batas militar gaya ng tahimik na pagmamartsa (silent march) at maramihang pag-iingay (noise barrage). Nang mga sumunod na taon, itinuon nila ang pagkilos sa pagbawi ng mga karapatan nila – karapatan sa pag-oorganisa, pahayagan at konseho.

Noon lamang Hunyo-Hulyo 1977 bumulwak ang protestang estudyante dahil sa pagtaas ng matrikula. Gumulong ang kilusang boykot sa mga unibersidad at kolehiyo sa Kamaynilaan – UP, UE, GAUF, Adamson, Feati, PCC, PWU, Trinity College at UST.  Bunga ng pagsigla ng kilusang estudyante, muling naging aktibo ang Kabataang Makabayan bilang isang lihim na samahang kabataan-estudyante. Binuo rin ang League of Filipino Students (LFS) at ang Youth for Nationalism and Democracy (YND).

Sumikad uli ang kilusang estudyante noong 1980 bunga ng pagtutol sa Education Act. Noong Setyembre 1981, inilunsad ang  “Araw ng Protesta ng mga Estudyante” nang sabay-sabay sa Maynila, Baguio, Cebu at Davao bilang pagtutol sa pagsupil sa mga demokratikong karapatan at sa pananatili ng batas militar.

Mamamahayag at Mas Midya. Kinontrol agad ng rehimeng batas militar ang mas midya. Maraming dyaryo ng kilusang lihim ang nagsikap na maglantad ng tunay na kalagayan ng bansa sa ilalim ng batas militar. Kabilang dito ang Liberation, Taliba ng Bayan, at Balita ng Malayang Pilipinas (BMP).

Bukod sa mga dyaryo ng kilusang lihim, ang Philippine Collegian ng UP at ang  Various Reports, Signs of the Times at Ichthys ng mga taong-simbahan ang naglathala ng mga balitang di kinarga ng midyang kontrolado ng gobyerno. Mga huling taon na ng dekada 1970 nang lumitaw ang tinawag na mosquito o alternative press. Kinatawan ito ng mga pahayagang We Forum at Ang Pahayagang Malaya, ng mga magasing WHO, Panorama, at  Mr. & Ms.

Dumanas ang mga ito ng iba’t ibang anyo ng sensura at panunupil, kabilang ang pagbilanggo sa istap ng Philippine Collegian noong 1976 at ng We Forum noong 1982. Pinatay rin ang maraming mamamahayag gaya nina Henry Romero at Alex Orcullo.

Bumuhos noong Hulyo 1980 ang paglaban sa sensura at pagsupil ng kalayaan ng pamamahayag nang imbitahan at ipailalim sa interogasyon ng militar si Ma. Ceres Doyo bunga ng kanyang artikulo ukol sa pagpatay kay Macliing Dulag. Noon ding taong ito, pinuwersang magbitiw ang patnugot ng Panorama bunga ng mga artikulong kritikal sa gobyerno. Noong Disyembre 1982, bukod sa pagsasara sa WE Forum at pagbilanggo sa tagapaglathala at istap nito, inimbitahan din ng National Intelligence Board ang walong babaeng manunulat. Dahil dito gumulong ang protesta laban sa pagsupil sa malayang pahayagan.

Tagapagtaguyod ng Kalayaang Sibil at Pulitikong Kontra-Marcos. Bunga ng pagsuspindi ni Presidente Marcos sa mga eleksyon, pagsasara ng Kongreso at pagpilay sa Korte Suprema, nawalan ng tradisyonal na daluyan ng pagtutol ang mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil at ang mga pulitiko.

Sa mga pulitikong kontra-Marcos, mahigpit ang  pagtutol ni Sen. Benigno Aquino Jr. kahit siya nakabilanggo. Tinutulan niya ang pagkulong at paglilitis sa kanya ng hukumang militar. Sa halip na sumuko sa kagustuhan ng diktador, minabuti niyang labanan ito mula sa loob ng bilangguan. Gaya nang dati, nagsilbing inspirasyon ng mga nakikibaka si Sen. Jose W. Diokno na nanguna sa Free Legal Assistance Group (FLAG) sa pagtatangol sa mga detenidong pulitikal. Gabay ng mga nakibaka ang kanyang makabayang pagsusuri sa mga maiinit na usapin sa ilalim ng batas militar, kabilang iyong ukol sa mga base militar at programang pang-ekonomiya.

Kahit na pinilay ng batas militar ang Korte Suprema, dito rin legal na hinamon ng mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil ang mga aksyon ng pamahalaan kabilang ang Proklamasyon 1081 mismo. Hindi pinalampas nina dating mahistrado J.B.L. Reyes, Sen. Lorenzo Tañada, Sen. Jovito Salonga at ng Civil Liberties Union of the Philippines (CLUP) ang mga hakbang ng diktadura nang hindi ito hinaharapan ng kaso sa Korte Suprema.

Isa sa mga unang okasyon ng pagtutol sa batas militar ang ginawang pagboto ng “No” ng 16 na delegado ng Kumbesyong Konstitusyonal sa konstitusyong binuo nila sa ilalim ng batas militar. Sa panahon ng plebisito para aprubahan ang konstitusyong ito noong 1973, tumindig sa mga rali laban sa konstitusyon ang ilang delegado kabilang si Aquilino Pimentel Jr.

Kahit ipinagbabawal ang pamamahagi ng pamplet kontra batas militar, nagpamahagi ng  pagsusuri ang ilang bantog na personalidad. Inilabas ni Sen. Diokno ang kanyang “Three Years of Martial Law”, pinirmahan naman nina Sen. Salonga at iba pang mga matataas na pinuno ng simbahan, abogado at propesyonal ang isang “Message of Hope” na bumabatikos din sa kalagayan sa ilalim ng batas militar.

Sa pagbubukas ng eleksyon para sa interim Batasang Pambansa (IBP) noong 1978, nagkaroon muli ng plataporma ang maraming pulitiko para makabahagi sa kapangyarihang pampulitika. Sinamantala ng mga pulitikong kontra-Marcos ang eleksyon para harapin ang rehimen sa isang di pantay na laban.

Sa rehiyon ng Metro Manila, binuo ang Lakas ng Bayan (LABAN) sa pangunguna ni Sen. Tañada at ni Sen. Aquino na nakakulong pa rin. Sa Bicol, binuo ang Bicol Saro, itinatag sa Cebu  ang Pusyon Bisaya samantalang lumaban sa eleksyon sa Mindanao ang Mindanao Alliance. Bagaman sinadyang ilampaso ng Kilusang Bagong Lipunan (KBL) ni Presidente Marcos sina Sen. Aquino sa Metro Manila, ilang oposisyonista sa Bicol, Bisaya at Mindanao ang hinayaang manalo. Nanatiling rubber stamp, gayunman,  ng diktadura ang IBP.

Guro, Manggagawang Pangkalusugan, Empleyado ng Gobyerno. Habang tumitindi ang krisis pang-ekonomiya noong dekada 1970, lumakas naman ang pagtutol ng mga karaniwang empleyado sa loob at labas ng gobyerno. Isang tanging grupo na nagsimulang tumutol at humiling ng pagbabago ang mga guro, manggagawang pangkalusugan at empleyado ng gobyerno. Bunga ng mga piket, hunger strike, demonstrasyon, at iba pang kilos protesta, nabuo ang mga samahang gaya ng Alliance of Concerned Teachers (ACT), Alliance of Health Workers (AHW) at Confederation for Unity, Recognition and Advancement of Government Employees (COURAGE) mula huling bahagi ng dekada 1970 hanggang simula ng dekada 1980.

Kababaihan. Sa panahon ng batas militar lumakas ang kilusang pagpapalaya ng kababaihan. Bahagi na ang mga kababaihan sa pagtutol sa batas militar sa simula pa lamang sa pamamagitan ng Malayang Kilusan ng Bagong Kababaihan (MAKIBAKA) na binuo bago pa magbatas militar. Nang lumaon, kinilala ang mahalagang papel ng kababaihan hindi lang sa pakikibaka laban sa diktadura kundi sa pagbabago ng  buong lipunan. Tumampok sa mga pagkilos ang mga usaping pangkababaihan hanggang sa maorganisa ang mga samahang kababaihan sa ilalim ng  General Assembly Binding Women for Reforms, Integrity, Equality, Leadership and Action o GABRIELA.

Pilipino sa Labas ng Bansa. Maagang nag-organisa ang mga Pilipinong laban sa diktadura sa labas ng bansa.  Isa sa mga unang nabuo sa Estados Unidos ang National Committee for the Restoration of Civil Liberties in the Philippines (NCRCLP) at ang Katipunang  Demokratiko ng mga  Pilipino (KDP). Nilabanan nito hindi lamang ang diktadura kundi pati na ang patuloy na pagsuporta ng pamahalaang Estados Unidos sa rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos, Europa at ibang bansa gaya ng Australia at Japan, binuo ang maraming solidarity group gaya ng Friends of the Filipino People na tumulong sa pakikibakang antidiktadura.

Negosyante. Nagsimulang bumatikos sa rehimen ang malalaking negosyante noon na lamang lumala ang krisis pangkabuhayan simula 1980. Natuwa at nabiyayaan sila ng “katahimikang” hatid ng batas miltar. Nabiyayaan din sila ng mga insentibong ibinigay ng rehimen para sa pagpapaunlad ng industriya.

Noong Agosto 1982, nanawagan ang Makati Business Club ng pangangailangan ng “katapatan, integridad, katiwasayan  at karagdagang pagtitiwala sa pamahalaan, pagpigil sa pang-aabusong militar at katiwalian sa gobyerno at kroniyismo.” Sa halip na sundin ang kanilang payo, kinastigo sila ni Presidente Marcos. Naging aktibo sa oposisyon ang maraming negosyante nang patayin si Sen. Aquino noong 1983. Ilan ang tumulong at nag-udyok sa mga  “repormistang militar” na magkudeta laban sa pamahalaan.

“Repormistang” Militar. Nagsimulang lumantad ang mga repormistang militar noon na lamang Pebrero 1985 nang manawagan sila ng reporma sa AFP.  Noong Abril 1985 tinawag ang grupo na Reform the AFP Movement (RAM). Noong eleksyong snap sinuportahan ng mga negosyante ang proyektong Kamalayan 1986 ng RAM para ikampanya ang isang “:malaya, patas at malinis na halalan.”

Tinangka nilang magkudeta noong Pebrero 1986 ngunit nabisto sila ng pamahalaan. Naligtas lamang sila nang saluhin at protektahan sila ng mamamayan sa Pag-aalsang EDSA. Sa ilalim ng pamahalaang Aquino, gayunman, ilang ulit nilang tinangkang agawin ang kapangyarihan mula kay Presidente Corazon Aquino.

Estados Unidos. Hindi bahagi ng sektor ng mamamayan ang pamahalaang Estados Unidos ngunit mapagpasya ang papel nito sa pagsuporta sa rehimeng batas militar. Sa loob ng may 13 taon, mahigpit nitong sinuportahan ang diktadura sa pamamagitan ng mga tulong pang-ekonomiya at pangmilitar. Sabi ng isang dating presidente, walang maaaring maging presidente ng Pilipinas nang walang basbas ng Estados Unidos. Kapalit ng mga tulong, pinanatili ni Presidente Marcos ang mga base militar ng Estados Unidos at pinangalagaan ang mga pang-ekonomiyang interes nito sa bansa.

Kahit na nagbabatikusan ang magkabilang panig, gaya ng pagbatikos ng gobyernong Carter sa paglabag ng pamahalaang Marcos sa mga karapatang pantao at ng pagbabanta ng huli ng aksyon laban sa pananatili ng mga base, nanatiling mahigpit ang pagsuporta ng Estados Unidos sa diktadura. Ito ang panahong itinaguyod ng Estados Unidos ang mga lumitaw na diktadurang militar sa Asya at Latin Amerika.

Kahit na noong kasagsagan na ng Pag-aalsang EDSA, nagtangka pa rin ang pamahalaang Reagan na iligtas ang rehimen sa pamamagitan ng pagmumungkahi ng kasunduan sa pagitan ng pamahalaang Marcos at ng mga lider ng Pag-aalsa – sina Kalihim Enrile, Hen. Ramos at Gng. Aquino. Nang di mapigilan ang pagdagsa ng tao at ang pagtutol ng mga lider sa  kasunduan ng pakikihati ng kapangyarihan kay Presidente Marcos, saka lamang iniwan ng Estados Unidos ang huli.

Aralin 2: Multisektoral na Paglaban

Habang pinapaunlad ng bawat sektor ang kani-kanilang paglaban, pana-panahon namang nagbubuklod ang mga ito para magkasamang tutulan ang mga imposisyon ng rehimen. Sa kabila ng pagbabawal sa sama-samang kilos protesta, unti-unting binawi ng masa ang lansangan mula sa diktadura. Sa paglipas ng panahon, nabuo ang malaking puwersang multisektoral na bumuhos sa EDSA noong 1986. Mamamalas ang mga pagbubuklod na ito sa mga multisektoral na paglaban, bukod pa sa mga samahang multisektoral na nabuo.

Kampanyang “Botong Hindi” sa Plebisito ng 1973

( Nobyembre 1972-Enero 1973)

Ito ang kauna-unahang pagtatangka sa multisektoral na pagkilos sa panahon ng batas militar. Para sa plebisito ng Enero 1973, kung saan pinaaprubahan sa mga tao ang Konstitusyong 1973, nagdeklara ang pamahalaan ng mahigit isang buwang “malayang talakayan”. Sinamantala ito ng mga lumalabang mamamayan para maglunsad  ng mga rali sa loob at labas ng mga gusali.

Tampok sa mga sama-samang pagkilos sa panahong ito ang mga misa-rali sa mga simbahan ng Sta. Cruz at Binondo. Sa simpleng pagtataas ng kamay ng mga tao na tinipon sa tinaguriang citizens’ assembly, pinaaprubahan ng pamahalaan ang konstitusyong nagbigay kay Presidente Marcos ng napakalawak na  kapangyarihan.

Kampanyang Kontra-PD 823

(Nobyembre 1975-Enero 1976)

Bunga ng mapangahas na welga ng La Tondeña noong Oktubre 1975, muling ipinagbawal ng diktadura ang lahat ng welga sa lahat ng uri ng industriya. Bunga ito ng katwiran ng mga manggagawang hindi naman vital industry ang La Tondeña kung saan ipinagbawal ng batas militar ang welga.

Higit pa rito, ipinagbawal ng PD 823 ang pagtulong ng ibang sektor sa mga welgista nang walang pahintulot ng pamahalaan. Bunga naman ito ng pag-ayuda ng mga maralita at, laluna, ng mga taong-simbahan sa welga ng La Tondeña.

Dahil sa mga pagbabawal na ito, lalong tumutol ang mga nakikibakang manggagawa at mamamayan. Sa pagkakataong ito, pati na ang simbahan ay tumutol. Sinasagkaan diumano ng batas ang misyon ng simbahan. Lumahok sa kampanya ang mga manggagawa, taong simbahan, maralitang tagalungsod, kabataan-estudyante, mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil at iba pang personalidad. Lalo pang lumakas ang alingawngaw na nalikha ng welga ng La Tondeña bunga ng dekreto ni Presidente Marcos.

Bukod sa bugso ng mga welga, tampok na pangyayari ang  misa-prusisyon nang Nobyembre 23 mula simbahang Sta. Cruz tungong Plaza Miranda. Isinabay sa pista ng Kristong Hari ang kilos-protesta. Isang planong misa sa simbahan ng Bustillos sa Sampaloc at prusisyon patungong Malakanyang ang naging rali-martsa noong Disyembre 6 , 1975 nang pigilan ng mga awtoridad ang misa at prusisyon. Mula sa Plaza Bustillos kung saan idinaos ang rali, nagmartsa ang mga nagprotesta sa mga kalye ng España, Morayta,  Recto at Avenida Rizal patungong  Plaza Miranda. Ito ang kauna-unahang martsa-demonstrasyon sa pusod ng Maynila sa ilalim ng batas militar. Dito binawi ng mamamayan ang lansangan mula sa rehimen.

Mga Anti-Diktadurang Demontrasyon ng Oktubre 1976

Kung tutuusin, mga pagkilos para sa mga sektoral at pangkabuhayang kahilingan ang mga nakaraang multisektoral na pagkilos. Kaiba sa mga ito ang mga demonstrasyon ng Oktubre 1976 na itinutok mismo sa isyu ng batas militar at ng diktadura. Isinabay ito sa reperendum ng Oktubre 1976 at sa kumbensyon ng IMF sa Maynila.

Tatlong malalaking rali-demonstrasyon ang ginanap sa iba’t ibang lugar sa Kamaynilaan: sa St. Paul’s College-Manila noong Oktubre 3, sa Plaza Miranda noong Oktubre 10 at sa kalye San Marcelino, Maynila noong Oktubre 16. Di gaya sa mga nakaraang multisektoral na pagkilos, tumampok sa mga martsa-raling idinaos ang mga antidiktadurang panawagan: Ibagsak ang batas militar! Ipaglaban ang demokrasya! at Marcos-Hitler- Diktador-Tuta!

Kampanyang LABAN ng Eleksyong 1978

Kaugnay ng programang normalisasyon ng gobyernong Marcos na inudyukan ng gobyernong Carter ng Estados Unidos, nagsagawa  ng eleksyon para sa lehislatura ang diktadura. Naganap ang eleksyon sa panahong nakabawi na ang iba’t ibang puwersang antidiktadura sa epekto ng pagkapataw ng batas militar.  Hinarap ng mga multisektoral na pagkilos ng mamamayan ang tinawag na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa (IBP).

Nagbuo ang mga pulitiko ng mga pangrehiyong partido – Lakas ng Bayan (LABAN) sa Metro Manila, Bicol Saro sa Bicol, Pusyon Bisaya sa Bisaya at Mindanao Alliance sa Mindanao. Sa Metro Manila, ipinakita ang lakas ng mga samahang masa nang isama sa tiket ng LABAN na pinangunahan ni Sen. Aquino ang mga kinikilalang lider noon ng mga samahang ito – si Alex Boncayao sa mga manggagawa, si Trining Herrera sa mga maralitang tagalungsod at si Jerry Barican sa mga kabataan-estudyante.

Batid ng mga lumahok na dadayain ng rehimen ang eleksyon. Gayon nga ang nangyari. Tinalo ang buong tiket ng LABAN sa Metro Manila ng tiket ng Kilusang Bagong Lipunan (KBL) na pinangunahan ni Unang Ginang Imelda Marcos. Ilang oposisyonista sa ibang rehiyon ang hinayaang manalo.

Higit sa eleksyon at mga raling inilunsad kaugnay ng kampanya ang pagtutol na iniharap ng mga mamamayan. Noong Abril 6, bisperas ng eleksyon, bumoto sa pamamagitan ng kanilang paa ang mga mamamayan ng Metro Manila. Maingay na noise barrage at mga martsa sa pusod ng Maynila ang sabay-sabay na inilunsad ng mga nakibakang mamamayan. Bukod sa pag-iingay na ito, sinabayan ang buong 45-araw na kampanya ng isa pang bugso ng welga ng mga manggagawa.

Kampanyang Boykot sa Plebisito ng Abril at Eleksyon ng Hunyo 1981

Bilang bahagi ng kampanya ng normalisasyon at pagsunod sa presyur ng Estados Unidos, pormal na inalis ni Presidente Marcos ang batas militar noong Enero 17, 1981 nang hindi binibitawan ang mga kapangyarihan niya sa ilalim ng batas militar. Batas militar pa rin, kung tutuusin. Nawala ang pangalan, hindi ang pinangalanan.

Bahagi ito ng paghahanda ng diktadura para sa plebisito noong Abril 1981 at eleksyong presidensiyal noong Hunyo 1981 para ipakita sa daigdig na balik na uli sa normal ang Pilipinas at suportado ng mamamayan ang gobyernong batas militar. Kaugnay nito at ng pagdalaw ni Pope John Paul II, tatlong multisektoral na alyansa ang binuo ng mga puwersang antidiktadura.

Noong Pebrero 1981 binuo ang People’s Assembly for the Pope’s Arrival (PAPA) ng ilang organisasyong masa, ng mga samahan ng mga taong-simbahan at ng mga samahan sa karapatang pantao. Naging okasyon ang pagbisita ng Papa para ihayag ang mga problema ng bayan at ang mga paglabag ng rehimen sa mga karapatang pantao. Iniharap sa Papa at sa daigdig ang kalagayang umiiral sa bansa sa ilalim ng isang pamahalaang awtoritaryan.

Noong Marso 1981 hinalinhan ang PAPA ng People’s Opposition to the Plebiscite and Election (PEOPLE). Isang mas malawak na alyansa ito na nangampanya para boykotin ang plebisito at eleksyong binabalak ng rehimen. Bago ang eleksyong presidensyal noong Hunyo, nabuo ang isa pang higit na mas malawak na alyansa – ang People’s Movement for Independence, Nationalism and Democracy (PEOPLE”S MIND). Binuklod nito ang PEOPLE, ang LABAN na kinatawan ni Sen. Lorenzo Tañada at ang United Nationalist Democratic Organization (UNIDO) ni Sen. Salvador Laurel na tumalikod na noon sa pakikipagtulungan sa rehimen.para iboykot ang eleksyong presidensyal.

Ang tatlong alyansang ito ang mga sumunod na ekpresyon ng pagbubuklod ng iba’t bang puwersang antidiktadura pagkatapos ng kampanya at karanasan ng LABAN noong 1978. Pinakatampok sa pagbubuo ng PEOPLE’S MIND ang paglagda ng mga kalahok sa  kasunduan noong Mayo 1981 na tinawag na “A Compact for a Democratic and Independent Philippines”. Sa unang pagkakataon, binatikos ng isang malawak na alyansa ang papel ng  Estados Unidos sa pagsuporta sa diktadura.

Dahil sa pagboykot ng oposisyon sa eleksyon, napilitan si Presidente Marcos na maghanap ng kalaban. Natagpuan naman niya ito sa isang dating gerilya noong panahon ng Hapon na hindi na kilala ng tao noong 1981. Mangyari pang nanalo sa eleksyon si Presidente Marcos. Sa kanyang inagurasyon, idineklara niya ang pagtatatag ng Ika-apat na Republika – isang bagong islogan na humalili sa dating islogang Bagong Lipunan.

Justice for Aquino, Justice for All Movement (JAJA) ng 1983

Bunga ng pagkapatay kay Sen. Aquino noong Agosto 1983, bumuhos sa kalye ng Maynila ang maraming mamamayang nasobrahan sa nangyari. Nanilaw ang Makati  sa mga confetti sa inihagis mula sa matataas na gusali bilang  pagtutol sa pagpatay sa dating senador.

Isang malawak na alyansang humiling ng katarungan hindi lamang para kay Sen. Aquino kundi para sa lahat ng mga biktima ng batas militar ang binuo ng mga puwersang antidiktadura. Ito ang Justice for Aquino, Justice for All Movement (JAJA). Sa malalaking martsa-demonstrasyong ginanap, tumampok ang mural ng limang biktima ng batas militar bilang kinatawan ng lahat ng mga pinatay sa ilalim ng rehimen – sina Macliing Dulag, Dr. Remberto de la Paz, Edgar Jopson, Dr. Juan Escandor at Benigno Aquino Jr.

Kasabay ng krisis pang-ekonomiyang dinaranas ng Pilipinas ang krisis pampulitikang tumambad sa rehimen bunga ng pagkapatay kay Aquino. Kung tutuusin, masasabing ito na ang simula ng pagbagsak ng diktadura.

Mga Welgang Bayan ng 1984

Tila hudyat ang pagpasok ng dekada 1980 ng paglakas ng kilusang antidiktadura at ng pakikibaka ng mamamayan – di-armado at armado. Di gaya noong dekada 1970, isa na muling elemento ng buhay sa Pilipinas ang mga martsa-demonstrasyon ng mamamayan. Hindi lamang kabuhayan ang naapektuhan ng mga welgang manggagawa  kundi pati na ang kalagayang pampulitika.

Bunga ng paglakas ng kilusang protesta noong dekada 1980 at ng pagpatay kay Sen. Aquino, isang bagong anyo ng kilos protesta ang sinimulan noong 1984. Tinawag itong welgang bayan. Pagtigil ito ng karaniwang aktibidad ng mamamayan bilang protesta sa diktadura. Malalaking welgang bayan ang inilunsad sa Davao, Negros at Bataan ukol sa iba’t ibang usapin – lahat ay tumutuhog sa rehimeng batas militar. Nasa ganitong anyo na ng pagkilos ang mga puwersang antidiktadura sa mga bayan-bayan nang maganap ang mga kagyat na pangyayaring humantong sa Pag-aalsang EDSA ng 1986 at sa pagbagsak ng diktadura.

Aralin 3: Armadong Pakikibaka

Hindi maihihiwalay sa di-armadong pakikibaka ng mga mamamayan ang armadong pakikibakang inilunsad ng Communist Party of the Philippines (CPP) at ng Moro National Liberation Front (MNLF). Kung tutuusin, tumulong ito sa pagpapahina sa diktadura sa buong panahon ng pananatili nito.

Bagaman sinasabing mapayapang naibagsak ng mga Pilipino sa Pag-aalsang EDSA ang diktadura, hindi lubos na totoo ang paniniwalang ito. Malaking halaga sa pagpapabagsak ng rehimen ang armadong pakikibaka ng mamamayan. Maging ang kumprontasyon sa EDSA sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa ay kinapalooban ng armas. Hindi maaaring ihiwalay ang di-armadong pakikibaka  sa armadong paglaban na nagpataas ng moral ng mga nakikibaka at nagpahina naman sa kakayahang manupil ng diktadura.

Armadong Pakikibaka ng CPP

Ang paglakas ng CPP ang isang ginamit na dahilan ni Presidente Marcos para ideklara ang batas militar. Ngunit noong 1972, napakahina pa ng armadong puwersa ng CPP na binubuo ng hukbo nitong New People’s Army (NPA). May ilang iskwad lamang ito sa Tarlac, Isabela at Bicol. Noong 1972, gayunman, naging napakapopular ng NPA sa hanay ng mga nagpoprotestang kabataan-estudyante kung kaya para bang napakalakas na nga nito talaga. Nang ipataw ang batas militar, maraming kabataan ang namundok at sumama sa NPA. Sa paghahanap ng NPA, natuklasan nila sa maraming lugar na sila ang unang grupo ng NPA sa mga inakyat nilang bundok.

Layunin ng CPP. Sa pananaw ng CPP, nananatiling kontrolado ng mga dayuhan at ng mga katutubong mapagsamantala ang Pilipinas. Dito nag-uugat ang mga saligang suliranin ng bansa.  Kailangang palayain ito, kung gayon, mula sa dayuhan at katutubong pagsasamantala. Sa tingin nito, ang diktadurang US-Marcos ang konsentradong manipestasyon ng pagsasamantalang ito. Kaya itinutok nito ang buong lakas sa pagpapabagsak sa diktadurang US-Marcos.

Para magawa ito, kailangan ng isang pambansang rebolusyon na magpapalaya sa bansa sa kamay ng mga dayuhan. Kailangan ng demokratikong rebolusyon na magpapalaya sa mamamayan, pangunahin sa mga magsasaka, sa kahirapang dulot ng sistemang piyudal at sa pasismong pinakawalan ng rehimeng batas militar. Isang pambansa-demokratikong rebolusyon ang inilunsad ng CPP.

Sa pamamagitan ng  matagalang digmang bayan, inaasahan ng Partido na makabuo ng malakas na puwersa sa kanayunan para kubkubin ang kalunsuran. Binubuo ang digmang bayan ng paglulunsad ng rebolusyong agraryo sa kanayunan, ng pagtatayo ng mga baseng gerilya at ng mga organo ng kapangyarihan ng mamamayan at ng pagsasagawa ng mga opensibang militar.

Sa pagsasakatuparan nito, mayroong tatlong sandatang pinanghahawakan ang CPP – ang partido o ang CPP bilang lider ng rebolusyon, ang hukbo o ang NPA bilang armadong puwersa, at ang nagkakaisang prente o ang National Democratic Front (NDF) para sa pagbubuo ng isang nagkakaisang hanay laban sa kaaway. Pinagkakaisa ng CPP ang mga manggagawa, magsasaka, petiburgesya at pambansang burgesya laban sa Estados Unidos, malalaking panginoong maylupa, komprador  at  malalaking burukrata.

Ganito ang layunin at estratehiya ng CPP nang itatag ito noong Disyembre 26, 1968. Itinatag nito ang NPA noong Marso 29, 1969. Nabuo naman ang NDF noong Abril 24, 1973 sa panahon na ng batas militar.

Paglakas ng Armadong Pakikibaka. Gaya nang nabanggit, maliit at mahina ang CPP at ang NPA nang ideklara ang batas militar noong 1972. Ngunit dahil na rin sa pagtugis ng rehimen sa mga aktibista, dumami ang puwersang naipadala ng CPP sa iba’t ibang panig ng bansa para mamahala sa pagpapalaganap ng armado at d-armadong pakikibaka ng mamamayan. Pinalakas nito ang mga panrehiyong organo ng CPP na namahala sa pag-unlad ng pakikipaglaban sa Hilagang-kanlurang Luson, Hilagang-silangang Luson, Kordilyera, Gitnang Luson, Timog Luson, Bikol, Silangang Kabisayaan, Kanlurang Kabisayaan at Mindanao.

Hanggang noong 1977, mayroon lamang isang libong malalakas na riple ang NPA. Kalat sa maraming sandatahang yunit pampropaganda ang mga tauhan nito. Sa halip na gawaing armado o militar, mas inatupag ng mga yunit na ito ang pag-oorganisa ng mga mamamayan sa kanayunan. Kaya hanggang sa taong  ito, tila nanahimik maging ang kanayunan liban sa manaka-nakang ulat ng sagupaan sa pagitan ng AFP at yunit ng NPA. Sa kalunsuran at kanayunan, masikhay na gawaing masa ang inasikaso ng mga kabilang sa kilusang pambansa-demokratiko.

Noon na lamang 1979 naging madalas ang mga pananambang ng mga laking-platun na pormasyon ng NPA laluna sa Samar. Noong 1980 iniulat na may 26 na larangang gerilya na ang NPA sa 11 rehiyon sa labas ng Maynila-Rizal. May 4 sa Hilagang Luson, 7 sa Gitnang Luson, 2 sa Timog Luson, 7 sa Bisaya at 6 sa Mindanao. Ang mga larangang gerilyang ito ay nasa 4,000 baryo sa 300 bayan sa 40 probinsya ng Pilipinas.

Noong 1981, mga laking-kumpanya na ng NPA ang nagsasagawa ng mga opensibang taktikal sa ilang rehiyon, laluna sa Mindanao. Nang patayin si Sen. Aquino noong 1983, malaganap na ang pagsalakay ng mga laking-kumpanyang pormasyon ng NPA. Mayroon na rin itong mahigit 5,000 malalakas na riple. Sa pagbagsak ng diktadura, tinatayang 12,000 baryo o malaking bahagi ng 800 munisipalidad sa 63 prubinsya ng Pilipinas ang may mga NPA.

Bukod sa paglulunsad ng mga pananambang, inasikaso ng CPP at NPA ang pamamahagi ng lupa o pagpapababa ng upa sa lupa sa kanayunan. Nagbuo ito ng mga samahan ng mamamayan, gayundin ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Sa isang panahon, sinasabing umabot sa 10 milyong mamamayan ang baseng masa ng CPP sa lunsod at sa nayon. Tinaya naman ng AFP na sa kalakasan ng NPA, umabot ito sa 27,000 gerilya.

Epekto ng Armadong Pakikibaka ng CPP. Malaking puwersa at rekurso ng rehimeng batas militar ang iniukol nito sa pagsupil sa armadong pakikibaka ng CPP sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. Hindi lamang umabala sa rehimen ang armadong pakikibaka kundi nagbigay ng lakas ng loob sa mga nakikibakang mamamayan. Habang lumalakas ang armadong pakikibaka, lalong nalalantad ang kahinaan ng rehimen at lalo namang sumisigla ang masa sa paglulunsad  ng kanilang di-armadong paglaban. Bawat paglakas naman ng di-armadong paglaban ay di lamang nagdudulot ng sigla sa mga gerilya kundi nagpapaluwag pa ng larangang kanilang kinikilusan.

Ang ganitong pampulitika at pangsikolohiyang epekto ng digmang gerilya ng NPA ay di lingid sa mga naghaharing uri sa lipunan, sa diktadura at sa gobyernong Estados Unidos. Batid nilang nasa ubod ng di-armado at armadong oposisyon ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko. Habang sinisikap nilang manatili sa kapangyarihan, sinisikap din nilang mailihis ang oposisyon sa alternatibang inihahain ng CPP at ng buong kilusang pambansa-demokratiko.

Nang ibagsak ang diktadura sa Pag-aalsang EDSA, walang kinatawan  sa humaliling pamahalaan ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko. Bagaman nasa ubod ng pakikibaka simula sa pagpataw ng batas militar ang kilusang pambansa-demokratiko, naisantabi ito nang mapatalsik ang diktadura. Bukod sa pagboykot sa eleksyong snap, naisantabi ito dahil hindi sang-ayon sa rebolusyong panlipunang itinataguyod ng kilusan ang mga nangibabaw na puwersa sa Pag-aalsa.

Sa tingin ng kilusan, binubuo pa rin ang mga namayaning  puwersa ng mga  malalaking asendero at komprador na may mahigpit na ugnay sa Estados Unidos. Di nakapagtataka kung nagpatuloy man sa pagbatikos at paglaban ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko sa mga humaliling administrasyon.

Armadong Pakikibaka ng MNLF

Binuo ang Moro National Liberation Front (MNLF) noong 1969 sa pamumuno ni Nur Misuari. Sa isang banda. kagyat na bunga ito ng pagmasaker sa mga Muslim na bahagi ng planong Jabidah, ang lihim na plano ng pagsalakay ng pamahalaang Marcos sa Sabah. Sa malaking bahagi, resulta ang pagbubuo ng MNLF ng patuloy na paghihirap ng mga Muslim ng Mindanao, ng pagkasiphayo ng mga kabataang Muslim sa mga tradisyonal na lider na Moro at ng paglitaw ng idea ng  isang Bangsa Moro.

Kinondena ng MNLF ang “imperyalistang” pananakop ng Maynila sa Mindanao. Layunin nito na  humiwalay sa Republika ng Pilipinas para magbuo ng malayang bansa mula sa mga prubinsya ng Mindanao, Sulu at Palawan. Dahil hindi ito makukuha sa mapayapang paraan, nagsanay at nagbuo ng sariling hukbo ang MNLF sa tulong ng ilang bansang Muslim. Ito ang Bangsa Moro Army (BMA).

Sa pagdeklara ng batas militar na malinaw na nakatutok sa kilusang sesesyonista, malakas na armadong paglaban ang inilunsad ng MNLF at BMA. Noong Oktubre 1972, malawak na pag-aalsa ang inilunsad sa Marawi. Lumaganap ito sa Basilan, Cotabato, Zamboanga, Sulu at Tawi-Tawi. Noong Marso 1973 tinatayang 17 bayan ng Cotabato ang naagaw at sinakop ng  MNLF. Tatlong araw ding sinakop ng may 2,000 mandirigma ng MNLF ang  Jolo noong Pebrero 1974. Nasunog at nawasak ang lungsod ng  Jolo noong 1974 bunga ng  ganting salakay ng AFP.

Bunga ng mga paglaban, malaking puwersa ng AFP ang ibinuhos ng rehimen sa Mindanaw. Tinatayang sa isang panahon, may 100,000 sundalo ng AFP  ang nakatalaga sa Mindanao at gumagasta ang gobyerno ng $275,00 kada araw. Tinatayang may 14,000 ang mga regular na sundalo ng MNLF noong 1973 ngunit  bumaba na lamang ito sa 7,000 noong 1976.

Mga taong 1973-1974 ang kalakasan ng armadong pakikibaka ng MNLF. Bunga ng mga pagkabigo sa larangan, hindi na nito hinarap sa labanang posisyonal ang AFP. Gaya ng NPA, labanang gerilya ang ginamit nito sa paglaban sa AFP. Pagkaraan ng kalakasang ito, nalipat ang larangan ng pakikibaka sa la mesa. Sa payo ng  Organization of Islamic Countries (OIC), pumasok  ang MNLF sa pakikipagnegosasyon sa gobyerno. Sa negosasyong ito, nilutas  ang “usaping Muslim” sa loob ng balangkas ng Republika ng Pilipinas. Ibig sabihin, hindi independensya ang pag-uusapan kundi awtonomiya para sa mga teritoryong  nais buuing hiwalay na bansa noong una ng MNLF.

Sa Kasunduang Tripoli noong 1976, nagkasundo ang dalawang panig na magkaroon ng tigil-putukan at awtonomiya ang 13 probinsya sa Mindanao at Sulu. Gayunman, pamamahalaan pa rin ng gobyernong sentral ang usaping panlabas, tanggulang bansa at mga minahan. Noong Marso 1977, idineklara ni Presidente Marcos ang awtonomiya ng 13 probinsya na binuo sa ilalim ng isang pangrehiyong pamahalaang awtonomus. Sa mahabang panahon, gayunman, hindi naipatupad nang lubusan ang  kasunduan. Nanatili ang labanan sa Mindanao bagaman hindi na kasing tindi noong 1973-1974.

Bagaman nakasentro lamang sa katimugan ang armadong pakikibaka ng MNLF, may epekto itong lampas sa teritoryong saklaw ng labanan. Sa buong panahon ng pag-iral nito, malaking puwersa ng AFP at rekurso ng diktadura ang hinatak nito palayo sa ibang lugar. Sa gayon, hindi nito napuruhan ang iba pang puwersang lumalaban sa diktadura. Hanggang ngayon, lubos ang pagkilala ng CPP at NPA sa ganitong ambag ng pakikibakang Muslim. Sa panahong inaatake rin ito ng mga kaaway, nagawa ng CPP at NPA na magpalakas at magreorganisa habang abala sa Mindanao ang bulto ng puwersa ng diktadura.

Nang bumagsak ang diktadura at maiupo ang bagong pamahalaan, muling nakipagnegosasyon ang MNLF sa pamahalaan. Nagbunga ito noong 1996 nang magpirmahan ng kasunduan ng kapayapaan ang gobyerno at ang MNLF. Ginawang tagapangulo ng bagong buong Southern Philippine Council for Peace and Development  (SPCPD) at iniluklok na gobernador ng Awtonomous Region for Muslim Mindanao (ARMM) si Misuari.

(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)

Batas Militar: 1972-1986 (3)

Ni Dante L. Ambrosio (1951-2011)

Ikatlong Bahagi: Pag-aalsang EDSA

Malaki na nga ang iniunlad ng pakikibakang antidiktadura sa pagpasok ng dekada 1980. Pati na ang pampulitika at pang-ekonomiyang kabuhayan ay tila nagbabadya ng di magandang hinaharap para sa rehimeng batas militar.

Mula pa huling dekada ng 1970, tinutulak na ng gobyernong Estados Unidos sa ilalim ng administrasyong Carter ang rehimen tungo sa “normalisasyon” – tungo sa pagbabalik ng mga pormal na institusyon ng demokrasya. Kasama sa proseso ng “normalisasyon” ang ginanap na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa noong 1978, ang pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981 at ang pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981. Lahat nang ito, gayunman, ay ginawa ayon  sa mga kundisyong itinakda ni Presidente Marcos.

Nagsimula na ring tumindi ang krisis pang-ekonomiya na ipinamalas at pinalubha pa ng pagtakas ng isang negosyanteng di makabayad ng utang sa mga bangko.  Umabot ang utang sa daang milyong piso na kinasangkutan ng may 80 kumpanya at bangko. Di biro ang epekto nito sa  negosyo sa bansa. Maging ang malalaking negosyanteng sumuporta sa rehimen sa simula ay nagpamalas ng pagkabahala sa lumulubhang krisis. Gayon na lamang ang tindi ng suliraning pangkabuhayan kung kaya pumailalim ang gobyerno sa programang istruktural ng IMF na lalo lamang nagpahigpit sa pagkasakal ng huli sa bansa.

Samantala, bagaman may paghupa sa armadong pakikibaka ng MNLF, bigla namang sumigla iyong sa CPP sa iba’t ibang dako ng bansa laluna sa Samar at Mindanao. Bukod sa lumaganap ang mga kilos-protesta ng mamamayan higit pa itong naging koordinado kung kaya nakapaglunsad din ng mga pambansang aksyon kabilang ang mga unang mga welgang bayan sa Davao, Negros at Bataan noong 1984. Anupa’t sa lahat ng larangan,  nalagay sa alanganin ang katayuan ng rehimen.

Tatalakayin sa bahaging ito ang mga kagyat na pangyayaring nagbunga ng pagbagsak ng rehimeng batas militar  simula sa pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr. noong 1983, sa pagdaraos ng eleksyong snap noong 1986 at sa apat na araw na Pag-aalsang EDSA noong Pebrero 22-25, 1986.

Aralin 1: Pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr.

Kung hindi idineklara ang batas militar noong 1972, magkakaroon sana ng eleksyong presidensyal noong 1973. Ito na ang katapusan ng dalawang terminong panunungkulan ni Presidente Marcos. Sa ilalim ng Konstitusyong 1935, hindi na siya maaaring tumakbo bilang presidente.

Noon pa man, ang inaasahan nang humalili sa kanya bilang presidente ay ang batang senador na si  Benigno Aquino Jr. ng Partido Liberal. Ngunit di  ito naganap. Sa halip na manungkulan sa Malakanyang, sa mga bilangguan ng gobyernong batas militar nakulong ang senador. Isa siya sa mga unang hinuli nang ideklara ang batas militar.

Sa halip na makipagtulungan, pinili ng senador na labanan ang diktadura mula sa loob ng bilangguan. Binatikos niya ang paglilitis sa kanya na isang sibilyan ng hukumang militar. Sa isang pagkakataon, pinaabot niya ang pagtutol sa pagsasagawa ng hunger strike ng mahigit isang buwan. Kahit na pinatawan sila ni Kumander Dante ng NPA ng parusang kamatayan, kapwa nila ipinagpatuloy ang pagbatikos sa rehimeng batas militar.

Sa eleksyong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, binuo niya ang partidong LABAN kasama ang iba pa para hamunin ang partido Kilusang Bagong Lipunan (KBL) sa Metro Manila. Halatang-halata ng mamamayan ang pandaraya, dahil  hindi pinalusot ng rehimen sa eleksyong ginawa kahit si Aquino na napakapopular pa rin noon.

Bunga ng kanyang pagkakasakit, pinayagan siya ng gobyerno na pumunta ng Estados Unidos para magpagamot noong 1980. Ginamit niya ang pagkakataon para sangguniin ang iba pang mga pulitiko at grupong antidiktadura sa Estados Unidos. Bagaman sinabi niyang isa sa mabungang bahagi ng kanyang buhay ang pananatili sa Estados Unidos, nadama naman niyang nalalayo siya sa kasagsagan ng mga pangyayari sa Pilipinas.

Naisip niyang bumalik sa Pilipinas noong 1983 nang mabalitang may malubhang sakit si Presidente Marcos. Nabalita na rin ang paglalabanan ng mga pangkat sa loob ng gobyerno. Diumano’y pumoposisyon na ang mga ito kung aling pangkat ang mamamayani sakaling mamatay ang Presidente.  Malinaw na usapin, kung gayon, ang problema ng hahalili kay Presidente Marcos dahil walang malinaw na sistema ng paghalili. Lalong magkakagulo ang bansa kung sakali.

Higit sa lahat, lumalakas nga ang paglaban ng mga mnamamayan simula taong 1980. Sa pagkakataong ito, pinili ni Sen. Aquino na bumalik ng bansa upang maging bahagi ng mga pag-aayos para sa hahaliling pamahalaan sakaling mamatay nga sa sakit si Presidente Marcos. Iminungkahi niya na magbuo ng konseho ng mga tagapayo o ng mga nakakatanda upang ayusin ang sistema ng transisyon. Ngunit binalewala  ng Presidente ang kanyang mungkahi.

Sa kanyang pagbabalik, batid ni Aquino ang mga panganib na kanyang susuungin. Agosto 21, 1983 nang lumapag sa Manila International Airport (MIA) ang eroplanong kinasasakyan ni Marcial Bonifacio – ang alyas na ginamit ni Aquino. Habang pababa siya ng eroplano, kasabay ang mga military escort na kumaon sa kanya, binaril at pinatay ang Senador.

Laking pagkabigla ng mga Pilipino nang ibalita ang walang patumanggang pagbaril at pagpatay sa Senador. Ayon sa gobyerno, isang paupahang mamamatay-tao – si Rolando Galman – ang bumaril sa Senador. Binaril din at pinatay si Galman nang oras ding iyon. Mga komunista ang pumatay kay Aquino, sabi ng gobyerno. Walang naniwala sa pamahalaan.

Sa bigat ng seguridad sa paliparan at sa pangyayaring mga militar ang nakapaligid kay Sen. Aquino, at mga militar din ang mga huling kasama ni Galman, naniwala ang lahat na may kinalaman ang gobyerno at militar sa pagpatay kay Aquino. Pinatibay ang paniniwalang ito ng resulta ng imbestigasyon ng Komisyong Agrava  na binuo ng gobyerno para siyasatin ang pangyayari. Itinuro ng resulta ang militar bilang siyang may kasalanan sa pagpatay sa dating Senador.

Habang isinasagawa ang imbestigasyon, bumuhos ang malawak na simpatya ng mamamayan kay Sen. Aquino. Nais nilang ipahayag ang kanilang niloloob: “Sobra na!” Sa burol ng Senador sa simbahang Santo Domingo, mahabang pila ng mga tao ang nagtiis ng  init ng araw at patak ng ulan para makiramay at masilayan ang labi ng dating Senador. Sa paghahatid ng bangkay sa Tarlac at pagbabalik nito sa Maynila, daan-daang libo ang humanay sa lansangan para ito saksihan. Sa araw mismo ng libing, daan-daang libo rin ang sumama sa paghahatid sa dating Senador sa huling hantungan.

Higit pa sa mga ito ang di inaasahang naganap. Sa unang pagkakataon, bumuhos sa mga lansangan ng Makati – ang sentro ng negosyo at pinansya ng bansa – ang mga dilaw na confetti na tanda hindi lamang ng pakikiramay at pakikidalamhati. Pagtutol at paglaban sa katalampasanan ang ipinamalas ng gitnang puwersang kinatawan ng mga empleyado at negosyante ng Makati nang kanilang sabuyan ng dilaw na confetti ang libing at ang mga protestang ginanap dito.

Sobra nga ang ginawang pagbaril at pagpatay sa dating Senador kung kaya tila nagising ang taumbayan sa katalampasanang nagaganap sa ilalim ng rehimeng batas militar. Lalo pang ginatungan ng rehimen ang poot na naglalatang sa dibdib ng mamamayan. Kinabukasan, pagkatapos ng libing, hindi man lamang nabasa sa dyaryo o napanood sa telebisyon ang walang katulad na libing. Garapal na pagtatakip ang ginawa ng pamahalaan. Lalo itong nagpangitngit sa mamamayang lubhang nakakabatid na ngayon ng katotohanan. Humulagpos sa mga malawakang rali at demonstrasyon ang damdaming kaytagal na kinimkim para singilin ang  rehimen sa mga kasalanan sa taumbayan.

Nagsilbing titis na nagpaliyab sa paglaban sa diktadura ang pagpatay kay Sen. Aquino. Kagyat na napasalansangan ang libu-libong mamamayang nagpoprotesta.         Justice for Aquino, Justice for All (JAJA) ang sigaw ng mga biktima ng gobyernong batas militar.  Ito rin ang pangalang ginamit ng kilusang nagkoordina sa mga kilos-protesta.  Sa unang pagkakataon, sumanib ang mga gitnang puwersa ng lipunan sa mga puwersa ng mamamayang kay laon nang nakikibaka laban sa diktadura.

Sinikap ng mga puwersang antidiktadura na bumuo ng malawak na samahan o koalisyon na magsusulong sa paglaban sa rehimen. Mula sa JAJA, nabuo ang Coalition of Organizations for the Restoration of Democracy (CORD). Noong 1985, sinikap na pag-isahin sa isang mas masinsing organisasyon ng mga puwersang antidiktadura sa pagbubuo ng Bagong Alyansang Makabayan (BAYAN). Ngunit bunga ng mga di pagkakaunawaan, dalawang samahan sa halip na isa ang nabuo. Isa nga ang BAYAN na ang ubod ay binubuo ng mga pambansang demokrata at isa pa ang Bansang Nagkaisa sa Diwa at Layunin (BANDILA) na ang ubod ay binubuo ng mga sosyal demokrata.

Iba’t ibang anyo ng protesta ang inilunsad ng mga mamamayan. Bukod sa mga malawakang rali at demonstrasyon, nagsagawa ng mga tinawag na jogging for justice, pasyalan sa Ayala, window shopping sa Rustan’s, misa at prusisyon. Kapag sa Makati ginanap ang kilos protesta, hindi nawawala ang mga dilaw na confetti na naging tatak na ng protesta.  Naganap noong 1983-1984 ng mga protestang sa lawak ay di pa nasaksihan sapul nang panahon ng batas militar o bago pa ito.

Noong 1984, pinasinayaan ang isang bagong anyo ng protesta ng mamamayan – ang welgang bayan. Ito ang paghinto ng mga normal na aktibidad ng mamamayan bilang protesta. Naglunsad ng welgang bayan sa Davao kaugnay ng usapin ng Pagkain at Seguridad. Nagsagawa ng welgang bayan sa Negros kaugnay ng usapin ng karapatang pantao. Welgang Bayan din ang inilunsad sa Bataan kontra sa plantang nukleyar. Sa huling welgang bayang ito unang nasaksihan ang pagpigil ng mga tao sa armed personnel carrier (APC) ng AFP – pagpigil ng mga sibilyan na muling ginawa sa mas malaking aksyon ng mga mamamayan sa EDSA.

Sinikap ng gobyerno na pahupain ang galit ng mamamayan. Ngunit nagtuluy-tuloy ang mga protesta habang lalo pang lumakas sa buong kapuluan ang armadong paglaban. Bagay na nakabahala hindi lamang sa gobyernong batas militar kundi pati na sa gobyernong Estados Unidos. Isang bahagi nito, kabilang ang Departamento ng Estado, ang nabahala sa paglakas ng impluwensya ng CPP at buong kilusang pambansa-demokratiko sa nagaganap na mga protesta. Nagtangka ang mga ahensya ng Estados Unidos na padaluyin ang mga protesta sa paraang naihihiwalay ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko habang napapanatili ang impluwensya ng Estados Unidos sa mga nagaganap.

Ngunit ganoon na lamang ang pagkasiphayo ng mga pulitikong kontra-Marcos sa pagsuporta ng Estados Unidos sa rehimen kung kaya pumirma sila sa  kasunduan ng mga oposisyonista na tumututol sa pananatili ng mga baseng militar ng Estados Unidos sa bansa. Isa pa naman ito sa mga sensitibong interes ng Estados Unidos  at isa sa mahalagang dahilan ng pakikialam nito sa mga nagaganap sa bansa.

Aralin 2: Eleksyong Snap

Bunga ng paglakas ng mga protesta at aksyong militar ng CPP-NPA, gayundin ng lumalakas na katangiang anti-imperyalista ng mga pagkilos, lubha ngang nabahala ang Estados Unidos sa nagaganap  sa Pilipinas. Mangyari pang pangunahing pinangangalagaan nito ang mga base militar at iba pang pang-ekonomiyang interes nito sa bansa. Sa buong panahon ng 1985, dating nang dating sa bansa ang mga sugo ng pamahalaang Amerikano kabilang ang pinuno ng CIA na si William Casey at ang pangunahing tagapayo ni Presidente Ronald Reagan na si Paul Laxalt.

Pati na mga ahensya ng gobyernong Amerikano ay nag-isip ng mga paraan upang pahupain ang mga protesta kabilang ang pagpapanukala ng normalisasyon, negosasyon  at rekonsilasyon sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa, basta mawala sa eksena ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko na may mahigpit na paninindigang anti-imperyalista. Nagpanukala rin ang Estados Unidos ng eleksyong snap para maipakita ang patuloy na pagsuporta  ng taumbayan sa pamahalaang Marcos.

Sa harap ng mga presyur sa gobyernong Marcos, gumawa ito ng sariling mga hakbang para bawasan ang  presyur mula sa mga nagpoprotesta at sa pamahalaang Estados Unidos. Kabilang nga sa mga hakbang na ito ang eleksyon noong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981, pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981 at ang pinakahuling eleksyon para sa regular na Batasang Pambansa noong Mayo 1984.

Gayunman, hindi nabawasan ang presyur. Ipinapalagay ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos  na nawawala na ang suporta ng mamamayan sa pamahalaang Marcos. Noong Nobyembre 1985, bigla na lamang ipinahayag ni Presidente Marcos sa interbyu sa telebisyong Amerikano na ginanap ng madaling araw kung kailan tulog ang maraming Pilipino ng kahandaan niyang magdaos ng eleksyong snap para patunayang suportado pa siya ng  mamamayang Pilipino.

Nagdaos si Presidente Marcos ng eleksyong snap, kung gayon, hindi para bigyan ng pagkakataong makapamili ng presidente ang mamamayang Pilipino kundi para payapain ang mga maimpluwensyang sektor ng Estados Unidos. Sa palagay ng Presidente, kontrolado pa niya ang sitwasyon lalo’t hawak niya ang mga institusyong panghalalan sa bansa pati na ang gobyernong lokal.

Bilang tugon, iniharap na  kandidato ng oposisyon ang balo ni Sen. Aquino, si Corazon Cojuangco Aquino. Hindi malinaw noong una ang kandidato ng oposisyon lalo’t determinado si Salvador Laurel ng UNIDO na tumakbo sa pagkapresidente. Matapos ang mga negosasyon na sinangkutan ni Jaime Cardinal Sin ng Simbahang Katoliko, napagpasiyahang tumakbo sa pagkapresidente si Aquino at pagkabise si Laurel. Samantala, nagkaisa rin ang KBL, makaraan din ang mga pagtatalo, sa kandidatura ni Arturo Tolentino bilang bise ni Presidente Marcos.

Sa mga pagtatalo sa loob ng pangkating Marcos, napaisantabi ang administrador ng batas militar na si Kalihim Enrile. Sa pagtatalong naganap, namayani ang pangkat nina Gng. Imelda Marcos at Heneral Fabian Ver. Sa harap ng pagkakaisantabing ito, kinonsolida ni Kalihim Enrile ang sariling puwersa sa Ministri ng Tanggulang Bansa na kinabilangan ng mga pangunahing lider ng RAM. May plano na sila noon na magkudeta sa  Enero 1, 1986 bago ipinahayag na magkakaroon ng eleksyong snap. Ngunit dahil sa eleksyon, ipinagpaliban ang kudeta. Sa halip, naglunsad ang RAM ng kampanya para sa malinis at patas na halalan.

Nagkaroon din ng  mga pagtatalo sa loob ng  CPP at ng kilusang pambansa-demokratiko kaugnay ng eleksyong snap. Nahati sa panig ng boykot at panig ng partisipasyon ang kilusan. Sa huli, pinagpasyahan ng kilusan na iboykot ang eleksyong snap sa kabila ng masiglang pagtangkilik dito  ng  mga mamamayang kontra-Marcos. Sa palagay ng CPP, pakana ng diktadurang US-Marcos ang eleksyon para iligaw ang mamamayang nag-aalsa at gawing lehitimo ang pananatili ni Marcos sa kapangyarihan. Sa pagboykot, gayunman, napasaisantabi ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko na siyang layunin din ng pamahalaang Estados Unidos.

Na ang kampanya sa eleksyon ay ginawa  hindi lamang sa hanay ng mamamayang Pilipino, kundi laluna sa kapakinabangan ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos ay ipinamalas ng isang mahalagang hakbang ni Gng. Aquino. Sa susog ng kanyang mga tagapayo at ng kumpanyang Amerikano sa public relations, binawi si Gng. Aquino ang pagtutol sa mga base militar ng Estados Unidos. Sa halip, nanindigan siya sa patakarang “open options” sa usapin ng base. Dahil dito, naging madali ang “pagbebenta” ng kandidatura ni Gng. Aquino sa mga Amerikano.

Sa buong kampanya, napatunayan ang malakas na suporta ng mga tao sa kandidatura ni Gng. Aquino. Ang lakas na ginamit sa pagpoprotesta ang siya ring lakas na ginamit para sa kampanya ni Gng. Aquino. Sa mismong araw ng halalan, Pebrero 7, masiglang ipinagtanggol ng mga tao ang balota sa harap ng mga panlalansi at pandaraya ng KBL. Inamin mismo ni  Kalihim Enrile ang mga ginawang pandaraya noong talikuran niya ang  pamahalaang Marcos.

Isang linggo makaraan ang botohan, hindi pa rin inaanunsyo ang nanalo sa halalan. Malaki ang pagkakaiba sa bilang ng boto ng COMELEC at ng National Movement for Free Election (NAMFREL) na muling ginawang aktibo para subaybayan ang halalan. Nasira ang kredibilidad ng tabulasyon ng COMELEC nang magwalk-out noong Pebrero 9 ang mga computer tabulator dahil di nila masikmura ang pandaraya sa bilangan. Samantala, ang lider ng kinatawan ng kongreso ng US – si Sen. Richard Lugar – na nag-obserba sa  halalan ay nagpahayag ng pagdududa sa naging takbo nito.

Sa kabila ng mga anomalyang iniulat, ayaw pa ring bitawan ng gobyernong Reagan ang pagsuporta sa rehimen. Nang iproklama ng Batasang Pambansa na nanalo sa halalan ang tambalang Marcos-Tolentino noong Pebrero 15, ipinadala pa ng gobyernong Reagan  ang isang sugo, si Philip Habib, para lumikha ng  kasunduan sa pagitan ni Presidente Marcos at Gng. Aquino. Ngunit yari na ang pasya ni Gng. Aquino na ituloy ang laban.

Noon Pebrero 16, ipinahayag ng milyong mamamayan sa Luneta ang tagumpay ni Gng. Aquino sa halalan. Inilunsad nang araw ding ito ni Gng. Aquino ang isang malawak na kampanya ng civil disobedience, kabilang ang di pagbabayad ng buwis at pagboykot sa mga produkto ng mga kroni ni Presidente Marcos.

Habang gumagawa ng hakbang si Presidente Marcos na  ipaloob ang oposisyon sa kanyang pamamahala sa mungkahing pagbubuo ng Council of Elders kung saan may inilaang puwesto kay Gng.  Aquino, lumarga naman ang kampanya ng civil disobedience nito. Samantala, ang kilusang pambansa-demokratiko na napaisantabi sa panahon ng kampanya dahil sa posisyong boykot ay naghanda naman para sa malaking pagkilos sa katapusan ng buwan ng Pebrero  sa pakikipag-ugnayan sa iba pang puwersang antidiktadura.

Nasa ganitong yugto ng pagtutuos ang mga puwersang nagtutunggali nang maganap ang Pag-aalsang EDSA.

Aralin 3: Pag-aalsang EDSA

Nabigla ang marami sa sumunod na pangyayari. Wala sa hinagap ng mga nagsusuri ang naganap. Hindi ito kabilang sa mga senaryong kanilang inisip. Pebrero 22, Sabado – sa press conference na tinawag nina Kalihim Enrile at Hen. Fidel Ramos sa Kampo Aguinaldo, ipinahayag nila ang kanilang paghiwalay sa pamahalaang Marcos. Dito inamin ni Kalihim Enrile na hindi totoo ang ambus sa kanya noong 1972 na ginamit na dahilan sa pagpataw ng batas militar. Inamin din niya na daan-daang libong boto sa Lambak Cagayan ang ginamit para dayain sa eleksyong snap si Gng. Aquino.

Ayon sa kanya, pinili nilang gawin sa Kampo Aguinaldo at Kampo Crame ang kanilang huling tindig laban sa pamahalaang Marcos. Handa nilang tanggapin ang anumang mangyayari. Batid niyang maaaring mangahulugan ng kamatayan ang kanilang ginawa. Hiniling niya sa mamamayan ang suporta nito.

Ano ang nangyari at umurong sa dalawang kampo sina Kalihim Enrile? Natuklasan ni Presidente Marcos ang planong kudeta ng RAM na nakatakda sa Pebrero 23, Linggo. Ipinagtapat ito ng mga nahuling lider ng RAM. Bagaman di batid ng pamahalaan ang lawak ng plano, gumawa ng mga panimulang hakbang sina Presidente Marcos.  Pebrero 20 pa lang ay dinagdagan na ang  depensa ng Malakanyang. Inaresto rin ang mga sundalong guwardiya  ng Ministro ng Kalakalan Roberto Ongpin na nakatalaga sa Ministri ng Tanggulang Bansa. Dahil sa mga naobserbahang kilos ng Malakanyang, nagbago ng plano ang RAM.

Dahil sa pagkatuklas ng planong kudeta, nagpasya si Kalihim Enrile na magkuta sa Kampo Aguinaldo. Sa harap ng bantang pagsalakay ng puwersa ni Presidente Marcos, nanawagan ng tulong sa mamamayan sina Kalihim Enrile. Nanawagan din si Cardinal Sin sa mamamayan na magtungo sa dalawang kampo at ipagtanggol ang mga nasa loob.Kagyat na tumugon ang August Twenty-One Movement (ATOM) ni Butz Aquino. Nagbantay sila sa pinto ng dalawang kampo.

Kagyat din ang naging pagtugon ng mga tao. Sa loob ng apat na araw, pinuno nila ang harap ng mga kampo at ang mahabang bahagi ng EDSA. Nang dumating ang mga marino at mga APC na  sasalakay sa kampo, hinarang nila ang mga ito. Katawan nila ang ginamit nilang barikada para mamagitan sa  dalawang armadong puwersa. Mula Pebrero 23-25, tinatayang may 2 milyong mamamayan ang nagbantay sa EDSA.

Dito lubos na namukadkad ang tinaguriang People Power. Iniharang ng milyong  mamamayan ang kanilang katawan sa pagpigil sa mga sundalo at APC na lulusob sa dalawang kampo. Naghanda sila at namigay ng pagkain sa dalawang magkaharap na puwersa, laluna sa mga nagkukuta sa loob ng dalawang kampo militar. Naghandog sila ng mga bulaklak sa mga sundalo, laluna sa mga sundalong palusob sa dalawang kampo. Nagdasal sila sa gitna ng EDSA. Kung dumanak ang dugo sa EDSA, malamang dugo ng mga karaniwang mamamayan ang pumatak at umagos sa EDSA. Kung sakaling nangyari ito, tiyak na mahihirapang panghawakan ninuman ang mga susunod na pangyayari.

Habang nagtatagal, kumikiling ang balanse ng puwersa sa mga nasa EDSA. Unti-unti,  naglipatan sa panig ng mga nag-alsa ang mga yunit ng pulis at militar. Lalong malaking pagbabago sa balanse ng puwersa ang naganap nang dumating sa Kampo Aguinaldo ang mga helikopter ng Air Force para sumama sa pag-aalsa. Ang lakas na dati’y nasa panig ng rehimeng Marcos ay naagnas unti-unti nang di ito makagawa ng mapagpasyang aksyon laban sa mga mamamayang nagtipon sa EDSA.

Sa Club Filipino sa San Juan, sumumpa sina Aquino at Laurel bilang mga bagong halal na presidente at bise-presidente ng Pilipinas noong Pebrero 25. Nagbuo sila ng  gobyerno habang patuloy na nahihiwalay sa daigdig ang pamahalaang Marcos. Kahit ipinahayag ng Batasan na nanalo si Presidente Marcos sa eleksyon, walang gobyerno ng ibang bansa ang kumilala rito liban sa isa. Nahiwalay si Marcos hindi lamang sa loob kundi pati na sa labas ng Pilipinas. Ang gobyernong Reagan lamang ang nagtatangkang iligtas  pa ang kanyang pamahalaan.

Bunga ng di pagkilos agad para supilin ang mga magkukudeta habang kaunti ang tao sa EDSA, nawala sa rehimeng Marcos ang inisyatiba sa EDSA. Sa lalong pagdami ng tao sa EDSA at sa paligid ng Malakanyang, muling humiling ng suporta ang pamahalaang Marcos sa Estados Unidos. Sa simula, sinikap ng pamahalaang Reagan na makabuo ng huling kompromiso sa pagitan nina Presidente Marcos, Kalihim Enrile at Gng. Aquino. Ngunit nabigo ang mga huling pagtatangka.

Sa loob mismo ng gobyernong Reagan, unti-unti ring nakapangibabaw ang mga nagpapanukalang alisan ng suporta si Presidente Marcos para maisalba ang kalagayan pabor sa patakarang panlabas ng Estados Unidos. Sa harap ng Pag-aalsang EDSA at sa lumitaw na mga moderatong lider nito, nagpasya ang pamahalang Reagan na talikuran na ang rehimeng Marcos. Sa interbyu sa telepono na isinahimpapawid sa radyo, malinaw ang payo ni Laxalt kay Presidente  Marcos – “cut and cut cleanly”. Walang nasabi si Marcos kundi: “I’m so very, very disappointed.” Ganito nagwakas ang rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos pa rin nanggaling ang huling salita!

Nang gabi ng Pebrero 25,  tumakas ng Malakanyang sina Presidente Marcos. Ngunit hindi pa rin siya lubusang pinabayaan ng gobyernong Estados Unidos. Dinala siya at ang kanyang pamilya ng helikopter sa ligtas na lugar ng Clark Air Base bago itinuloy sa Hawaii. Dito siya pinatira ng pamahalaang Reagan  hanggang sa mamatay. Bago tumakas, sumumpa  sa pagkapangulo sa Malakanyang si Presidente Marcos noong Pebrero 25.

Samantala, pagkarinig sa pagtakas ni Marcos, lumuha at nagtatalon sa kasiyahan ang maraming nagbantay sa EDSA. Tagumpay ang pag-aalsa laban  sa rehimen!

Ilang Sanggunian

1. Ambrosio, Dante L. “Militanteng Kilusang Manggagawa sa Kamaynilaan: 1972-1982 Paghupa, Pag-ahon, Pag-agos,” di-nakalathalang MA Tisis sa Kasaysayan, UP, 1992.

2. Arillo, Cecilio T. Breakaway. Mandaluyong: CTA and Associates, 1986

3. Bello,  Walden,  David Kinley at  Elaine Elinson. Development Debacle: The World Bank in the Philippines. San Francisco, California: Institute for Food and Develoment Policy, 1982.

4.   Civil Liberties Union of the Philippines. Three Years of Martial Law. Makati: CLUP, 1975.

5.   Javate-de   Dios,   Aurora,  Petronilo  Bn.   Daroy,  at  Lorna  Kalaw-Tirol. Dictatorship  and  Revolution Roots of People Power. Metro Manila: Conspectus, 1988.

6. Schirmer,  Daniel  B.  at  Stephen  R.  Shalom,  pat. The  Philippines  Reader  A  History  of  Colonialism, Neocolonialism, Dictatorship and Resistance. Quezon City: KEN, Inc. 1987.

7.   Seagrave, Sterling. The Marcos Dynasty. New York: Harper and Row, Publishers, 1988.

8.   Timberman, David G. A Changeless Land. Makati: The Bookmark, 1991.

9. Youngblood, Robert L. Marcos Against the Church. Quezon City: New Day Publishers, 1993.

(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)

Historian-astronomer cum professor is now with his stars

Today’s  early morning spectacle is the first lunar eclipse without Dante – physically.

History Professor Dante Ambrosio of the University of the Philippines dreams of becoming an astronomer but there is no such course in the Philippines that he settled for the study of Physics, the one nearest to it at the Ateneo. His grandmother’s tales of Tatlong Maria and Supot ni Hudas bedazzle him that his quest for the study of the Philippine stars led him to travel around the country, including Tawi-tawi, where he discovered the ancient Filipinos’ Moroporo and Balatik, constellations Pleaides and Orion, respectively, that guided the Filipino ancestors in their fishing, farming and other life’s daily activities.

He is like a dear brother to me. Fresh from my high school newspaper, we were together in a newspaper that catered to trade unionists. He was the editor, I was one of the five writers. While covering the labor beat, he protected me and kept his eye on suitors (an intrepid one will become my husband in the future) seeing to it that his staff is safe, and that I would not be lost amid political and personal battles.

“Live simply,” he admonished me. Tap water from the faucet replaced my favorite softdrink, dark denim pants in place of my skin-tight jeans and worn-out rubber shoes replaced my stilleto. We had to blend with our sources.

Many years later, he would become a teacher at UP after finishing his degree in History; I would become a journalist for the mainstream media. My constant visit to him in school always ended up in Katag, Casaa or any other nearby eatery as we discussed many things under the sun. Dante encouraged me to go back to school and finish college which I did. “It is for the future of your children,” he assured me.

We shared the same interest in history and he always talked about giving back to the people whatever knowledge was gained from field work and archival research. His latest published book “Balatik,” his dissertation, speaks about the relationship of the  development of  Philippine civilization with how the indigenous peoples read the ancient past in the heavens, stars and constellations.

This year’s month of June has been rainy but  the night sky was full of twinkling stars when Dante died last 4 June after a lingering illness. His passing on has created a vacuum in the academic community, in the field of astronomy and in the hearts of trade union workers.

UP has named him Historyador ng Bayan. Plans are also afoot to name him Father of Ethnoastronomy, his newly coined word that pertains to the indigenous study of the stars.

Indeed, he lived a full and meaningful life. As I always tell Baby, his only sister, and nephews Ian and Jason, Dante is now with his stars. We will surely miss him; heaven has him now. But we will always see Dante when we gaze at the stars.

(Gloria Esguerra Melencio)

Photo: Ares Gutierrez
Copy Editor, Gulf News

Pahimakas

Pahimakas
(Para kay Dante Ambrosio)
I. Parola sa Malabon
Anak na sinisinta
ni Pedrong manggagawa
at Pacita Lacsamana.
Minumutyang kaputol
Nina Rollie sa Rusya,
At mas batang Anita,
Pati na ni Jun, bunso.
Taun-tao’y may taning
pusong pigil sa sinta
Hanggang beinte singko lang.
Hanggang maging singkwenta.
At may bonus pang siyam.
Gumiya sa pamilya,
Tulad mo ay parola.
Parolang umiilaw
Gabay ng mangingisda
Nagbigay ng pag-asa,
Batilyo sa Boulevard,
Tumigil sa paghila
Isdang banye-banyera.
Sasampu’y naging laksa.
Lakas ng manggagawa.

II. Taliba ka ng bayan
Sa tangang pluma’t papel.
Nagmimeograph sa newsprint,
Ng demo,martsa, welga.
Sa kasaysaya’y titik,
Bawat salita’y saltik.
Talahib kang may hagkis
Masa’y iyong binigkis.
Bandilyo kang bandilyo,
Taliba kang taliba.
Malalapad na palad,
Kay Abadillang pompyang
Hinding-hindi umubra.
Abadilla: “Taga-Philippine Science
High School ka?”
Dante: Walang sagot.
Abadilla: “Torres High School?”
Dante: Walang sagot.
Abadilla: “Atenista ka?”
Dante: Walang sagot.
Abadilla:”Taga-UP ka?”
Dante: Walang sagot.
Abadilla: “Ah, aktibista!”
Dante: Walang sagot.
Abadilla: “Komunista?”
Dante: Walang sagot.
Abadilla: “Bagsak ka!”
Dante (Buo ang tinig,
Kamao’y nakakuyom):
“Laging pasado ang tres!

III. Bahagharing nagtulay
Kulay, hiwa-hiwalay
Sa ‘king kaliwang-kaliwa.
O sa gitnang kaliwa.
O sa kanang kaliwa.
O nagrelihiyoso.
O sa nag-RX (relaxed),
O sa pinanawan na
Ng pagkilos, pag-asa.
Pula: Araw sa umaga
Kahel: Pumanatag ka
Dilaw: Ituloy, laban
Luntian: Buhay, masa
Bughaw: Di magsasawa
Indigo: Pagbabago
Lila: Lahat kasama.

IV. Bayani kang bituin.
Sinaunang kaalamang
Etnoastronomiya,
natuklasa’t binansagan.
Sa ami’y ipinakita
Ang pagkundap sa langit,
Moroporo, Balatik.
Tatlong Maria, Tres Marias
Sa sintang iniibig.
A, B, C? Pawang di pwede.
J, K, L? Bigo, basted.
S, T, U? Bitui’y sungkit.
Bituin kang bituin,
Kumikislap sa langit.
Sa kasaysayang baya’y
Bayani kang bayani.
Hayaan mong ihatid
Ka namin sa balangaw.
Landas patungong langit,
Masigalot, matarik.

Patunayan mong muli:
Payapa at tahimik.
Humayo, magliwanag.
Kaisa ng talampad.
Salamat at paalam,
Bayani kang bituin.
Padayon, Dante!

(Gloria Esguerra Melencio)

http://philippinehistory.ph

Pagpupugay sa Historyador ng Bayan

Nagluluksa ang http://philippinehistory.ph sa pagpanaw ni Propesor Dante L. Ambrosio, pangunahing founder ng website na ito. Pagpupugay sa Historyador ng Bayan. Maraming-maraming salamat. Hindi ka namin malilimutan.

UP History prof, pumanaw na

Pumanaw na ang propesor sa Kasaysayan na si Dante L. Ambrosio ng Unibersidad ng Pilipinas noong Hunyo 4. Namatay siya sa Philippine Heart Center matapos ang mahigit sa isang buwang pagkakaospital sanhi ng sakit sa puso.

Itinaguyod ni Propesor Ambrosio ang Kasaysayang Bayan bilang pagkilala sa kontribusyon ng mga karaniwang mamamayan sa lipunang Pilipino.

Naiwan niya ang kanyang mga kapatid na sina Rollie, Anita at Jun; hipag na si Fenny at mga pamangkin na sina Jason at Adrian.

Pananaw ng mga Pilipino sa Sandaigdigan

ni Dante L. Ambrosio – Mula sa ulat ng mga Espanyol, sa mga vocabulario ng mga wika sa Pilipinas na tinipon nila, mula sa mito at epiko ng mga pangkat etniko sa Pilipinas at mula sa mga etnograpikong pag-aaral ng siglo 20, ating masisilip ang pananaw sa sandaigdigan ng mga Pilipinong dinatnan ng mga Espanyol sa arkipelago. Kahit na nagkaroon ito ng mga pagbabago bunga ng pagpasok ng mga elementong Kristiyano at Kanluranin, sa malaking bahagi ay nananatili ang mga batayang sangkap ng pananaw na ito. Sa pinakabuod, masasabing may limang katangian ang sandaigdigan ng mga matatandang Pilipino:

Ang sandaigdigang ito ay:

1. sandaigdigang buo, pisikal at ispiritwal.

2. sandaigdigang binubuo ng  mga sapin at rehiyon.

3. sandaigdigang nalalakbay ng mga diwata, babaylan at ibang nilalang.

4. sandaigdigang maritimo.

5. sandaigdigang tropikal.

Nagpapatuloy hanggang sa kasalukuyan ang mga pananaw, paniniwala at gawi ng mga matandang Pilipino kaugnay ng sandaigdigan. Hindi lamang ito nangangahulugan na nagpapatuloy ang dating sistema ng pamumuhay – pagsasaka, pagkakaingin, at pangingisda, halimbawa – kundi dahil sa hindi pa rin ito lubusang hinahalinhan ng mga bagong pananaw, paniniwala at gawi na kaugnay ng bagong sistemang nakabatay sa industriyalisasyon at makabagong edukasyon. Kung tutuusin, sa pana-panahon, nagkakaroon ng pag-angkop at pag-angkin ang mga Pilipino sa mga bagong pananaw, paniniwala at gawi sa paraang nananatili, sa halip na mahalinhan, ang mga dati. Ilang halimbawa ang tatalakayin para ilinaw ang bagay na ito.

A. Sandaigdigan

Isang kaalamang mahalaga sa paggagap sa kabuuan ng kapaligiran at ang papel dito ng tao ang pananaw sa sandaigdigan. Sa bagay na ito, walang gaanong pagbabago sa batayang pananaw ng mga Pilipino. Maaaring pumaloob ang Islam, Kristiyanismo o modernong agham sa kaisipang Pilipino kaya nagkaroon ng ilang pagbabago sa pananaw na ito. Ngunit sa pinakaubod, nananatili ang matandang pananaw sa sandaigdigan:

Buo ang sandaigdigan ng mga Pilipino; ibig sabihin, magkasama ang mundong pisikal at ispiritwal nito. Kaya kasa-kasama nila sa mundo ang mga di nakikitang nilalang na nakakaapekto sa kanilang pamumuhay. Bunga nito, nagkaroon ng ibayong halaga sa kanilang buhay ang mga babaylan, imam at pari. Kaugnay nito ang kahalagahan din ng mga dasal, ritwal at alay, sa isang panig, at ng mga agimat, anting-anting at putikaan, sa kabila. Kinakailangan ang lahat ng ito upang magkaroon ng mahusay na ugnayan ang mga tao sa mga di nakikitang nilalang at upang magkaroon ng balanse, kung baga, sa kabuuan ng sandaigdigan. Halimbawa, kung dadaan sa masukal na lugar, bakit kailangang magpasintabi ang isang Tagalog: ”Tabi, tabi po!”? Ang isang Ilokano ay nagsasabi ng ”Bari, bari, apo!”.

Sapin-saping daigdig ang isang batayang pananaw ng mga Pilipino sa sandaigdigan. Sa pinakamababa, binubuo ito ng tatlong sapin: ang langit, ang lupa at ang ilalim ng lupa o ang kaitaasan, kalagitnaan at kailaliman. Saklaw ng sandaigdigang ito kapwa ang mga pisikal at ispiritwal na daigdig ng mga matandang Pilipino gaya nang nabanggit.

Naniwala ang mga tao na tinitirhan ang bawat sapin at ang kabuuan ng kapaligiran ng iba’t ibang di nakikitang nilalang at ispirito na tuluy-tuloy na nakikipag-interaksyon sa mga tao. Sa matayog na langit na tila di maabot ng tao pinaniwalaan nilang nananahan si Bathala, Kabunian, Pamulak Manobo o anupamang pangalang itinawag nila sa pinakamataas nilang diyos. Bawat sapin ay may mga “nilalang”, na ang iba’y may kapangyarihan o kakayahang magpalipat-lipat ng sapin – diyos, ispirito, taong makapangyarihan, ordinaryong tao, ordinaryong hayop, higanteng hayop, lamang-lupa at iba’t iba pang uri ng mga nilalang. Sa iba’t ibang paraan, nagkakaugnay at may interaksyon ang mga nilalang na ito hindi lamang sa bawat sapin kundi sa pagitan ng mga sapin-saping daigdig.

Maaaring magsilbing tulay ang balangaw o bahaghari, ang ilog o ang baging sa pagitan ng mga sapin. Maaari ring may pakpak gaya ng mga diwata, may kapangyarihan gaya ng mga diyos at taong mala-diyos at iba pang ispirito o may mga sasakyang gaya ng bangka para makalipat sa ibang sapin. Sa pagitan ng langit at lupa, maaaring tumawid nang diretso papataas sa pamamagitan ng pagsunod sa ilog na patungong bundok o umakyat sa bahaghari na parang hagdan. Maaari ring bumaba sa ilalim ng lupa sa pamamagitan ng butas sa lupa at pangungunyapit sa baging o muling sumunod sa ilog patungo sa pusod ng dagat pababa sa ilalim ng lupa. Maaari ring pumasok sa yungib na may mga lihim na daanan patungo sa kaitaasan o kailaliman. Maaari ring sumakay sa sasakyang dagat na nakakapaglayag hindi lamang sa mga ilog at dagat kundi sa papawirin din.

Sa langit nananahan si Bathala. Sa ilalim naman ng lupa karaniwang napupunta ang mga masasama kasama ang iba pang lamang lupa. Sa kalupaan, nagkalat sa paligid ang mga ispirito, kasama na ang mga anito o namatay na ninuno. Bawat bagay nga sa lupa ay may mga mabuti at masamang ispirito. Nakagawian na, kung gayon, ng mga tao na makisama kapwa sa mabubuti at masasamang ispirito. Iba’t ibang ritwal ang kanilang ginagawa upang patuloy na makuha ang pagpapala ng mabuting ispirito at upang di sila gawan ng masama ng masasamang ispirito.

Bunga ng pagiging kapuluan, may mahalagang papel na ginampanan ang tubig sa kabihasnan ng mga Pilipino gayundin ang puwesto nito sa rehiyong tropikal ng mundo. Sandaigdigan ng kabihasnang maritimo at tropikal ang sandaigdigan ng mga Pilipino kaya matatagpuan ang tubig sa iba’t ibang sapin ng kanilang sandaigdigan gayundin ang iba’t ibang uri ng hayop, puno at halaman na singdami at singyabong mapalupa, mapalangit o mapailalim ng lupa man.

Kung tutuusin, hindi naman nabago ang batayang pananaw na ito sa sandaigdigan ng mga Pilipino gaya nang makikita sa mga halimbawa. Nang pumasok ang Islam, nanatili ang sapin-saping daigdig. Lamang, nagkaroon na ito ng maraming dibisyon – pito na ang sapin ng langit na tinawag na sulga at pito rin ang sapin ng ilalim ng lupa na tinawag na narka. Nanatili sa gitna ang lupa na may ilan ding dibisyon. Hinalinhan man ni Allah si Tuhan nanatili itong huli na pinakamataas na diyos – iisa nga lang si Allah at si Tuhan. Pinakamataas dahil nanatili pa rin ang paniniwala sa iba’t ibang uri ng ispirito na kinabibilangan na ngayon ng mga anghel at ng mga tinatawag na saitan at jinn. Sa huling pagtutuos, makakasama pa rin ng mga mabubuting tao sa paraiso – na dili iba’t ang langit – si Allah.

Hindi rin nabago ang batayang pananaw na ito nang sinakop ng mga Espanyol ang Pilipinas at ginawang Kristiyano ang malaking bahagi nito. Nanatili ang sapin-saping daigdig na binubuo na ng langit, lupa at impiyerno. Gaya nang dati, may mga nilalang pa ring nananahan sa mga ito at patuloy pa ring nag-uugnayan ang mga ito sa iba’t ibang paraan. Hindi rin naman nawala ang mga ispirito – masama at mabuti – sa kalupaan kung kaya nagpatuloy ang mga ritwal gaya ng pagbabasbas ng mga bagong bahay na ginagawa ng mga paring Kristiyano. Pati na ang pananampalataya sa mga likha o larawan (gaya nang naging pagtrato sa Sto. Niño ng Cebu) ay nanatili bagaman mga estatwa na ng mga santo at santa ang humalili sa mga ito.

Pumasok ang modernong siyensya at natutunan ng mga edukado ang modernong larawan ng sandaigdigan. Ngunit bilang mga Muslim, Kristiyano at katutubong Pilipino, bilib pa rin sila sa sapin-saping daigdig. Mayroon pa ring langit, lupa at impiyerno (o ilalim ng lupa). Ngunit kasabay nito ang paniniwala sa unibersong bukas at patuloy na lumalawak, hindi sarado at pirmes gaya ng sapin-saping daigdig. Walang hanggan ang  uniberso, gaya rin naman ng langit. Ang ilalim ng lupa’y  tunaw at mainit na mainit, gaya rin naman ng larawan ng impiyerno. Nawala man ang mga ispirito sa kalupaan, hinalinhan naman ito ng iba’t ibang puwersang pangkalikasan na kailangan pa ring matutunang gagapin at gamitin ng mga tao para sa kanilang pangangailangan. Sa pagkakataong ito, umiiral ang idea ng modernong agham ukol sa sandaigdigan nang sabay sa dating pananaw na ngayo’y sinaniban ng mga pananaw na Muslim at Kristiyano.

Bangang Manunggul

Isa sa mga pinakatampok na artifact ng matandang panahon sa kapuluan ang Bangang Manunggul na natagpuan sa Yungib Manunggul, kuwebang bahagi ng Kompleks ng mga Yungib Tabon sa Lipuun Point, Quezon, Palawan.

Tinatayang nilikha ang Banga sa pagitan ng 890-710 BC na siyang petsang natukoy para sa Yungib. Ibig sabihin, mga 2,150 taon bago pa pumaloob ang Islam sa Mindanao at Sulu o mga 2,550 taon bago pumaloob ang Kristiyanismo sa kapuluan. Mahalaga ang bagay na ito para sa paglalarawan ng paniniwalang ispiritwal ng mga sinaunang Pilipino na mamamalas na buo na 2,000 taon bago pa pumaloob ang Islam at Kristiyanismo sa katutubong kabihasnan.

Kapwa materyal at ispiritwal na katangian ng kabihasnan ng matandang Pilipinas ang ipinapamalas ng Banga. Ilan sa mga ito ang sumusunod:

1. Mataas na ang antas ng kasanayan sa pagpapalayukan nang mga panahong ito. Natagpuan sa Bolobok Rockshelter sa Sanga-sanga, Tawi-tawi ang mga unang ebidensya ng palayok sa kapuluan na tinatayang mga 6000 BC, ang sinasabing simula ng panahong Neolitiko sa kapuluan.

May kalakihan ang Bangang Manunggul sa mga karaniwang banga. Kinulayan ito ng hematite (iron oxide) kaya mamula-mula. May desensyo itong tila titik-S na tila mga alon, desenyong laganap nang mga panahong ito sa Timogsilangang Asya. Bagay na nagpapahiwatig naman ng ugnay ng kapuluan sa mga bayan ng rehiyon.

Mas mahalaga, may lilok sa takip ng Banga na bangkang may sakay na dalawang tao. Hindi lamang pagpapalayok kundi pati na paglililok at pagdedesenyo ang dalawa pang kasanayang itinatanghal ng Banga. At hindi lamang palayok, kundi pati na bangkang may sagwan at layag, ang likhang gamit noong araw na ipinapamalas ng banga.

Mangyari pang ipinapahiwatig ng mga ito ang mga kaalamang kinakailangan na taglay ng mga matatandang tao para makalikha ng banga, bangka, sagwan at layag. Halimbawa ang kaalaman ukol sa mga angkop na materyales na gagamitin at kung saan makukuha ang mga ito. O ang mga kaalaman at kasanayan sa paglikha mismo ng mga kasangkapang kailangan sa paggawa. O ang mga kaalaman sa pagpoproseso ng mga materyales at paglikha ng mga kundisyon para magawa ang mga ito lalo na ang banga na kailangan pang lutuin upang maging matibay.

Anupa’t malinaw na itinatanghal ng Bangang Manunggul ang mga kaalaman ng mga sinaunang tao sa kapuluan sa paggawa at paggamit ng banga at bangka gayundin ng mga kasanayan sa pagpapalayukan, pagbabangka, paglililok at pagdedesenyo.

2. Ipinahihiwatig ng banga ang praktis kaugnay ng sinaunang paraan ng paglilibing na ipinapamalas din ng mga sumunod na paghuhukay at ulat etnograpiya. Sa kaso ng Bangang Manunggul, inilibing muna ang namayapa bago muling hinuhukay at nililinis ang buto saka inilalagay sa loob ng banga. Inilagak naman ang banga sa loob ng yungib na nasa isa sa pinakamataas na bahagi ng mga Yungib Tabon, isang pagpapamalas ng kahalagahan at sagradong pananaw sa mga yungib ng mga sinaunang nanahan sa kapuluan.

3.  Ipinamamalas din ng Bangang Manunggul ang ilang paniniwalang ispiritwal ng mga sinaunang Pilipino na sinusugan ng ibang mga paghuhukay at ulat etnograpiya sa Palawan at sa ibang bahagi ng kapuluan. Ilang pananaw ang kagyat na mababanggit:

a. May kaluluwa na ang mga matandang Pilipino mahigit 2,000 pa bago pumaloob ang Islam at Kristiyanismo sa kapuluan. Sinasabing ang tao sa unahan ng bangka sa takip ng Bangang Manunggul ang kaluluwa ng namayapa. Ang dalawang kamay nito ay magkakrus sa harap ng dibdib at may tali ito sa ulo hanggang ilalim ng baba na siya pa ring kaugalian hanggang sa kasalukuyan.

b. May sumusundo o naghahatid sa kaluluwa sa huling hantungan at hindi ito isang nakatalukbong na kalansay na may hawak na karit kundi isang diwata o anito na sumasagwan sa isang bangka. Ito ang ikalawang tao  sa takip ng Banga. Sa mga taga-Panay, ang sumusundo sa kaluluwa ay ang diwatang si Maguayen sakay ng kanyang barangay samantalang sa mga Tagbanwa ng Palawan mismo, ang sumusundo ay si Sumurutun sakay ng mas malaking adyong dahil maraming kaluluwang namatay sa epidemya ang kanyang sinusundo.

c. Bangka ang ginagamit na panundo dahil ito na ang sasakyan sa paglalakbay na gamit noong araw. Mapapansin na ang panolong o unahan ng bangka ay may mukha. Bangkang-kaluluwa ang itinawag dito ng mga taga-National Museum. Gaya ng nabanggit, barangay ang gamit ni Maguayen sa paglalakbay sa ilog patungo sa ilalim ng lupa samantalang adyong naman ang gamit ni Sumurutun na naglalakbay sa hangin patungo sa pagitan ng langit at mga ulap na hantungan ng mga namatay sa epidemya.

d. May kabilang buhay na patutunguhan ang mga kaluluwa ng mga namayapa. Bagaman nasa mga yungib ang mga labi ng mga namayapa, ang kanilang kaluluwa ay nagtutungo o inihahatid sa ibang lugar sa kabilang buhay. Maaaring ito ay nasa kaitaasan, nasa mga matataas na bundok sa kalupaan gaya ng Madyaas ng Panay o kabundukan ng Kalimantan sa Borneo o nasa kailaliman ng lupa gaya nang sa mga Bagobo. Saan man sila mapunta, ang mga kaluluwa ay may sariling buhay sa kabilang buhay.

e. Sa kabuuan, kung pagsasamahin ang mga ipinahihiwatig ng Bangang Manunggul, ng mga dokumentong sinulat ng mga Espanyol at iba pang ulat etnograpiya, matitiyak na may sariling pananaw ang mga matandang Pilipino sa kapaligiran at sa sandaigdigan. Isa itong mundong binubuo ng kaitaasan kung saan naroroon ang langit, ang kalagitnaan o kalupaan kung saan nakatira ang mga tao at ang kailaliman kung saan naman nananahan din ang ibang nilalang at isa nga sa mga rehiyong pinatutunguhan ng kaluluwa.

Mga Sanggunian

1.  Ambrosio, Dante L. ”Balatik: Kalangitan Bilang Isang Saligan ng Kabihasnang

Pilipino,” Disertasyon sa PhD Kasaysayan, UP-Diliman, 2003.

2. Fox, Robert B. The Tabon Caves. Manila: National Museum, 1970.

3. Jocano, F. Landa. Sulod Society: A Study of Kinship and Social Organization of a

Mountain People of Central Panay. Quezon City: UP Press, 1968.

4. Fox, Robert B. Religion and Society among the Tagbanuwa of Palawan Island,

Philippines. Manila: National Museum, 1982.

Pag-aalsang EDSA

Ikatlong Bahagi: Pag-aalsang EDSA

Malaki na nga ang iniunlad ng pakikibakang antidiktadura sa pagpasok ng dekada 1980. Pati na ang pampulitika at pang-ekonomiyang kabuhayan ay tila nagbabadya ng di magandang hinaharap para sa rehimeng batas militar.

Mula pa huling dekada ng 1970, tinutulak na ng gobyernong Estados Unidos sa ilalim ng administrasyong Carter ang rehimen tungo sa “normalisasyon” – tungo sa pagbabalik ng mga pormal na institusyon ng demokrasya. Kasama sa proseso ng “normalisasyon” ang ginanap na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa noong 1978, ang pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981 at ang pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981. Lahat nang ito, gayunman, ay ginawa ayon  sa mga kundisyong itinakda ni Presidente Marcos.

Nagsimula na ring tumindi ang krisis pang-ekonomiya na ipinamalas at pinalubha pa ng pagtakas ng isang negosyanteng di makabayad ng utang sa mga bangko.  Umabot ang utang sa daang milyong piso na kinasangkutan ng may 80 kumpanya at bangko. Di biro ang epekto nito sa  negosyo sa bansa. Maging ang malalaking negosyanteng sumuporta sa rehimen sa simula ay nagpamalas ng pagkabahala sa lumulubhang krisis. Gayon na lamang ang tindi ng suliraning pangkabuhayan kung kaya pumailalim ang gobyerno sa programang istruktural ng IMF na lalo lamang nagpahigpit sa pagkasakal ng huli sa bansa.

Samantala, bagaman may paghupa sa armadong pakikibaka ng MNLF, bigla namang sumigla iyong sa CPP sa iba’t ibang dako ng bansa laluna sa Samar at Mindanao. Bukod sa lumaganap ang mga kilos-protesta ng mamamayan higit pa itong naging koordinado kung kaya nakapaglunsad din ng mga pambansang aksyon kabilang ang mga unang mga welgang bayan sa Davao, Negros at Bataan noong 1984. Anupa’t sa lahat ng larangan,  nalagay sa alanganin ang katayuan ng rehimen.

Tatalakayin sa bahaging ito ang mga kagyat na pangyayaring nagbunga ng pagbagsak ng rehimeng batas militar  simula sa pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr. noong 1983, sa pagdaraos ng eleksyong snap noong 1986 at sa apat na araw na Pag-aalsang EDSA noong Pebrero 22-25, 1986.

Aralin 1: Pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr.

Kung hindi idineklara ang batas militar noong 1972, magkakaroon sana ng eleksyong presidensyal noong 1973. Ito na ang katapusan ng dalawang terminong panunungkulan ni Presidente Marcos. Sa ilalim ng Konstitusyong 1935, hindi na siya maaaring tumakbo bilang presidente.

Noon pa man, ang inaasahan nang humalili sa kanya bilang presidente ay ang batang senador na si  Benigno Aquino Jr. ng Partido Liberal. Ngunit di  ito naganap. Sa halip na manungkulan sa Malakanyang, sa mga bilangguan ng gobyernong batas militar nakulong ang senador. Isa siya sa mga unang hinuli nang ideklara ang batas militar.

Sa halip na makipagtulungan, pinili ng senador na labanan ang diktadura mula sa loob ng bilangguan. Binatikos niya ang paglilitis sa kanya na isang sibilyan ng hukumang militar. Sa isang pagkakataon, pinaabot niya ang pagtutol sa pagsasagawa ng hunger strike ng mahigit isang buwan. Kahit na pinatawan sila ni Kumander Dante ng NPA ng parusang kamatayan, kapwa nila ipinagpatuloy ang pagbatikos sa rehimeng batas militar.

Sa eleksyong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, binuo niya ang partidong LABAN kasama ang iba pa para hamunin ang partido Kilusang Bagong Lipunan (KBL) sa Metro Manila. Halatang-halata ng mamamayan ang pandaraya, dahil  hindi pinalusot ng rehimen sa eleksyong ginawa kahit si Aquino na napakapopular pa rin noon.

Bunga ng kanyang pagkakasakit, pinayagan siya ng gobyerno na pumunta ng Estados Unidos para magpagamot noong 1980. Ginamit niya ang pagkakataon para sangguniin ang iba pang mga pulitiko at grupong antidiktadura sa Estados Unidos. Bagaman sinabi niyang isa sa mabungang bahagi ng kanyang buhay ang pananatili sa Estados Unidos, nadama naman niyang nalalayo siya sa kasagsagan ng mga pangyayari sa Pilipinas.

Naisip niyang bumalik sa Pilipinas noong 1983 nang mabalitang may malubhang sakit si Presidente Marcos. Nabalita na rin ang paglalabanan ng mga pangkat sa loob ng gobyerno. Diumano’y pumoposisyon na ang mga ito kung aling pangkat ang mamamayani sakaling mamatay ang Presidente.  Malinaw na usapin, kung gayon, ang problema ng hahalili kay Presidente Marcos dahil walang malinaw na sistema ng paghalili. Lalong magkakagulo ang bansa kung sakali.

Higit sa lahat, lumalakas nga ang paglaban ng mga mnamamayan simula taong 1980. Sa pagkakataong ito, pinili ni Sen. Aquino na bumalik ng bansa upang maging bahagi ng mga pag-aayos para sa hahaliling pamahalaan sakaling mamatay nga sa sakit si Presidente Marcos. Iminungkahi niya na magbuo ng konseho ng mga tagapayo o ng mga nakakatanda upang ayusin ang sistema ng transisyon. Ngunit binalewala  ng Presidente ang kanyang mungkahi.

Sa kanyang pagbabalik, batid ni Aquino ang mga panganib na kanyang susuungin. Agosto 21, 1983 nang lumapag sa Manila International Airport (MIA) ang eroplanong kinasasakyan ni Marcial Bonifacio – ang alyas na ginamit ni Aquino. Habang pababa siya ng eroplano, kasabay ang mga military escort na kumaon sa kanya, binaril at pinatay ang Senador.

Laking pagkabigla ng mga Pilipino nang ibalita ang walang patumanggang pagbaril at pagpatay sa Senador. Ayon sa gobyerno, isang paupahang mamamatay-tao – si Rolando Galman – ang bumaril sa Senador. Binaril din at pinatay si Galman nang oras ding iyon. Mga komunista ang pumatay kay Aquino, sabi ng gobyerno. Walang naniwala sa pamahalaan.

Sa bigat ng seguridad sa paliparan at sa pangyayaring mga militar ang nakapaligid kay Sen. Aquino, at mga militar din ang mga huling kasama ni Galman, naniwala ang lahat na may kinalaman ang gobyerno at militar sa pagpatay kay Aquino. Pinatibay ang paniniwalang ito ng resulta ng imbestigasyon ng Komisyong Agrava  na binuo ng gobyerno para siyasatin ang pangyayari. Itinuro ng resulta ang militar bilang siyang may kasalanan sa pagpatay sa dating Senador.

Habang isinasagawa ang imbestigasyon, bumuhos ang malawak na simpatya ng mamamayan kay Sen. Aquino. Nais nilang ipahayag ang kanilang niloloob: “Sobra na!” Sa burol ng Senador sa simbahang Santo Domingo, mahabang pila ng mga tao ang nagtiis ng  init ng araw at patak ng ulan para makiramay at masilayan ang labi ng dating Senador. Sa paghahatid ng bangkay sa Tarlac at pagbabalik nito sa Maynila, daan-daang libo ang humanay sa lansangan para ito saksihan. Sa araw mismo ng libing, daan-daang libo rin ang sumama sa paghahatid sa dating Senador sa huling hantungan.

Higit pa sa mga ito ang di inaasahang naganap. Sa unang pagkakataon, bumuhos sa mga lansangan ng Makati – ang sentro ng negosyo at pinansya ng bansa – ang mga dilaw na confetti na tanda hindi lamang ng pakikiramay at pakikidalamhati. Pagtutol at paglaban sa katalampasanan ang ipinamalas ng gitnang puwersang kinatawan ng mga empleyado at negosyante ng Makati nang kanilang sabuyan ng dilaw na confetti ang libing at ang mga protestang ginanap dito.

Sobra nga ang ginawang pagbaril at pagpatay sa dating Senador kung kaya tila nagising ang taumbayan sa katalampasanang nagaganap sa ilalim ng rehimeng batas militar. Lalo pang ginatungan ng rehimen ang poot na naglalatang sa dibdib ng mamamayan. Kinabukasan, pagkatapos ng libing, hindi man lamang nabasa sa dyaryo o napanood sa telebisyon ang walang katulad na libing. Garapal na pagtatakip ang ginawa ng pamahalaan. Lalo itong nagpangitngit sa mamamayang lubhang nakakabatid na ngayon ng katotohanan. Humulagpos sa mga malawakang rali at demonstrasyon ang damdaming kaytagal na kinimkim para singilin ang  rehimen sa mga kasalanan sa taumbayan.

Nagsilbing titis na nagpaliyab sa paglaban sa diktadura ang pagpatay kay Sen. Aquino. Kagyat na napasalansangan ang libu-libong mamamayang nagpoprotesta.         Justice for Aquino, Justice for All (JAJA) ang sigaw ng mga biktima ng gobyernong batas militar.  Ito rin ang pangalang ginamit ng kilusang nagkoordina sa mga kilos-protesta.  Sa unang pagkakataon, sumanib ang mga gitnang puwersa ng lipunan sa mga puwersa ng mamamayang kay laon nang nakikibaka laban sa diktadura.

Sinikap ng mga puwersang antidiktadura na bumuo ng malawak na samahan o koalisyon na magsusulong sa paglaban sa rehimen. Mula sa JAJA, nabuo ang Coalition of Organizations for the Restoration of Democracy (CORD). Noong 1985, sinikap na pag-isahin sa isang mas masinsing organisasyon ng mga puwersang antidiktadura sa pagbubuo ng Bagong Alyansang Makabayan (BAYAN). Ngunit bunga ng mga di pagkakaunawaan, dalawang samahan sa halip na isa ang nabuo. Isa nga ang BAYAN na ang ubod ay binubuo ng mga pambansang demokrata at isa pa ang Bansang Nagkaisa sa Diwa at Layunin (BANDILA) na ang ubod ay binubuo ng mga sosyal demokrata.

Iba’t ibang anyo ng protesta ang inilunsad ng mga mamamayan. Bukod sa mga malawakang rali at demonstrasyon, nagsagawa ng mga tinawag na jogging for justice, pasyalan sa Ayala, window shopping sa Rustan’s, misa at prusisyon. Kapag sa Makati ginanap ang kilos protesta, hindi nawawala ang mga dilaw na confetti na naging tatak na ng protesta.  Naganap noong 1983-1984 ng mga protestang sa lawak ay di pa nasaksihan sapul nang panahon ng batas militar o bago pa ito.

Noong 1984, pinasinayaan ang isang bagong anyo ng protesta ng mamamayan – ang welgang bayan. Ito ang paghinto ng mga normal na aktibidad ng mamamayan bilang protesta. Naglunsad ng welgang bayan sa Davao kaugnay ng usapin ng Pagkain at Seguridad. Nagsagawa ng welgang bayan sa Negros kaugnay ng usapin ng karapatang pantao. Welgang Bayan din ang inilunsad sa Bataan kontra sa plantang nukleyar. Sa huling welgang bayang ito unang nasaksihan ang pagpigil ng mga tao sa armed personnel carrier (APC) ng AFP – pagpigil ng mga sibilyan na muling ginawa sa mas malaking aksyon ng mga mamamayan sa EDSA.

Sinikap ng gobyerno na pahupain ang galit ng mamamayan. Ngunit nagtuluy-tuloy ang mga protesta habang lalo pang lumakas sa buong kapuluan ang armadong paglaban. Bagay na nakabahala hindi lamang sa gobyernong batas militar kundi pati na sa gobyernong Estados Unidos. Isang bahagi nito, kabilang ang Departamento ng Estado, ang nabahala sa paglakas ng impluwensya ng CPP at buong kilusang pambansa-demokratiko sa nagaganap na mga protesta. Nagtangka ang mga ahensya ng Estados Unidos na padaluyin ang mga protesta sa paraang naihihiwalay ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko habang napapanatili ang impluwensya ng Estados Unidos sa mga nagaganap.

Ngunit ganoon na lamang ang pagkasiphayo ng mga pulitikong kontra-Marcos sa pagsuporta ng Estados Unidos sa rehimen kung kaya pumirma sila sa  kasunduan ng mga oposisyonista na tumututol sa pananatili ng mga baseng militar ng Estados Unidos sa bansa. Isa pa naman ito sa mga sensitibong interes ng Estados Unidos  at isa sa mahalagang dahilan ng pakikialam nito sa mga nagaganap sa bansa.

Aralin 2: Eleksyong Snap

Bunga ng paglakas ng mga protesta at aksyong militar ng CPP-NPA, gayundin ng lumalakas na katangiang anti-imperyalista ng mga pagkilos, lubha ngang nabahala ang Estados Unidos sa nagaganap  sa Pilipinas. Mangyari pang pangunahing pinangangalagaan nito ang mga base militar at iba pang pang-ekonomiyang interes nito sa bansa. Sa buong panahon ng 1985, dating nang dating sa bansa ang mga sugo ng pamahalaang Amerikano kabilang ang pinuno ng CIA na si William Casey at ang pangunahing tagapayo ni Presidente Ronald Reagan na si Paul Laxalt.

Pati na mga ahensya ng gobyernong Amerikano ay nag-isip ng mga paraan upang pahupain ang mga protesta kabilang ang pagpapanukala ng normalisasyon, negosasyon  at rekonsilasyon sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa, basta mawala sa eksena ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko na may mahigpit na paninindigang anti-imperyalista. Nagpanukala rin ang Estados Unidos ng eleksyong snap para maipakita ang patuloy na pagsuporta  ng taumbayan sa pamahalaang Marcos.

Sa harap ng mga presyur sa gobyernong Marcos, gumawa ito ng sariling mga hakbang para bawasan ang  presyur mula sa mga nagpoprotesta at sa pamahalaang Estados Unidos. Kabilang nga sa mga hakbang na ito ang eleksyon noong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981, pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981 at ang pinakahuling eleksyon para sa regular na Batasang Pambansa noong Mayo 1984.

Gayunman, hindi nabawasan ang presyur. Ipinapalagay ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos  na nawawala na ang suporta ng mamamayan sa pamahalaang Marcos. Noong Nobyembre 1985, bigla na lamang ipinahayag ni Presidente Marcos sa interbyu sa telebisyong Amerikano na ginanap ng madaling araw kung kailan tulog ang maraming Pilipino ng kahandaan niyang magdaos ng eleksyong snap para patunayang suportado pa siya ng  mamamayang Pilipino.

Nagdaos si Presidente Marcos ng eleksyong snap, kung gayon, hindi para bigyan ng pagkakataong makapamili ng presidente ang mamamayang Pilipino kundi para payapain ang mga maimpluwensyang sektor ng Estados Unidos. Sa palagay ng Presidente, kontrolado pa niya ang sitwasyon lalo’t hawak niya ang mga institusyong panghalalan sa bansa pati na ang gobyernong lokal.

Bilang tugon, iniharap na  kandidato ng oposisyon ang balo ni Sen. Aquino, si Corazon Cojuangco Aquino. Hindi malinaw noong una ang kandidato ng oposisyon lalo’t determinado si Salvador Laurel ng UNIDO na tumakbo sa pagkapresidente. Matapos ang mga negosasyon na sinangkutan ni Jaime Cardinal Sin ng Simbahang Katoliko, napagpasiyahang tumakbo sa pagkapresidente si Aquino at pagkabise si Laurel. Samantala, nagkaisa rin ang KBL, makaraan din ang mga pagtatalo, sa kandidatura ni Arturo Tolentino bilang bise ni Presidente Marcos.

Sa mga pagtatalo sa loob ng pangkating Marcos, napaisantabi ang administrador ng batas militar na si Kalihim Enrile. Sa pagtatalong naganap, namayani ang pangkat nina Gng. Imelda Marcos at Heneral Fabian Ver. Sa harap ng pagkakaisantabing ito, kinonsolida ni Kalihim Enrile ang sariling puwersa sa Ministri ng Tanggulang Bansa na kinabilangan ng mga pangunahing lider ng RAM. May plano na sila noon na magkudeta sa  Enero 1, 1986 bago ipinahayag na magkakaroon ng eleksyong snap. Ngunit dahil sa eleksyon, ipinagpaliban ang kudeta. Sa halip, naglunsad ang RAM ng kampanya para sa malinis at patas na halalan.

Nagkaroon din ng  mga pagtatalo sa loob ng  CPP at ng kilusang pambansa-demokratiko kaugnay ng eleksyong snap. Nahati sa panig ng boykot at panig ng partisipasyon ang kilusan. Sa huli, pinagpasyahan ng kilusan na iboykot ang eleksyong snap sa kabila ng masiglang pagtangkilik dito  ng  mga mamamayang kontra-Marcos. Sa palagay ng CPP, pakana ng diktadurang US-Marcos ang eleksyon para iligaw ang mamamayang nag-aalsa at gawing lehitimo ang pananatili ni Marcos sa kapangyarihan. Sa pagboykot, gayunman, napasaisantabi ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko na siyang layunin din ng pamahalaang Estados Unidos.

Na ang kampanya sa eleksyon ay ginawa  hindi lamang sa hanay ng mamamayang Pilipino, kundi laluna sa kapakinabangan ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos ay ipinamalas ng isang mahalagang hakbang ni Gng. Aquino. Sa susog ng kanyang mga tagapayo at ng kumpanyang Amerikano sa public relations, binawi si Gng. Aquino ang pagtutol sa mga base militar ng Estados Unidos. Sa halip, nanindigan siya sa patakarang “open options” sa usapin ng base. Dahil dito, naging madali ang “pagbebenta” ng kandidatura ni Gng. Aquino sa mga Amerikano.

Sa buong kampanya, napatunayan ang malakas na suporta ng mga tao sa kandidatura ni Gng. Aquino. Ang lakas na ginamit sa pagpoprotesta ang siya ring lakas na ginamit para sa kampanya ni Gng. Aquino. Sa mismong araw ng halalan, Pebrero 7, masiglang ipinagtanggol ng mga tao ang balota sa harap ng mga panlalansi at pandaraya ng KBL. Inamin mismo ni  Kalihim Enrile ang mga ginawang pandaraya noong talikuran niya ang  pamahalaang Marcos.

Isang linggo makaraan ang botohan, hindi pa rin inaanunsyo ang nanalo sa halalan. Malaki ang pagkakaiba sa bilang ng boto ng COMELEC at ng National Movement for Free Election (NAMFREL) na muling ginawang aktibo para subaybayan ang halalan. Nasira ang kredibilidad ng tabulasyon ng COMELEC nang magwalk-out noong Pebrero 9 ang mga computer tabulator dahil di nila masikmura ang pandaraya sa bilangan. Samantala, ang lider ng kinatawan ng kongreso ng US – si Sen. Richard Lugar – na nag-obserba sa  halalan ay nagpahayag ng pagdududa sa naging takbo nito.

Sa kabila ng mga anomalyang iniulat, ayaw pa ring bitawan ng gobyernong Reagan ang pagsuporta sa rehimen. Nang iproklama ng Batasang Pambansa na nanalo sa halalan ang tambalang Marcos-Tolentino noong Pebrero 15, ipinadala pa ng gobyernong Reagan  ang isang sugo, si Philip Habib, para lumikha ng  kasunduan sa pagitan ni Presidente Marcos at Gng. Aquino. Ngunit yari na ang pasya ni Gng. Aquino na ituloy ang laban.

Noon Pebrero 16, ipinahayag ng milyong mamamayan sa Luneta ang tagumpay ni Gng. Aquino sa halalan. Inilunsad nang araw ding ito ni Gng. Aquino ang isang malawak na kampanya ng civil disobedience, kabilang ang di pagbabayad ng buwis at pagboykot sa mga produkto ng mga kroni ni Presidente Marcos.

Habang gumagawa ng hakbang si Presidente Marcos na  ipaloob ang oposisyon sa kanyang pamamahala sa mungkahing pagbubuo ng Council of Elders kung saan may inilaang puwesto kay Gng.  Aquino, lumarga naman ang kampanya ng civil disobedience nito. Samantala, ang kilusang pambansa-demokratiko na napaisantabi sa panahon ng kampanya dahil sa posisyong boykot ay naghanda naman para sa malaking pagkilos sa katapusan ng buwan ng Pebrero  sa pakikipag-ugnayan sa iba pang puwersang antidiktadura.

Nasa ganitong yugto ng pagtutuos ang mga puwersang nagtutunggali nang maganap ang Pag-aalsang EDSA.

Aralin 3: Pag-aalsang EDSA

Nabigla ang marami sa sumunod na pangyayari. Wala sa hinagap ng mga nagsusuri ang naganap. Hindi ito kabilang sa mga senaryong kanilang inisip. Pebrero 22, Sabado – sa press conference na tinawag nina Kalihim Enrile at Hen. Fidel Ramos sa Kampo Aguinaldo, ipinahayag nila ang kanilang paghiwalay sa pamahalaang Marcos. Dito inamin ni Kalihim Enrile na hindi totoo ang ambus sa kanya noong 1972 na ginamit na dahilan sa pagpataw ng batas militar. Inamin din niya na daan-daang libong boto sa Lambak Cagayan ang ginamit para dayain sa eleksyong snap si Gng. Aquino.

Ayon sa kanya, pinili nilang gawin sa Kampo Aguinaldo at Kampo Crame ang kanilang huling tindig laban sa pamahalaang Marcos. Handa nilang tanggapin ang anumang mangyayari. Batid niyang maaaring mangahulugan ng kamatayan ang kanilang ginawa. Hiniling niya sa mamamayan ang suporta nito.

Ano ang nangyari at umurong sa dalawang kampo sina Kalihim Enrile? Natuklasan ni Presidente Marcos ang planong kudeta ng RAM na nakatakda sa Pebrero 23, Linggo. Ipinagtapat ito ng mga nahuling lider ng RAM. Bagaman di batid ng pamahalaan ang lawak ng plano, gumawa ng mga panimulang hakbang sina Presidente Marcos.  Pebrero 20 pa lang ay dinagdagan na ang  depensa ng Malakanyang. Inaresto rin ang mga sundalong guwardiya  ng Ministro ng Kalakalan Roberto Ongpin na nakatalaga sa Ministri ng Tanggulang Bansa. Dahil sa mga naobserbahang kilos ng Malakanyang, nagbago ng plano ang RAM.

Dahil sa pagkatuklas ng planong kudeta, nagpasya si Kalihim Enrile na magkuta sa Kampo Aguinaldo. Sa harap ng bantang pagsalakay ng puwersa ni Presidente Marcos, nanawagan ng tulong sa mamamayan sina Kalihim Enrile. Nanawagan din si Cardinal Sin sa mamamayan na magtungo sa dalawang kampo at ipagtanggol ang mga nasa loob.Kagyat na tumugon ang August Twenty-One Movement (ATOM) ni Butz Aquino. Nagbantay sila sa pinto ng dalawang kampo.

Kagyat din ang naging pagtugon ng mga tao. Sa loob ng apat na araw, pinuno nila ang harap ng mga kampo at ang mahabang bahagi ng EDSA. Nang dumating ang mga marino at mga APC na  sasalakay sa kampo, hinarang nila ang mga ito. Katawan nila ang ginamit nilang barikada para mamagitan sa  dalawang armadong puwersa. Mula Pebrero 23-25, tinatayang may 2 milyong mamamayan ang nagbantay sa EDSA.

Dito lubos na namukadkad ang tinaguriang People Power. Iniharang ng milyong  mamamayan ang kanilang katawan sa pagpigil sa mga sundalo at APC na lulusob sa dalawang kampo. Naghanda sila at namigay ng pagkain sa dalawang magkaharap na puwersa, laluna sa mga nagkukuta sa loob ng dalawang kampo militar. Naghandog sila ng mga bulaklak sa mga sundalo, laluna sa mga sundalong palusob sa dalawang kampo. Nagdasal sila sa gitna ng EDSA. Kung dumanak ang dugo sa EDSA, malamang dugo ng mga karaniwang mamamayan ang pumatak at umagos sa EDSA. Kung sakaling nangyari ito, tiyak na mahihirapang panghawakan ninuman ang mga susunod na pangyayari.

Habang nagtatagal, kumikiling ang balanse ng puwersa sa mga nasa EDSA. Unti-unti,  naglipatan sa panig ng mga nag-alsa ang mga yunit ng pulis at militar. Lalong malaking pagbabago sa balanse ng puwersa ang naganap nang dumating sa Kampo Aguinaldo ang mga helikopter ng Air Force para sumama sa pag-aalsa. Ang lakas na dati’y nasa panig ng rehimeng Marcos ay naagnas unti-unti nang di ito makagawa ng mapagpasyang aksyon laban sa mga mamamayang nagtipon sa EDSA.

Sa Club Filipino sa San Juan, sumumpa sina Aquino at Laurel bilang mga bagong halal na presidente at bise-presidente ng Pilipinas noong Pebrero 25. Nagbuo sila ng  gobyerno habang patuloy na nahihiwalay sa daigdig ang pamahalaang Marcos. Kahit ipinahayag ng Batasan na nanalo si Presidente Marcos sa eleksyon, walang gobyerno ng ibang bansa ang kumilala rito liban sa isa. Nahiwalay si Marcos hindi lamang sa loob kundi pati na sa labas ng Pilipinas. Ang gobyernong Reagan lamang ang nagtatangkang iligtas  pa ang kanyang pamahalaan.

Bunga ng di pagkilos agad para supilin ang mga magkukudeta habang kaunti ang tao sa EDSA, nawala sa rehimeng Marcos ang inisyatiba sa EDSA. Sa lalong pagdami ng tao sa EDSA at sa paligid ng Malakanyang, muling humiling ng suporta ang pamahalaang Marcos sa Estados Unidos. Sa simula, sinikap ng pamahalaang Reagan na makabuo ng huling kompromiso sa pagitan nina Presidente Marcos, Kalihim Enrile at Gng. Aquino. Ngunit nabigo ang mga huling pagtatangka.

Sa loob mismo ng gobyernong Reagan, unti-unti ring nakapangibabaw ang mga nagpapanukalang alisan ng suporta si Presidente Marcos para maisalba ang kalagayan pabor sa patakarang panlabas ng Estados Unidos. Sa harap ng Pag-aalsang EDSA at sa lumitaw na mga moderatong lider nito, nagpasya ang pamahalang Reagan na talikuran na ang rehimeng Marcos. Sa interbyu sa telepono na isinahimpapawid sa radyo, malinaw ang payo ni Laxalt kay Presidente  Marcos – “cut and cut cleanly”. Walang nasabi si Marcos kundi: “I’m so very, very disappointed.” Ganito nagwakas ang rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos pa rin nanggaling ang huling salita!

Nang gabi ng Pebrero 25,  tumakas ng Malakanyang sina Presidente Marcos. Ngunit hindi pa rin siya lubusang pinabayaan ng gobyernong Estados Unidos. Dinala siya at ang kanyang pamilya ng helikopter sa ligtas na lugar ng Clark Air Base bago itinuloy sa Hawaii. Dito siya pinatira ng pamahalaang Reagan  hanggang sa mamatay. Bago tumakas, sumumpa  sa pagkapangulo sa Malakanyang si Presidente Marcos noong Pebrero 25.

Samantala, pagkarinig sa pagtakas ni Marcos, lumuha at nagtatalon sa kasiyahan ang maraming nagbantay sa EDSA. Tagumpay ang pag-aalsa laban  sa rehimen!

Ilang Sanggunian

1. Ambrosio, Dante L. “Militanteng Kilusang Manggagawa sa Kamaynilaan: 1972-1982 Paghupa, Pag-ahon, Pag-agos,” di-nakalathalang MA Tisis sa Kasaysayan, UP, 1992.

2. Arillo, Cecilio T. Breakaway. Mandaluyong: CTA and Associates, 1986

3. Bello,  Walden,  David Kinley at  Elaine Elinson. Development Debacle: The World Bank in the Philippines. San Francisco, California: Institute for Food and Develoment Policy, 1982.

4.   Civil Liberties Union of the Philippines. Three Years of Martial Law. Makati: CLUP, 1975.

5.   Javate-de   Dios,   Aurora,  Petronilo  Bn.   Daroy,  at  Lorna  Kalaw-Tirol. Dictatorship  and  Revolution Roots of People Power. Metro Manila: Conspectus, 1988.

6. Schirmer,  Daniel  B.  at  Stephen  R.  Shalom,  pat. The  Philippines  Reader  A  History  of  Colonialism, Neocolonialism, Dictatorship and Resistance. Quezon City: KEN, Inc. 1987.

7.   Seagrave, Sterling. The Marcos Dynasty. New York: Harper and Row, Publishers, 1988.

8.   Timberman, David G. A Changeless Land. Makati: The Bookmark, 1991.

9. Youngblood, Robert L. Marcos Against the Church. Quezon City: New Day Publishers, 1993.

(Larawan mula sa joserizal.titobabes.com)

Next Page »