A love story in bloodiest February

Color it red not because it is hearts month. February is the bloodiest month in Philippine history.

Mamang and Papang had lived in Manila while raising their young brood of seven. Life had been good for the family until one day, they got separated. The family had to scamper to safety. Papang died while working for the United Press International. Mamang did not know the exact date in February 1945. All she remembered was a terrible dream had awoken her and that Papang was bidding her goodbye. I never saw my stoic grandmother cry, but I caught her off guard remembering Papang one February 14.

The month-long Battle of Manila had begun on 3 February and lasted until 3 March 1945. It was the bloodiest battle in the Asia-Pacific region among Filipino, American and Japanese forces. Incessant pounding of mortars, staccato of gun fire, endless falling bombs from the sky and hand-to-hand combats with bayonets and knives had killed a rough estimate of 100,000 Filipino civilians. The US military forces reported 1,010 American soldiers dead and 5,565 wounded; 6,665 bodies of Japanese soldiers were found in the Intramuros rubbles; more were found in other parts of Manila.

Dead bodies were found under the ruins, left strewn on the streets, floating in the Pasig River, left inside homes to be dumped in scurrying rush in unmarked grounds, or burnt beyond recognition under planks of wooden structures.

Manila as the scene of urban fighting was leveled to the ground. Its death toll and devastation was comparable to US bombing of Hiroshima, political analysts say:  its ire and vengeance Japan took against the Philippines, the nearest US colony in the Pacific.

Mamang huddled her small children into a wooden cariton and pushed them with all her might to safety – out of Manila and trekked on foot toward Pangasinan, Papang’s province. Two of her older children, Donald and Estrella,  died of hunger, thirst and exhaustion along the way. She buried them wrapped in a banig in a shallow grave she and my father Orlino, her third child, dug in a rice field in Balagtas.

Some 4,000 Filipinos were not as lucky. Back in Manila, they were hostaged inside Intramuros and Fort Santiago from February 23 to 28. Bodies of some 1,000 women and children were found under the Intramuros ruins after the US forces shelled bombs in an attempt to extricate the Japanese forces out and had them surrender. The Japanese preferred to die fighting rather than surrender.

Today, a historical commemoration  known as Memorare Manila Monument at the Plaza de Santa Isabel, also known as the Plaza Sinampalukan, located at the corner of General Luna and Anda Streets in Intramuros, Manila reads:

“This memorial is dedicated to all those innocent victims of war, many of whom went nameless and unknown to a common grave, or even never knew a grave at all, their bodies having been consumed by fire or crushed to dust beneath the rubble of ruins.”

“Let this monument be the gravestone for each and every one of the over 100,000 men, women, children and infants killed in Manila during its battle of liberation, February 3 – March 3, 1945. We have not forgotten them, nor shall we ever forget.”

“May they rest in peace as part now of the sacred ground of this city: the Manila of our affections.”

Thank you, Mamang and Papang. My daughter and her boyfriend, and my son and his girlfriend, will be celebrating the hearts month in UP Diliman sunken garden on 14 February 2013. (Gloria Esguerra Melencio)

 

Paano sumulat ng tula ng pag-ibig

Pag-ibig at rebolusyon

ANG nakaraan: Ikinulong ng mga magulang ni Gregoria de Jesus ang kanilang anak sa isang bahay sa Binondo dahil tutol sila sa pakikipagmabutihan nito sa lalaking taga-Tundo at tunay na mahirap, na lumilingon sa tawag na Andres Bonifacio. Tutol sila kay Andy dahil kasapi ito ng isang kilusang lihim na bumabatikos sa kolonyalistang Espanyol.

Pero hindi nawalan ng pag-asa si Gorie, nagawa niyang magpalusot ng sulat sa gobernadorcillo ng Binondo at humingi ng tulong para iligtas siya sa kamay ng “malulupit” na magulang at maikasal sa sinisintang si Andy.

Ngayon, ang pagpapatuloy ng ating kwento…

Ang totoo niyan, kahit basambasa ang papel ng pamahalaang Espanyol sa mga Pinoy noon, may ilang mga matitino ring tauhan ng pamahalaan na may pakinabang rin naman. Naglabas ng kautusan ang “Gobernador Civil de Manila” na asikasuhin ang kaso at tulungan ang “Tagala” na maikasal sa nobyong di nila alam e may planong pabagsakin ang gobyerno para sa kasarinlan.

Pero minalas namang nagkasakit si Gorie kaya hindi siya nakarating sa munisipyo para sa pagdinig ng kaso niya.

Sumulat siya ulit at heto yun:

“For Gobernador Cibil negociado de Disenso Paterno

“Muy for mio,

“Acopoi si Gregoria de Jesus na taga Caloocan na ipinatatawag niang Gobierno Cibil dahil sa Espidiente na ipinadala ng tribunal ng Naturales ng Binondo aco poi hindi nacarating diyan sapagcat acoy nagcasaquit, ngayon po acoi magaling na at malacas, ipinaquiquiusap co po sa inio na acoi ipatawag mo pong uli at aco poi yaalis ng aquing magulang caya po higpitan niño

“Ynaasahan co po na acoi paquiquingan niño sa aquing paquiquiusap sa iño

“Gregoria de Jesus”

May petsa itong 8 Enero 1894 at may kalakip na isang medical certificate na nakasulat sa Espanyol, may petsang “14 de Diciembre de 1893” at pinirmahan ng isang Jose N. Hidalgo. Sinasabi ni Hidalgo na nagkaroon si Gorie ng “atakeng histerikal” at maputlang-maputla.

Marahil ay nag-hunger strike itong si Gorie o talagang dinibdib niya nang labis ang paghihiwalay nila ni Andy kaya siya nagkaganun.

Pero anuman ang tunay na kwento tungkol sa dinanas ni Gorie sa mahigit anim na buwang pagkakulong sa bahay, hapi ending din naman ang nangyari dahil binigyan sila ng lisensya sa kasal ng gobyerno at nakasal din sila ni Andy sa bandang huli.

At dahil mga rebolusyonaryo sila, ikinasal ulit sila sa kilusang lihim na dinaluhan ng mga bigating tao sa Katipunan, kabilang ang dalawang kapatid na babae ni Joey Rizal na si Josefa at Trinidad.

Pero kaiba sa mga kwentong pantasya, hindi pwedeng sabihing “they lived happily ever after” dahil tatlong taon lang pagkatapos noon ay ipapapatay si Andy, hindi ng mga kaaway na Espanyol, kundi ng sariling mga kasamahan sa Katipunan na itinatag niya. The end.

Andy at Gorie

KAHAPON sinabi kong parang kwentong Romeo and Juliet sa tunay na buhay ang ligawan ng mga bayaning sina Gregoria de Jesus at Andres Bonifacio, at merong patunay na papeles tungkol dito.

Alam nating masaklap ang kahihinatnan ng buhay ni Ka Andy Bonifacio sa kalaunan dahil dadayain siya sa isang “mock election” sa Cavite ng katoto niyang si Emil Aguinaldo. Hindi sa pelikula nina FPJ at Ramon Revilla unang nabanggit ang walang kamatayang katagang “Iyo ang Tundo, akin ang Cavite.” Binigkas iyon noong panahon nina Ka Andy na taga-Tundo at Ka Emil na, siyempre, taga-Cavite. Kung nabubuhay si Ka Andy ngayon ay pihong sising-sisi siya sa pagpunta sa Cavite.

Pero balik tayo sa pinag-uusapan kong mala-telenobelang pag-iibigan nina Gorie at Andy. Ito palang si Gorie e sumulat sa meyor ng Binondo noon para iligtas siya sa mga magulang na tutol sa pagtitinginan nila nang malagkit ni Andy. Ganun katindi ang pagkaasar ng tatay niya sa ating bida, sukdulang ikulong ang sariling anak mailayo lamang sa kanya. Heto ang sulat-kamay ni Gorie na hindi ko pinakialamang masyado (hindi ko inedit at nilagyan ng mga tuldok at kuwit sa mga tamang lugar) para ma-feel natin ang rubdob ng kanyang damdamin at manamnam ang pamamaraan sa pagsulat ng mga tao noong panahong iyon:

“Gobernadorcillo de Naturales de Binondo

“Muy for mio,

“Aco poi si Gregoria de Jesus nataga Caloocan dalagang tagalog at menor de edad aco po ay may tratong mag asawa sa aquing novio nasi Andres Bonifacio na taga Tondo Calle de Sagunto nº 11 lebrada ng matalastas ng aquing magulang ang aquing magandang hangad aco po ay dinala dito sa Binondoc at inilagai aco sa isang bahai sa Calle Madrid nº D letra 28 (actually no. 28 letra D gaya ng nakasulat sa ibaba) ang lagai copo dito ay tunay na bilanggo wala acong libertad na ano man

“Saiyo pong capangyarihan aco ay nagquequeha (request?) at hinihingi co po sa iyo mediante justicia aco poi cunin mo rito, tawagin ang aquin novio, gawin mo ang de legenciang dapat, ipadala sa gobierno na para cami macasal

“Humihingi po aco saiyo ng pag ca justicia at umaasa po acong paquiquingan mo sapagcat itoi siyang toncol ng sinomang may magandang calooban na para mo po

“Gregoria de Jesus

“6-20-1893

“Calle Madrid

“Nº 28 letra D”

Hindi ko maintindihan ang huling sinabi niyang “na para mo po.” Baka may karugtong na nawala o ganun talaga siguro ang mga sulat noon. Pero malinaw na “bilanggo” siya ng mga magulang at humihingi ng tulong.

Hindi ko akalaing ganito kahaba ang istoryang ito. Kapos na naman po ako sa espasyo. Abangan na lang ang susunod na kabanata…

Pag-ibig ni Ka Andy

YAYAMANG buwan ng pag-ibig ngayon at gusto kong medyo ilayo ang paningin sa nagaganap na sirko sa paligid para kiligin naman nang kaunti, silipin muna natin itong pag-ibig ng bayani nating si Ka Andy Bonifacio.

Kung kilala sa pagiging pilyo sa tsiks itong si Ka Joey Rizal, kilala naman itong si Ka Andy bilang “mabait na bata” at walang masyadong na-link sa kanya. Siguro dahil kaunti lang ang nasusulat tungkol sa lovelife ni Ka Andy o kaya naman ay masyado siyang seryoso sa “tunay” niyang pag-ibig: ang “tinubuang lupa.”

Di ba inalayan pa niya ito ng tula? Sabi niya: “Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya/ sa pagkadalisay at pagkadakila?/ Gaya ng pag-ibig sa tinubuang lupa./ Aling pag-ibig pa?/ Wala na nga, wala.”

Kitam? Unang pag-ibig niya ang bayan at pangalawa na lang at pangatlo ang dalawang naging asawa niya (nang hindi magkasabay).

Pero kahit ganun, hindi korni ang buhay pag-ibig ni Ka Andy. Katunayan, batay sa nakalkal na mga lumang dokumento sa National Archives nitong masipag kong misis, masasabing ang pag-iibigan nitong si Ka Andy at ang naging pangalawa niyang asawa na si Gregoria de Jesus, alias Oriang, e parang kwento nina Omeng at Huli na mas pamoso sa tawag na Romeo and Juliet.

Isa sa mga dokumentong nakita ko e ang lisensya sa kasal mula sa “Gobierno Civil de Manila” nina Ka Andy at Ka Oriang na ibinigay matapos ang mahabang pakiusap ng menor de edad na si Oriang at labag sa loob ng mga magulang ng babae.

Batay mismo sa talambuhay na sinulat ni Oriang at nalathala noong 1932, anim na buwan na nanligaw si Ka Andy – hindi sa kanya kundi sa mga nanay at tatay niya. Halos 30 na noon si Ka Andy at balo sa unang asawa – na Monica umano ang pangalan at namatay sa ketong – samantalang si Oriang ay 18 lamang.

Pero ayaw umano kay Ka Andy ng mga paryentes ni Oriang dahil isa itong Mason. (OK, mason ang tawag sa naghahalo ng semento pero ibang klaseng Mason ang tinutukoy dito. Ang Mason o Freemason ay isang organisasyon ng mga “maginoo” at maraming sikat at dakilang tao sa iba’t-ibang panig ng mundo ang kasapi nito. Kasapi nito sina Rizal, Marcelo H. del Pilar at mga bayaning Pinoy na nasa Espanya noong panahong iyon. Sila ang nagdala ng organisasyon sa Pinas at pinayagang sumali kahit yung mga tunay na mahihirap, gaya ni Man.. este, ni Ka Andy. Hay, napakahabang paliwanag para lamang sa salitang Mason.)

Anyway, naubusan na ako ng espasyo pero hindi ko pa nababanggit dito ang mga sulat ni Oriang sa pamahalaan ng Maynila na humihiling iligtas siya mula sa kamay ng mga magulang at ipakasal sa sinisintang si Andres Bonifacio. Nakakakilig, di ba?

Bweno, bukas ko na itutuloy ang kwento…