Bakit buhay pa ang babaylan at laging babae ang aswang

Ni Gloria Esguerra Melencio

Nawala ang salitang babaylan sa pang-araw-araw na wika ng mga Waray sa Leyte at Samar. Ngunit nanatili ang salitang katuuran, nangangahulugang katotohanan ngayong ika-21 dantaon. Noong ika-17 dantaon, katuuran ang tawag sa pinakamataas na babaylan, ayon sa paring si Ignacio Alcina na nanirahan sa Samar nang matagal na panahon.

Naging magsingkahulugan ang mga salitang katuuran at babaylan. Banta sila sa pagtatanim ng Katolisismo sa Kabisayaan. Ang mga babaylan ang nagbabala sa mga taong “bubunutin” ng mga dayuhan ang ugat ng kanilang paniniwala sa mga diwata, anito at sa mga namatay na ninuno. Maaari ring paaalisin sila sa lupaing kinagisnan (na siyang ginawa ng mga dayuhan nang ipatupad ang reduccion, encomienda at hacienda).

Makapangyarihan at iginagalang ang mga babaylan dahil sila ang pinaniniwalaang tagapag-ugnay sa pisikal na daigdig at ispiritwal na mundong hindi nakikita ng dalawang mata. Sila ang nakapagsasabi kung ano ang mangyayari sa hinaharap.

Bukod sa pamumuno sa mga ritwal, pagdarasal at pagluluksa, nagiging tambalan (tagagamot) rin ang mga babaylan. Sa pamamagitan ng ritwal na tinatawag na agaw-tawag-bawi – na isinasagawa noong ika-16 na dantaon at isinasagawa pa rin hanggang ngayon – inaagaw ng babaylan ang kalag (kaluluwa) ng maysakit sa pamamagitan ng pagtawag sa mga ispiritu ng ninuno at pagbawi sa kaluluwa ng maysakit upang gumaling ito.

Sa tangan nilang kapangyarihan sa lipunang Waray, kailangang lipulin ng mga conquistador at frayle ang mga babaylan. Tinawag nila ang mga itong bruja katulad ng pagtawag nila sa mga witches sa mga babae sa Europa sa panahong ipinatutupad ng Espanya ang Inquisition. Marami silang ipinagbawal. Isa rito ang pagdarasal tuwing kabilugan ng buwan. Makapangyarihan ang buwan para sa mga sinaunang Bisaya. Sa katunayan, may 50 itong yugtong dinaraanan bago ang kabilugan nitong tinatawag sa wikang Waray na dayaw. Dito nagmumula ang Katolikong dasal na gindadayaw ka namon (sinasamba ka namin).

Kinukuha ng mga Bisaya ang pangalan ng mga babaylan sa 50 yugtong ito ng buwan bago magdayaw. Kung ipinagbawal ang pagdarasal sa kabilugan ng buwan, ipinagbawal rin ang 50 pangalang ito ng mga babaylan. Ipinagbawal rin ang pagtataas ng patay na katuuran sa malalaking puno, kabilang ang punong balite. Noong ika-16 na dantaon, may seremonyang isinasagawa ang mga babaylan sa paglilibing sa kanilang katuuran: Itinataas ito sa malaking puno (tinatawag na pagpasaka sa Waray, pagpapaakyat sa Tagalog) hanggang sa maagnas ang bangkay. Pagkatapos ng ilang buwan, ibababa ang kalansay, lilinisan at ibabaon sa tabi ng punong sinasambahan ng katuuran noong nabubuhay pa siya.

Sa pagpasok ng kalendaryong Gregoryanong nakabatay sa araw (solar), pinahina nito ang kapangyarihan ng buwan (lunar); pinahina rin ang imahe ng mga babaeng babaylang humuhugot ng lakas sa buwan.

Sa gitna ng mga pagbabawal ng mga frayle, palihim pa ring lumalabas ng bahay ang mga Bisaya sa gabi. Hindi umubra ang mga parusa sa kanila upang sugpuin ang mga paniniwala ng mga tao sa pamumuno ng mga babaylan. Dito na pumasok ang pananakot ng mga pari sa iba’t ibang anyo: may aswang raw sa puno ng balite. Sa isang dokumento sa Biblioteca de Madrid na nasusulat sa wikang Espanyol,  isang diwata si Asuang at hindi ang kinatatakutang aswang sa kasalukuyang panahon.

Matindi ang labanan ng mga pari at babaylan noong ika-17 dantaon. Kailangang magtulong ang mga datu at babaylan upang maigupo ang mga armadong Espanyol. Nagtayo si Bangkaw ng sambahan sa kabundukan ng Carigara sa Leyte katuwang ang babaylang si Pagali.  Ngunit kinanyon ito ng mga dayuhan, sinunog at pinugutan ng ulo sina Bangkaw at Pagali. Sa Samar naman, tinadtad ng mga Lutao sa utos ng mga Espanyol ang katawan ng ina ni Sumuroy. Anak si Sumuroy ng isang babaylan at namuno sa paglaban upang maitigil ang sapilitang pagpapagawa sa mga lalaking Bisaya ng mga barko sa daungan ng Cavite. Pinugutan ng ulo si Sumuroy.

Gayundin sa Capiz, may babaylang dumukot sa isang frayle. Dinala niya ang frayle sa kuweba, sinaksak ang dibdib at dinukot ang kanyang puso.

Habang isinasagawa ang tahasang paglipol sa mga babaylan sa pamamagitan ng dahas, patuloy naman ang mga pari sa pananakot sa mga tao sa kanilang mga pulpito sa nakapangingilabot na pagkain umano ng aswang sa atay (ito ang karaniwang kuwento sa mga Bisaya) ng sinumang maging biktima nito. Naging aswang ang larawan ng babaylan, mga babae sa karamihan, na lumilipad sa may punong balite tuwing kabilugan ng buwan.

Pinaghalawan:

Alcina, Ignacio Francisco S.J. Translated, edited and annotated by Cantius J. Kobak, O.F.M. and Lucio Gutierrez, O.P. History of the Bisayan People in the Philippine Islands, Volume I. UST Publishing House, Manila, Philippines, 2002.

Ambrosio, Dante L. Balatik: Etnoastronomiya, Kalangitan sa Kabihasnang Pilipino. The University of the Philippines Press, Diliman, Quezon City, 2010.

Arens, Richard. The Tambalan and his Medical Practices in Leyte and Samar, Part VI. Folk Practices and Beliefs of Leyte and Samar. Leyte-Samar Studies. Divine Word University of Tacloban, Vol. V  Nos. 1 and 2, 1971

Brewer, Carolyn. Shamanism, Catholicism and Gender Relations in Colonial Philippines, 1521-1685. Burlington, USA: Ashgate Publishing Company, 2004.

Cruikshank, Bruce. Pilgrimage and Rebellion on Samar (1884-1886). Wisconsin Papers on Southeast Asia Center for Southeast Asian Studies. University of Wisconsin-Madison, September 1979.

Guerrero, Milagros C.The Babaylan in Colonial Times: Bodies Desecrated.  In Gender/Bodies/Religions, Sylvia Marcos (Editor). Mexico: ALER Publication, 2000.

Salazar, Zeus. Ang Babaylan sa Kasaysayan ng Pilipinas. Lungsod Quezon: Palimbagan ng Lahi, 1999.

Scott, William Henry. Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society.  Ateneo de Manila University Press, 1994.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Quezon City Unveils Tandang Sora Marker

By Gloria Esguerra Melencio

(Women in the male-centered Philippine history books have been absent for a long time. Thanks to the “herstorians” (her story writers) who penned  the Women In the Philippine Revolution , a book where one can find the life of Melchora Aquino whose 200th birth commemoration falls on 6 January 2012.)

Mabibigyang buhay ang nakasulat sa dyip na Tsora, pinaigsing katawagan sa Tandang Sora, isang lugar sa Quezon City na ipinangalan kay Melchora Aquino.  O ang mga paaralan o bulwagang ipingalan sa kanya. Lalo na ngayong ililipat ng pamahalaang Quezon City ang kanyang mga labing nakalibing sa Himlayang Pilipino tungo sa Banlat, Tandang Sora sa Quezon City, lugar kung saan siya ipinanganak at nabuhay nang matagal.

Isasakay sa karwahe ang kanyang mga labi. Imamartsa ito mula Himlayan tungong Banlat habang nakabalot ng bandila ng Pilipinas ang kanyang kabaong. Magsisilbi itong marker sa bantayog na paglalagakan sa kanya – isang anyo ng pagdakila sa matandang babaeng ipinatapon sa Guam kasama ang iba pang kasapi ng Katipunan noong 2 Setyembre 1896.

Si Tandang Sora ang pinakamatandang kasapi ng Katipunan sa edad na 84.  Marunong siyang manggamot ng sugat ng kanyang mahihirap na kapitbahay; pati na ng panlalabo ng mga paningin at pag-alis ng puwing.

Magsasaka ang mga magulang ni Tandang Sora na sina Juan Aquino at Valentina de Aquino ng Gulod sa Banilat (Banlat), Caloocan (bahagi na ng Quezon City sa kasalukuyan). Matapos ang pagiging Reyna sa Santacruzan at pagiging mang-aawit sa mga piging, napangasawa niya si Fulgencio Ramos, cabeza de barangay at tinatawag na “Pantalakong” o “Ingkong.” Tinatawag naman si Tandang Sorang “Nanang” ng kanyang mga apo at “Kabesang Sora” ng kanilang mga kapitbahay.

Mayroon silang anim na anak, tatlong lalaki at tatlong babae. Nang mabiyuda siya, sinuportahan niya ang kanilang anim na anak sa pamamagitan ng pagsasaka sa 25-ektaryang lupaing naiwan ng kanyang asawa. May 15 katao siyang katuwang sa pag-aasukarera, pag-aalaga ng mga punongkahoy at mga kalabaw.

Sa harap ng tahanan ng kanyang panganay na anak na si Juan Ramos sa Pugad-Lawin, Bahay-Toro (sakop noon ng Kalookan) naganap ang pagpunit ng sedula ng 1,000 kataong tumututol sa pananakop ng mga Espanyol. Naganap ito noong madaling araw ng 23 Agosto 1896 na hindi umuulan at kabilugan ng buwan.

Kinabukasan,  24 Agosto 1896, ginanap ang pulong ng mga pangulo ng Katipunan sa bahay ni Tandang Sora sa Banlat. Dati nang isinasagawa rito ang mga lihim na pulong ng Katipunan. Naganap ang pulong mula ikasiyam ng gabi hanggang madaling araw. Nang biglang dumating ang mga guardia civil dahil itinuro ang bahay ni Tandang Sora ng isang espiya, nagpulasan ang mga Katipunero sa iba’t ibang direksyon.

Sa payo ni Andres Bonifacio, tumakas rin si Tandang Sora kasama ang kanyang pamilya patungo sa Novaliches. Sinunog ng mga Espanyol ang kanyang bahay matapos matagpuang walang tao ito.

Nahuli ng mga guardia civil si Tandang Sora sa Pasong Putik sa Novaliches noong 29 Agosto 1896. Ikinulong siya sa Old Bilibid Prison sa Manila matapos ito.

Ipinatapon sa Guam si Tandang Sora kasama ang 171 Pilipinong deportado. Kasama si Segunda Puentes Santiago ng Sta. Mesa na nahuli sa labanan sa Pinaglabanan sa San Juan del Monte noong 30 Agosto 1896, inakusahan si Tandang Sora ng sedisyon at rebelyon.

Sakay ang barkong Espanyol na Churruca, 57 bilanggong Pilipino ang dinala sa Yap Island; 57 sa Ponape; at 57 rin sa Guam. Ibinilanggo ang mga lalaking detenido sa Marianas Islands samantalang inilagak naman sina Tandang Sora at Segunda sa bahay ni Don Justo Dungca sa Agana. Isang mayamang Pilipinong taga-Pampanga si Dungca na matagal nang naninirahan sa Guam.

Matapos ang pitong taong pagkakabilanggo, ibinalik sa Pilipinas si Tandang Sora sakay ng US Uranus sa edad na 91.  Walang nakakaalam ng kanyang pag-uwi mula Guam kaya mag-isa siyang bumalik sa kanilang tahanan sa Banlat, ayon sa kanyang mga apo.

Tahimik na pumanaw si Tandang Sora sa tahanan ng kanyang anak na si Saturnina sa edad na 107. Inilibing siya sa Musoleo ng mga Beterano ng Rebolusyong Pilipino sa La Loma, North Cemetery bago inilipat sa Himlayang Pilipino sa Quezon City, isang pook na abot-tanaw mula sa kanyang sinilangang tahanan sa Gulod sa Banlat.

Source: Rafaelita Hilario Soriano (Editor), Isagani R. Medina, Melchora Aquino in Women in the Philippine Revolution, Printon Press, SFDM, Quezon City, 1995.

Photo Credit: Reprinted from the same book, page 14.

Caption: Kuha ang larawan nang papasakay na si Melchora Aquino sa barkong Churruca upang ipatapon ng Espanya sa Guam.

Batas Militar: 1972-1986 (1)

Ni Dante L. Ambrosio (1951-2011)

Unang Bahagi: Isa itong pahapyaw na pasada sa panahon ng batas militar ng Pilipinas na sinulat noong 1997 para sa isang teksbuk ng Kasaysayan ng Pilipinas. Sa kasamaang palad, di ko na nalaman ni natuklasan kung natuloy ang proyekto, yamang wala na akong narinig sa mga kausap ko makaraang maisumite ito sa kanila. Inilalabas ito rito para magsilbing panimulang tulong sa sinumang maaaring magkaroon ng gamit sa artikulong ito.

Bahagi pa ng kasalukuyan ang isinasaysay rito kung kaya mahirap pang isulat ang tiyak na kasaysayan nito. Mahirap pang lubos na maunawaan ang mga naganap, lalo’t marami pang pangunahing tauhan ang hindi pa nagsasalita at marami pang mahahalagang impormasyon ang hindi pa nalalantad sa mata ng nagsusuri. Hindi ito hadlang, gayunman, sa paggawa ng panimulang paglalahad sa paksang ito lalo’t marami na rin namang nagsulat ukol dito o sa mga bahagi nito. Isang pagtatangka ang sumusunod para magsilbing panimulang gabay sa mga mag-aaral ng kasalukuyang  panahon.

Tumitingkad sa sumusunod na salaysay kung ano ang magagawa ng nagkakaisang mapanlikhang lakas ng mamamayan kung ito lamang ay hahayaang mamukadkad, gaya nang naganap noong panahon ng diktadura. Minsan nang ipinamalas sa pakikibakang antidiktadura kung ano ang magagawa ng mapanlikhang lakas ng bayan. Nakapanghihinayang na hindi ito lubos na nabigyang laya nang manumbalik ang tradisyonal na sistema ng pulitika at ekonomiya pagkaraan ng Pag-aalsang EDSA.

Hindi madilim, gayunman, ang kasalukuyan at hinaharap ng Pilipinas. Batis ng liwanag at  pag-asa  ang  pakikibaka sa diktadura. Nagsimula sa maliit at mahina ang puwersang antidiktadura. Sa paglipas ng panahon, lumaki ito at lumakas hanggang mapabagsak  ang diktadura.

Sa  pagpapaunlad ng bansa, muling makakaasa ang bayan sa sarili nitong  mapanlikhang lakas. Maaaring maliit at mahina ngayon ang puwersang nagtataguyod nito. Ngunit asahang sa matiyagang pagsisikap, lalaki at lalakas ang  puwersang ito. Kung paano lumaki at lumakas ang puwersang antidiktadura, gayundin lalaki at lalakas ang puwersa ng pagkakaisa at pagpapalaya – mayaman at mahirap, bata at matanda, lalake at babae, makabayang negosyante at militanteng manggagawa, naliliwanagang may-ari ng lupa at nakikibakang magsasaka….

Unang Bahagi: Deklarasyon ng Batas Militar

Sa pagpasok ng dekada 1970, pumasok ang Pilipinas sa panahon ng malaking pagkakahati at kaguluhan bunga ng mga natipong suliranin mula nang makamit ang kalayaan. Manipestasyon ng paghahati ang lumaking agwat sa pagitan ng iilang mayayaman at ng napakaraming mahihirap, ang pagbubuo ng  mga  pulitiko ng private army, ang  pag-aaway ng mga naghaharing makapangyarihan sa bansa at ang pagkapit sa armas ng mahihirap na nag-aalsa.

Bunga ng lumulubhang krisis panlipunan, malaking bahagi ng mamamayan ang nahiwalay sa tradisyonal na daloy ng buhay panlipunan. Pangunahin  dito ang mga kabataang naghanap ng ibang alternatiba sa buhay. Marami sa kanila ang napabilang sa lumaking grupo ng nagprotesta sa lansangan o lumahok sa armadong paglaban sa kanayunan.

Lumaganap  ang kilusang protesta. Sinamantala ito ng mga nais sumolo sa kapangyarihan. Lalo silang naghasik ng kaguluhan sa tangkang malikha ang kalagayan para sa deklarasyon ng batas militar. Umabot ang paglikha ng artipisyal na kalagayan hindi lamang sa mga pambobomba kundi pati na sa gawa-gawang pag-ambus sa Kalihim ng Tanggulang Bansa noong 1972.

Sa unang bahagi, tatalakayin ang mga dahilan kung bakit ipinataw ni Presidente Ferdinand E. Marcos ang batas militar. Ilalatag din ang mga unang hakbang na ginawa ng gobyerno upang ipatupad ang mga layunin nito.

Sa susunod, tatalakayin ang mga ibinunga ng batas militar makaraan ang may 13 taong pag-iral nito. Dito makikita ang mga nagawa nito at ang mga dahilan ng paglakas ng pagtutol at paglaban sa diktadura.

Aralin 1: Proklamasyon 1081

Setyembre 21, 1972 nang pirmahan ni Presidente Marcos ang Proklamasyon 1081 na nagpataw ng batas militar sa buong bansa.  Setyembre 23, 1972 nang ipaalam niya ito sa mamamayan. Sa araw na ito, naikulong na ang kanyang mga kalaban at iba pang tutol sa patuloy niyang  pamamahala.

Sa simula, ginamit niyang dahilan sa pagpataw ng batas militar ang paglakas diumano ng  kilusang komunista sa buong bansa at ng kilusang sesesyonista sa Mindanao. Nang lumaon, isinama rin niya ang banta mula sa kanan – mula sa oligarkiya – na binubuo ng kanyang mga kalaban na kumokontrol sa pulitika at ekonomiya ng Pilipinas. Ayon kay Presidente Marcos, layunin ng  batas militar na “iligtas ang Republika”  at “itatag ang isang bagong lipunan”. Mga layunin itong labas sa itinakda ng Konstitusyong 1935 para sa pagpapailalim ng bansa sa batas militar.

Sa pananaw ng marami, walang ibang kahulugan ang pagpataw ng batas militar kundi walang pakundangang pag-agaw at pagsolo ng kapangyarihan ng pangkating Marcos. Ginamit ni Presidente Marcos ang krisis at nag-imbento ng mga kaguluhan – gaya ng mga pambobomba at ng ambus sa  Kalihim ng Tanggulang Bansa Juan Ponce Enrile – para agawin at solohin ang kapangyarihan.

Totoong may malubhang problema sa katahimikan at kaayusan. Totoo ring dumaranas ang bansa ng malubhang krisis pang-ekonomiya. Totoo ring lumalala ang problemang pampulitika. At totoong may krisis panlipunan. Wika ng ilang tagamasid, para diumanong nakaupo ang Pilipinas noong 1972 sa tuktok ng isang bulkan na handa nang pumutok anumang oras. Ngunit, sa tantya ng mga ito, hindi kailangan ng ekstraordinaryong hakbang para harapin ang mga suliranin. Subalit ginamit nga ito ni Presidente Marcos para manatili sa kapangyarihan nang lampas sa itinadhana ng Konstitusyong 1935.

Iba’t iba ang pananaw sa krisis na dinaranas ng bayan at kung paano ito haharapin. May ibang umasa sa Kumbensyong Konstitusyonal ng 1971 at sa repormang magagawa nito sa pag-ugit ng bagong saligang-batas. Kabilang dito ang mga moderato o repormista na nakakakita pa ng pag-asa sa sistemang umiiral. May ibang nanangan sa rebolusyong panlipunan para malutas ang mga saligang suliranin ng sambayanan. Kabilang dito ang mga radikal ng kilusang pambansa-demokratiko at ang muling itinatag na Communist Party of the Philippines (CPP). Mayroon ding  nagpahayag ng “rebolusyon mula sa sentro” para lutasin ang suliranin ng bayan. Si Presidente Marcos at ang kanyang mga kapanalig ang nagtaguyod ng huling pananaw na ito.

Para kay Presidente Marcos, kailangang tanganan ng gobyerno – ng kanyang gobyerno – ang inisyatiba sa pagharap sa krisis na dinaranas ng bansa. Kinakailangan ng matatag na pamumuno para ipagtangol ang republika at itatag ang bagong lipunan. Sa pananaw niya,  kailangan ng batas militar para magawa ito.

Sa pamamagitan ng tinaguriang Rolex 12, – ang dalawang sibilyan at 10 opisyal militar na  tagapayo ng Presidente – pinagpasyahan at isinakatuparan  ang pagpataw ng batas militar sa pamamagitan ng Proklamasyon 1081. Inako ni Presidente Marcos ang lahat ng kapangyarihan ng pamamahala:

Ako, si Ferdinand E. Marcos, Presidente ng Pilpinas… ay nagpapahayag na  aking pamamahalaan ang  buong bansa, at pamamatnugutan ang operasyon   ng   buong  gobyerno,  kabilang   ang   lahat   ng   mga ahensya   at instrumentalidad nito.”

Pagliligtas sa Republika

Upang iligtas ang Republika sa mga komunista, sesesyonista, oligarkiya at kriminal, kagyat na hinuli at ikinulong ang mga diumano’y kaaway ng Republika. Isinara, sinuspindi, kinumpiska at ipinagkait ng gobyernong batas militar ang mga inaakalang daluyan ng impluwensiya at kapangyarihan ng mga ito. Sa ibang salita, ikinulong ng gobyernong Marcos ang mga kalaban nito at ipinagkait  sa mga mamamayan ang mga tradisyonal na daluyan ng pagtutol, kasama  ang mga batayang kalayaang sibil na ginagarantiyahan ng konstitusyon.

Naging mabilis ang mga pangyayari. Sa gabi ng Setyembre 22-23,  hinuli ng militar ang mga lider ng Kongreso kabilang sina  Sen. Jose W. Diokno at Sen. Benigno Aquino Jr. Dinakip ang mga lider estudyante, mga unyonista, mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil, mga mamamahayag at tagapaglathala ng pahayagan, mga pari at iba pang kontra-Marcos. Sinasabing sa mga unang oras ng batas militar, may 8,000 kagyat ang naikulong ng gobyerno. Hanggang noong 1975, umabot sa may 50,000 detenidong pulitikal mula sa iba’t ibang sektor ng lipunan ang nagpalipas ng panahon sa  mga kulungang militar.

Ikinandado ng pamahalaang Marcos ang Kongreso at  sinuspindi ang mga eleksyon. Pinilay ang Korte Suprema at hiningan ng mga liham ng pagbibitiw ang mga huwes ng mababang hukuman, mga liham na hinawakan ni Presidente Marcos hanggang 1983. Isinara ang mga pahayagan, radyo at telebisyon pati na mga paaralan. Kinontrol ng pangkating Marcos ang mas midya. Pinayagang maglathala at magbrodkas iyon lamang hawak ng mga kroni nito.

Ipinagbawal ang lahat ng anyo ng sama-samang protesta – rali, martsa demonstrasyon,  at welga. Itinakda ang curfew simula alas-10 ng gabi at nagtayo ng mga checkpoint sa mga pangunahing lansangan. Sinona ang mga komunidad ng maralita at hinuli nang walang mandamyento de aresto ang mga pinaghihinalaan ng kung anong krimen. Sa isang iglap, sinuspindi ng gobyernong batas militar ang mga kalayaang sibil ng mamamayan.

Hinuli ang mga kilalang kriminal at pinilay ang mga kilalang pulitikong warlord. Kinumpiska rin ang daang libong sandata. Nagbuo ng mga hukumang  militar para litisin ang mga sibilyang inaresto, kabilang si Sen. Aquino. Inalis din sa tungkulin ang mga pinaghihinalaang tiwaling empleyado ng gobyerno. Para ipakitang seryoso sa gawaing reporma ang gobyernong batas militar, pinayring-iskwad ng militar ang sinasabing drug lord na si Lim Seng.

Kinumpiska ng administrasyong Marcos ang mga ari-arian ng oligarkiya. Kinuha, halimbawa, ang ABS-CBN, Meralco at Manila Chronicle mula sa pamilyang Lopez at ipinamahagi ito sa mga kroni ni Presidente Marcos. Naglunsad ng mga kampanya ng pagkubkob sa ilang yunit ng NPA sa Isabela, Tarlac at Bikol. Nagbuhos din ito ng maraming tropa ng militar sa Mindanao para supilin ang pag-aalsa ng MNLF.

Sa pagkawala ng oposisyon, nakuha ni Presidente Marcos ang lahat ng pagkakataon para isakatuparan ang mga nais niyang gawin. Tiniyak niya ang salalayang legal ng kanyang patuloy na solong paghahari. Tinawag niya itong awtoritaryanismong konstitusyonal dahil nakasalig diumano ito sa saligang batas. Tiniyak niya ang kanyang lubos at malawak na kapangyarihan sa Konstitusyong 1973 at sa mga reperendum  na kanyang idinaos sa pakunwaring pagkonsulta sa mga tao.

Pagbubuo ng Bagong Lipunan

Pagsasakatuparan ng mga reporma ang isa pang dahilan ng pagpataw ng batas militar. Sa simula pa lamang ng Bagong Lipunan, inilatag agad ng gobyernong batas militar kung ano ang dapat gawin ng mamamayan: “Sa ikauunlad ng bayan, disiplina ang kailangan.” Ibig sabihin, kailangang sundin ng mamamayan ang itinakda ng gobyernong batas militar kung nais nila ng kaunlaran.

Para ipakita ang repormistang tunguhin ng batas militar, kagyat na ipinahayag ni Presidente Marcos na land reform area ang buong Pilipinas. Kanyang ipinagmalaki na ang reporma sa lupa ang siyang magiging sukatan ng tagumpay ng Bagong Lipunan at ng kanyang administrasyon. Kaugnay nito, naglunsad ang gobyerno ng mga programa sa pagpapaunlad ng sakahan gaya ng Masagana 99 na nagpatupad  ng bagong teknolohiya sa pagsasaka.

Inilunsad din nito ang isang agresibong programang pang-ekonomiya para mahango sa kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Nakasandal ito sa pag-akit sa dayuhang kapital at pagbubukas ng bansa sa pandaigdigang kalakalan. Upang maakit ang mga dayuhan at malalaking negosyante, tiniyak nito ang kapayapaan sa industriya sa pagbabawal ng protesta ng mga manggagawa. Nagbigay ito ng maraming insentibo kabilang ang mga bawas sa buwis at ang mura, maamo at sanay na lakas paggawa.

Nagtakda rin ang pamahalaan  ng mga proyektong industriyal gaya ng 11 malalaking proyektong pang-industriya na magtutulak sa bansa sa landas ng industriyalisasyon. Itinaguyod nito ang rasyonalisasyon at pangrehiyong pagpapalaganap ng  mga industriya. Kabilang dito ang pagrereestruktura ng industriya ng tela at ang pagtatatag ng mga export processing zone at industrial estate sa iba’t ibang panig ng arkipelago.

Upang libangin ang taumbayan at ipagmalaki ang martial law, Philippine-style sa daigdig, naglunsad ng mga engrandeng palabas ang rehimen. Ilan dito ang Miss Universe Contest, Ali-Frazier Thrilla in Manila, kampeonato sa ahedres at mga pandaigdigang kumbensyon gaya ng kumbensyon ng  IMF noong 1976.

Kapalit ng pagsupil sa mga saligang karapatan ng mamamayan at ng pananatili sa kapangyarihan, ipinangako ng rehimeng batas militar ang katahimikan at kaunlaran sa  taumbayan.

Aralin 2: Ilang Ibinunga ng Batas Militar

Sa simula, tila natutupad ng rehimeng batas militar ang ipinangako nito sa mamamayan kapalit ng kanilang mga kalayaang sibil. Nagkaroon ng katahimikan at nabawasan ang kriminalidad.

Bagaman nagkaroon ng problema sa suplay ng bigas at nagkaroon ng krisis sa langis noong 1973-1974, tumaas naman sa pandaigdigang pamilihan  ang  presyo ng eksport ng Pilipinas gaya ng asukal at kopra. Nalampasan ng bansa ang krisis sa langis at nagkaroon ng sapat na suplay ng bigas pagdating ng 1976.

Sa unang limang taon ng batas militar, lumaki ang GNP ng bansa ng average na 6.5%. Nagkaroon din ng pagbabago sa mga produktong eksport. Lumaki ang eksport na damit at produktong elektroniko, gayundin ang mga di tradisyonal na produktong agrikultural gaya ng saging.

Ipinagpatuloy ng pamahalaan ang mga proyektong impraistruktura na naglatag ng mabilis na ugnay sa pagitan ng mga rehiyon ng bansa. Lumawak din ang ugnay ng Pilipinas sa ibang bansa nang magbukas ang gobyernong Marcos ng diplomatikong relasyon sa Unyong Sobyet, Tsina at iba pang sosyalistang bansa ng silangang Europa.

Ang mga nagawang ito ng gobyerno, gayunman,  ay hindi nagpatuloy. Mula 1978 hanggang sa unang hati ng dekada 1980, lumubha ang krisis pangkabuhayan sa bansa. Lumiit ang taunang GNP hanggang maging negatibo ito noong simula ng dekada 1980. Isang dahilan ang pagbagsak ng presyo ng mga pangunahing eksport ng Pilipinas. Umunlad man ang ekonomiya noong gitnang bahagi ng dekada 1970, hindi ito naramdaman ng mga karaniwang tao. Napilitan ang maraming Pilipino na humanap ng trabaho sa ibang bansa. Sa panahon ng batas militar, naging pangunahing eksport ng Pilipinas ang mga Pilipinong manggagawa at propesyonal.

Hindi lamang ang paglubha ng krisis pang-ekonomiya ang naging masamang epekto ng 13 taong pamamahala ng gobyernong batas militar. Labis na natipon ang kapangyarihan sa pangkating Marcos. Lumakas ang kapangyarihan ng militar at ng mga kroni ni Presidente Marcos. Responsable ang una sa mabibigat na paglabag sa karapatang pantao, samantalang kinamkam ng huli ang yaman ng bansa sa mga di matagumpay na proyekto at industriyang kanilang pinamahalaan. Bunga ng malubhang krisis at pagpapailalim ng ekonomya at pulitika ng bansa sa International Monetary Fund (IMF), lumakas din ang kontrol ng mga teknokrata sa gobyerno.

Konsentrasyon ng Kapangyarihan

Nabanggit na ang pag-ako ni Presidente Marcos ng lahat ng kapangyarihan sa pagpataw ng batas militar. Bukod sa militar, mahigpit na kontrolado ng Malakanyang ang gobyernong lokal. Sa pamamagitan ng mga dekreto, si Presidente Marcos mismo ang gumawa ng batas matapos na isara ang Kongreso at gawing rubber stamp ang itinatag na interim Batasang Pambansa noong 1978. Kahit may Batasan na, hindi binitiwan ni Presidente Marcos ang kapangyarihang magpatibay ng batas. Nanatili sa posisyon ang mga huwes ayon sa kagustuhan ng Presidente, lalo’t hawak niya ang mga liham ng pagbibitiw ng mga ito.

Dahil sa ganitong konsentrasyon ng kapangyarihan, hindi nakapagtataka kung pati na ang mga napakaliit na bagay ay iakyat sa Presidente para desisyunan. Sa maagang yugto pa lamang ng batas militar, alam na ng mamamayan kung kanino ihaharap ang mga suliranin nila mula sa problema sa loob ng pabrika hanggang sa problema sa mga proyektong pangkaunlaran ng gobyerno.

Hindi lamang kay Presidente Marcos natipon ang kapangyarihan. Nakibahagi rin pati na ang Unang Ginang Imelda Marcos bilang Gobernador ng bagong buong Metro Manila at Ministro ng  Human Settlements. Gaya nang mababanggit sa ibaba,  nakibahagi sa konsentrasyon ng kapangyarihan ang militar, ang mga kroni ni Presidente Marcos at ang mga teknokrata.

Paglakas ng Militar

Militar ang pangunahing suhay ng gobyernong batas militar. Bunga ng pagsandig dito ni Presidente Marcos, mabilis na pinarami  ang mga tauhan nito mula 62,000 noong 1972 hanggang 160,000 noong 1975. Lumobo rin ang badyet nito mula sa P880 milyon noong 1972 hanggang sa P4 bilyon noong 1975. Pinalakas ang seguridad ng Presidente sa pagpapalaki ng Presidential Security Command (PSC), gayundin ng mga ahensya sa pangangalap ng impormasyon gaya ng National Intelligence and Security Authority (NISA) at iba pang katulad na yunit.

Pinasok din ng militar ang mga puwestong dati’y laan lamang sa mga sibilyan. Ipinuwesto  ni Presidente Marcos ang mapagkakatiwalaan niyang mga opisyal militar – aktibo at retirado – sa mga ahensya ng gobyerno, mga korporasyong gobyerno at  mga negosyong kinumpiska sa mga kalaban ng rehimen. Ipinadalang sugo sa ibang bansa ang iba pa. Binuo rin ang mga hukumang militar  para litisin ang mga kasong kinasasangkutan ng mga sibilyan.

Anupa’t nagkaroon ng malaking papel sa pulitika ng bansa ang militar bunga ng mga hakbang na ginawa ni Presidente Marcos. Ang papel na ito, gayunman, ay hindi naging kaaya-aya para sa taumbayan. Kung tutuusin, sa paglawak ng pakikialam ng militar sa buhay sibilyan, lumawak din ang mga pang-aabuso nito sa mga karapatang pantao.

Sa simula pa lamang ng batas militar, lumaganap agad ang mga pang-aabuso. Bukod sa walang katwirang pag-aresto at pagkulong sa mga pinaghihinalaan nang walang kasong isinasampa, tinortyur ng militar ang kanilang mga hinuli. Kabilang sa mga karaniwang tortyur ang tinawag na NAWASA treatment at MERALCO treatment. Kinapalooban ang una ng paggamit ng tubig para hindi makahinga ang tinotortyur. Sa ikalawa nama’y kinukuryente ang  ari ng detenido hanggang sa sumuka ito at mawalan ng malay-tao. Bukod pa ang mga ito sa panggagahasa at pang-aabusong sekswal sa mga detenidong babae.

Liban sa tortyur, pinatay na lang basta ang ibang hinuli. Sa ilalim ng gobyernong batas militar, binago ang kahulugan ng salitang salvage – iligtas talaga ang kahulugan  nito ngunit naging patayin sa panahon ng diktadura. Bangkay na kung matagpuan ang  mga dinakip. Ang iba namang hinuli ay hindi na natagpuan hanggang ngayon. Sila  ang tinawag kalaunan na mga desaparecido, tawag sa Latin Amerika sa mga nawala habang nasa kamay ng militar. Ipinapalagay na sinalbeyds din sila ng militar, bagaman nakabitin  sa hangin hanggang ngayon ang naging kapalaran nila. Hanggang ngayon, hinihintay pa ng kanilang mga kamag-anak at kaibigan ang muli nilang pagbabalik o paglitaw.

Mula 1973 hanggang  1985, mahigit 2,000 biktima ng salbeyds ang naidokumento ng Task Force Detainees. Mula 1974-1983, may 634 ang iniulat nitong nawawala at napabilang sa mga desaparecido. Bukod sa tinatayang 50,000 ikinulong hanggang noong 1975, may iniulat ding inaresto noong  1977-1985 na 18,000 katao. Karamihan sa mga inaresto ay ikinulong nang walang kaso at pinalaya rin makaraang magpalipas ng ilang oras hanggang ilang taon sa kulungan. Sa bisa ng Presidential Commitment Order (PCO) o Preventive Detention Action (PDA), hinuhuli  na lang basta at ikinukulong ang sinuman nang walang takdang panahon.

Bunga ng mga operasyong militar sa kanayunan, maraming tagabaryo ang naging biktima ng mga pambobomba at ng iba pang restriksyong militar. Dumami ang mga tinaguriang internal refugee – mga sibilyang nagbakwet para iwasan ang mga operasyong militar. Noong dekada 1980, sinimulan ng militar ang strategic hamletting kung saan pilit itinira  ang mga sibilyan sa mga komunidad malapit sa bayan upang hindi nila mabigyang suporta ang NPA. Ginawang free-fire zone ang mga dating tirahan nila – ibig sabihin, maaaring barilin ang sinumang nasa labas ng hamlet lalo’t walang pahintulot ang militar. Mangyari pang nagdulot ito ng maraming kahirapan sa  taumbayan, kabilang na sa mga bata na karaniwang dinadapuan ng sakit na ikinamatay ng ilan.

Bilang panlaban sa mga NPA, binuo at sinuportahan ng militar ang mga grupong paramilitar at mga antikomunistang kulto. Kabilang sa mga grupong paramilitar ang Civilian Home Defense Force (CHDF) na may mahabang listahan ng paglabag sa karapatang pantao. Binuwag ito ngunit, sa katunayan, pinalitan lang ito ng pangalan. Isa pa sa mga grupong paramilitar na itinayo at sinuportahan ng  militar ang Kuratong Baleleng na napatanyag bilang mga kidnapper at holdaper noong dekada 1990. Samu’t saring antikomunistang kulto rin ang sinuportahan ng militar. Isa sa pinakatanyag ang Sagrado Corazon Señor na lalong kilala sa bansag na Tadtad. Tinatadtad muna nila ang kanilang biktima bago patayin.

Bukod sa mga problemang pangkabuhayan, ang mga malulubhang paglabag sa karapatang pantao ang isa sa mga mahahalagang usaping nagtulak sa taumbayan para tumutol at lumaban.

Paglakas ng mga Kroni at ng mgaTeknokrata

Bukod sa militar, isa pang sinandigan ng gobyernong batas militar ang mga kroni ni Presidente Marcos. Ito ang mga kaibigan ng Presidente na nakinabang sa mga pang-ekonomiyang patakaran ng gobyerno. Sila ang kumamkam ng mga ari-arian ng mga kalaban ni Presidente Marcos at binigyan ng mga insentibo para magpalawak ng interes sa iba’t ibang negosyo. Ginarantiyahan ng gobyerno ang mga inutang nila sa mga dayuhan at lokal na bangko. Nang bumagsak ang kanilang mga negosyo, ang gobyerno – o mas tumpak, ang taumbayan na nagbabayad ng buwis – ang sumalo sa kanilang pagkakautang.

Itinala sa isang aklat, Some Are Smarter Than Others,  ang mga kroni ni Presidente Marcos at ang mga negosyong kinasangkutan ng mga ito. Inilahad sa aklat kung paano nila nakuha at napalago ang kanilang mga negosyo bunga ng pagiging malapit nila sa Presidente. Kabilang sa mga kroni ang mga Benedicto na kumontrol sa kalakalan ng asukal, gayundin sa mas midya. Kasama rin si Eduardo Cojuangco, isa sa Rolex 12, na siya namang kumontrol sa kalakalan ng kopra at iba pang negosyo. Maging ang mga proyektong impraistruktura ay pinakinabangan din ng mga kroni, pangunahin ng mga Cuenca na nasa industriya ng konstruksyon.

Habang diumano’y winawasak ng gobyernong batas miltar ang oligarkiya, nagbuo naman ito ng sariling monopolyo sa pamamagitan ng mga kroni. Nang bumagsak ang mga negosyo nila, nagbigay ang gobyerno sa kanila ng bagong pautang para isalba ang mga ito. Halimbawa, nang kunin ng gobyerno ang naluluging Construction and Development Company of the Philippines (CDCP) mula sa mga Cuenca noong 1983, nakapagpasok na ito ng $460 millyon sa kumpanya na bumubuo sa  90% ng kapital nito.

Hindi si Presidente Marcos ang unang nagpasok sa pamahalaan ng mga teknokrata – mga itinuturing na mahuhusay na manedyer at ekonomsita. Ngunit sa administrasyong Marcos lumaki ang papel nila sa pamamahala laluna sa panahon ng batas militar at sa panahon ng pagpapailalim ng bansa sa programa ng IMF. Kabilang sa mga teknokrata sina Cesar Virata, Jaime Laya, Vicente Paterno, Alejandro Melchor, Gerardo Sicat.

Noong dekada 1980, nang lumubha ang krisis pangkabuhayan at pumailalim sa programa ng IMF ang Pilipinas kapalit ng mga pautang, iniupong Punong Ministro si Kalihim Virata. Pinamahalaan niya ang pagtatangka ng gobyerno na isalba ang ekonomiya sa tulong ng mga pandaigdigang institusyong pampinansya. Bunga ng paglubha ng kalagayang pampulitika kasunod ng pagpatay kay  Sen. Aquino, walang nangyari sa programa. Nahuli pa ng mga institusyong pampinansya  ang pagdoktor sa estadistikang pampinansya ng gobyerno ng isa sa mga teknokrata ng pamahalaan.

Sa  pagbubuo at pagpapatupad ng programa sa kaunlaran ng rehimen, inasahan ng gobyernong batas militar ang mga teknokrata nito. Sa iba’t ibang kadahilanan, nabigo ang mga programa na paunlarin ang bansa at hanguin sa kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Kahit sa panahong sila na mismo ang nagpapatakbo ng gobyerno sa pagtataguyod ng mga pandaigdigang institusyong pampinansya, hindi nila nakuhang isalba ang bansa sa krisis.

Iba’ ibang grupong nakapaligid kay Presidente Marcos ang nagkaroon ng kapangyarihan sa panahon ng batas militar. Ito ang inasahan ng gobyerno na mamahala sa pagtiyak ng katiwasayan at pagpapaunlad sa bansa. Kabaligtaran ang naganap. Lalo lamang lumakas ang paglaban ng mga mamamayan – armado at di-armado – sa diktadura. Lalo lamang dumanas ng kahirapan ang mayorya ng mamamayan. Ginatungan pa ito ng  sukdulan nilang pang-aabuso sa  kapangyarihan at kayamanan ng bansa na di man nila inilingid sa mga mamamayang naghihirap.

Hindi sinuklian, sa madaling salita, ng rehimeng batas militar ang pagsolo ng kapangyarihan at pagsupil sa karapatan ng mamamayan ng ipinangako nitong katahimikan at kaunlaran. Lalo lamang bumigat ang pasanin ng taumbayan at lumaganap ang diskontentong nagsilbing gatong sa paglakas ng kilusang antidiktadura.

(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)

Kung bakit hindi ginamit ni Teodora Alonzo ang apelyidong Rizal

Kung hindi ko nabasa ang pahayagang Renacimiento Filipino noong isang taon sa Philippine National Archives, lilipas ang Agosto 16 ngayong 2011 nang hindi ko maaalala ang kamatayan ni Teodora Alonzo y Quintos, ina ng ating bayaning si Dr. Jose Rizal. Eksaktong 100 taong patay na ang ina ng bayani. Kung babalikan ang pahayagang Renacimineto Filipino, makikita kung gaano kamahal si Teodora Alonzo ng mga Pilipino noong 1911.

Hindi mahulugang karayom ang sementadong kalsadang yari sa cobblestone (walang katumbas na salin sa wikang Filipino) sa Maynila sa araw ng kanyang libing sa dami ng mga taong nakikidalamhati sa pagpanaw ng 84 na taong gulang na ina ng bayani. Tulad ng nakaugalian noon, may banda ng musiko sa unahan at puno ng mga tao ang gilid ng kalsada. Marami ring taong nakasunod sa karwaheng hila ng kabayo. Sa likod ng karwahe, may mga taong nakasakay rin sa kabayo.

Parang dagat ng mga taong nakaputing may suot ring mga sinaunang sumbrero sa paligid. Maluwag ang kalsada ngunit puno ng mga tao. Malalaki ang mga bahay na yari sa kahoy at bato. Payat at di kataasan ang mga kahoy na poste sa gilid ng magkabilang kalsada.

Sa Santa Cruz, Maynila ipinanganak ang butihing matanda noong 9 Nobyembre 1827. Marami ang nakipaglibing sa kanya sa Maynila hindi lamang dahil sa ina siya ng isang bayani kundi dahil na rin sa kanyang mga sariling nagawang kabutihan sa kapwa at sa bayan.

Nasukat ang katatagan at lakas ng loob ni Teodora  Alonzo sa katindihan ng pag-uusig  ng mga Espanyol sa mga mapanlabang Pilipino. Sa panahong inuusig ang kanyang pamilya – mula sa matandang anak na si Paciano hanggang sa batang si Rizal (ikapito sa 11 anak niya) – pinanghawakan niya ang mga prinsipyong pinaghuhugutan rin ng lakas ng pambansang bayani.

Isa sa mga naging hamon sa matanda ang pagpapatawag sa kanya ng mga Espanyol dahil sa hindi niya paggamit ng apelyidong Rizal. Nangatwiran siyang hindi kaugalian ng mga Pilipinang gamitin ang apelyido ng kanilang asawa. Aral si Teodora Alonzo sa Colegio de Santa Rosa sa Maynila at mula sa pamilyang mga nakapag-aral rin at may kaya sa lipunang Pilipino noon kaya mas lalong pinalakas ng kanyang edukasyon ang kanyang paninindigan.

Idinagdag ito sa naunang kaso niya sa kanyang paglason umano sa kanyang hipag na napatunanayan namang hindi totoo sa hukuman. Ngunit hindi pa rin siya makaligtas sa galit ng mga Espanyol. Pinalakad nila ang matanda mula Ermita, Maalat, Pineda (Pasay sa kasalukuyan) hanggang Las Pinas.

Anang pahayagang Renacimiento Filipino: “ Sa bayang ito’y (Las Pinas) isinalin ng mga veterana sa guardia civil ang pagtatanod sa kanya. At noon di’y inilakad naman na ang pinagdaanan niya’y ang mga bayang Muntinglupa, San Pedro, Tunasan, Binyang, Sta. Rosa, Kabuyaw, Kalawang, Pila at Santa Cruz (Laguna).

Naawa sa kanya ang mga taga-Binyang, Laguna at nakiusap sa mga guardia civil na isakay sa duyan ang matanda at sila na lamang ang maglakad para sa kanya ngunit hindi natinag ang mga guardia civil. Markado na ang pamilya Rizal simula pa lamang noong 1872 nang maganap ang pag-aalsa sa Kabite at patayin ng mga Espanyol ang tatlong paring Gomez, Burgos at Zamora.  Malapit na estudyante at nakatira si Paciano Rizal kay Padre Burgos noon.

Sinamsam ng mga Espanyol ang ari-arian ng pamilya Rizal sa Calamba noong 1890 kung kaya nagsilipat sila sa Maynila. Nakitira sila sa makabayang si Higinio Francisco sa Trozo (bahagi noon ng Binondo ngunit bahagi na ng Santa Cruz, Maynila ngayon), ayon pa sa pahayagan. Aabot pa hanggang sa ikatlong henerasyon ng kanilang angkan ang mga kasong ipapatong laban sa kanila (Encarnacion Alzona, Selected Essays and Letters of Jose Rizal, p. 31).

Bago pa ito mangyari, napaunlad ni Teodora Alonzo ang kanilang negosyong azucarera – (“nagmamatamis” ang ina ni Rizal, ayon sa pahayagan) at taniman sa Calamba. Inquilino o kasama (tenant) ang mag-asawang Rizal sa lupaing pinauupahan ng mga paring Dominikano sa Calamba ngunit dahil sa pag-aalsa ng mga magsasaka (may kinalaman kaya rito ang mga Rizal?) sanhi ng mataas na renta at buwis, nagalit ang mga Dominikano at nagtanim ng galit sa pamilya.

Bago mamatay ang butihing ina ng bayani, binigyan siya ng pabuya at pensiyon ng pamahalaan dahil sa mga nagawa ni Jose Rizal para sa bayan. Ngunit tinanggihan niya ito. Hindi umano siya nagpapabayad sa kanyang pagiging Pilipino. Kung marami rin lang umanong salapi ang pamahalaan kung kaya ipinamimigay ito, ipinapayo niyang babaan na lamang ang pagbubuwis sa mga mamamayan.

Hindi nakapagtataka kung bakit naging bayani si Jose Rizal.

Salamat po, Pilipina ako

Ni Gloria Esguerra Melencio

Ipinaghele ako sa duyan ng dalawang babaing walang pangalan– isang Bisaya, ang aking ina; at isang Ilokana, ang aking lola. Dala ni Nanay ang kulturang masayahin at mapagmahal ng mga Bisaya; dala ni Mamang ang kulturang masipag at matapang ng mga Ilokano. Nakatutuwa. Dala ko sa puso at pagkatao ko ang kanilang magkaiba ngunit magkaugnay na mga kultura.

Pinatutulog ako ni Nanay sa kanyang awiting “may tanaman nga marampag” (may halamang malago) o sa kuwento ng Bundok Mandiwing na sa panaginip ko lang matatagpuan (may tunay palang Bundok Amandiwing, pinakamataas na bundok sa Leyte na matatagpuan sa bayan ng Dagami). Pinaliliguan ako ni Mamang at nilalagyan ng sabila ang aking buhok. Nakikipaglaro siya sa akin ng sungka. Siya rin ang nagturo sa aking magbasa at magsulat.

Sila ang mga babaing mula sa hilaga at timog na humubog sa aking pagkaPilipina sa kasalukuyang panahon.

Katolika-sarado (nakakandado pa) si Nanay. Isa siyang mamaratbat (pinuno sa pagdarasal) sa sinilangan niyang bayan sa Palo. Karaniwang sinusundo siya upang mamuno sa pagdarasal sa namatay na kamag-anak o kababayang nakatira sa malalayong liblib na pook. Namumuno siya sa pangangadi (pagdarasal) sa wikang Waray. Kabisado niya ang mahabang litanya ng dasal na maindayog-pasiday (patula) niyang binibigkas na sinasagot naman ng mga taong (parasabat) dumadalo at nakikiramay sa namatayan.

May iba’t ibang uri ng dasal na pinamumunuan si Nanay. Tinatawag ito ng mga mamaratbat na Santo Rosario (Holy Rosary), panghinutas (pahimakas), dasal sa patay (tresayo), at ika-cuarenta nga dias (ika-40 araw ng kamatayan).

Ayon sa Diccionario Bisaya-Espanol Para Las Provincias de Samar y Leyte ni Padre Antonio Sanchez noong 1895, nangangahulugang “de patay” ang salitang “mamaratyon,” bagay na nag-uugnay sa pamamaratbat sa pagpapahimakas sa patay. Binigyang-kahulugan din sa diksyunaryo ang “pamaratbat” bilang “ paulit-ulit na pagsagot sa dasal” (akin ang salin).

Matatandang babae ang karamihan sa mga mamaratbat o pamaratbat na nagsasalin nito sa bawat henerasyon ng kanyang panahon. May mga lalaki ring mamaratbat ngunit mabibilang lamang ito sa daliri. Wala pa akong nakikitang lalaking mamaratbat sa aking pakikipanayam sa Samar at Leyte sa loob ng isang taon.

Tinanong ko si Nanay minsan kung bakit siya namumuno sa dasal. Ganito ang tugon niya sa akin: “Para kunta mabuligan ko pagtabok an kalag han tawon.” ( Upang matulungan kong tumawid ang kawawang kaluluwa [mula marahil sa mundo ng mga buhay patungo sa mundo ng mga patay] – akin ang dagdag.)

Naging aktibidad ng buong komunidad ang ritwal ng pagdarasal kung saan nagkikita-kita ang magkakamag-anak, magkakaibigan at magkakapitbahay upang damayan at pagaangin ang pagdadalamhati ng mga nabubuhay. Kaya marahil may salitang dalamhati sa Tagalog: dalawang hati sa anumang mabigat na pakiramdam na dalahin ng nagluluksa ang isang hati; at aakuing dalahin naman ng nakikiramay ang isa pang hati.

Naghahanda ng pagkain ang nagpapadasal sa mga mamaratbat at sabay-sabay na nagkakainan pagkatapos ang mga dumalo sa padasal. Gumagaan ang pakiramdam ng namatayan. Ipinagbabawal ng mga Waray ang pag-awit at pagsayaw habang nasa burol ng patay. Ginagawa lamang ang pag-awit at pagsayaw sa mga piyesta, kaarawan at anumang piging na walang patay.

Mananalaysay ng kasaysayan si Nanay. Kilala niya ang mga ninuno ng mga namatayan. May listahan siya ng mga pangalan ng mga namatay na kamag-anak na iniisa-isa niyang tinatawag sa litanya ng pamatbat. Nakagugulat malamang nababanggit ang pangalan ng matandang Bancao, pinuno ng pag-aalsa ng mga Bisaya laban sa mga conquistadores noong ika-17 dantaon sa dasal ni Nanay at iba pang mamaratbat na narinig kong nagdasal sa iba’t ibang bayan ng Samar at Leyte.

May malakas namang impluwensya ang Simbahang Aglipayan sa pagiging Katoliko ni Mamang. Mga Carbonel-Novicio-Lagasca ang angkang pinagmulan ni Mamang sa La Union at Pangasinan. May mga malalapit kaming kamag-anak na paring Aglipayan, lalaki at babae, na may mataas na kamalayang pampulitika. Bagaman at matagal nang nangyari ang Pag-aalsang Novicio (1884) sa Pangasinan kung saan nilabanan ang mga opisyal sa pamahalaan dahil sa mataas na buwis at iba pa, marahil dito nagmumula ang pagiging mapanlaban ni Mamang sa mga umiral na sistema sa kanyang lipunang ginalawan.

Istrikta at mahigpit si Mamang sa kanyang mga panuntunan sa buhay bagay na kinamumuhian ko, ngunit siyang napapakinabangan ko sa pagharap sa mga pansarili kong suliranin. Palagay ko, nababalanse ng pagiging mapagmahal at malambot na katangian ni Nanay ang pagiging mapanlaban at matigas na katangian ni Mamang sa aking kalooban at pagkatao. Ang pinagsamang mga katangian nilang dalawa marahil ang dahilan kung bakit nakukuha kong pumanatag at kumilos nang mabilis sa panahon ng krisis.

Iginapang ni Mamang ang aking pag-aaral sa panahong nagkasakit at sumuko na sa hirap ang aking ama. Ugali ng mga Ilokanong unahin munang papag-aralin ang mga anak na lalaki, sumunod na lamang ang mga babae kung may matitira pang pampaaral. O kaya naman, ipataan sa ama at mga anak na lalaki ang mga hita at dibdib ng manok, gayundin ang bahaging malaman sa isda. Samantalang pakpak at paa ng manok o ulo at buntot na bahagi ng isda ang sa ina at mga anak na babae. Kadalasang gulay at sabaw na lamang ang masayang pinaghahati-hatian ng mga babae. (Isa ito marahil sa mga dahilan kung bakit higit na mahaba ang buhay ng babae kaysa sa lalaki sa Pilipinas).

Ngunit sinuong lahat ito ni Mamang at binali ang di-nakasulat na makalalaking tradisyong Ilokano. Pinag-aral niya ako sa Maynila sa paniniwalang may kinabukasan ako sa lungsod kaysa sa probinsya. Hinihintay niya ako sa aming balkonahe pag-uwi ko sa gabi habang nakabantay sa itinira niyang dinengdeng, inihaw na isda at mainit na kanin sa mesa. Matama siyang nagbabantay dahil baka maunahan ako ng mga kapatid kong lalaki o ng lalaking pusa sa aking dapat na hapunan.

Wala sina Mamang at Nanay sa nakasulat na kasaysayan tulad ng nakararaming babaing Pilipina. Mabuti-buti na nga lang na nababanggit ang mga babaeng nasa mataas at gitnang saray ng lipunang Ilokano tulad nina Gabriela Silang at Leona Florentino. Iyon nga lamang, laging nakadikit sa pangalan nila ang higit na sikat nilang asawa o anak. Ganito ang paglalarawan palagi sa kanila: Gabriela Silang, biyuda ni Diego Silang; Leona Florentino, makata at ina ni Isabelo delos Reyes.

Kasama sina Mamang at Nanay sa kulang sa kalahati ng populasyon ng Pilipinas. Sila ang nagpapainog sa lipunang Pilipino sa pamamagitan ng pangangalaga sa mga anak, paglilinis ng bahay, paglalaba ng damit ng pamilya, pagluluto at marami pang gawaing-bahay. Sina Mamang at Nanay ang nagpapagaan at nagbibigay ng kahulugan sa buhay ng bayan.

Ibinabahagi ko ang salaysay na ito sa iba pang Pilipinang may katulad ko ring kasaysayan.

(Pahabol: Lagi kong inilalagay ang apelyido ng aking asawa sa dulo ng aking pangalan. Hinahayaan niya akong magsulat ng mga katulad nitong pangkasaysayang lathalain kahit na nakatambak ang hugasan sa lababo o hindi malinisan ang aming tahanan. Tumutulong rin naman siya sa mga gawaing-bahay. Pinanatili ko rin ang ibinigay na apelyido ng aking ama sa gitna ng aking pangalan dahil permanente niyang ibinigay ito sa akin sa bisa ng batas. Sina Mamang at Nanay ang nagbigay ng aking unang pangalan; si Mamang ang nagmungkahi, pumayag naman si Nanay. Ito ang nagpapaalala sa akin ng kaugaliang pagpapangalan  ng mga ina sa kanilang mga anak noong hindi pa dumarayo ang mga mananakop sa Pilipinas.)

Kabilugan at Katunawan: Buwan sa Kabihasnang Pilipino

Ni Dante L. Ambrosio

Departamento ng Kasaysayan

Unibersidad ng Pilipinas-Diliman

Buod

Bagaman tila napakapangkaraniwan na ng buwan sa langit at naisasaisantabi ito ng modernong sistema ng pamumuhay, patuloy na pinapahalagahan at sinasangguni ng mga kulturang Pilipino ang buwan sa iba’t ibang gawain gaya ng pagpapanahon, pagtatanim, pangingisda, paglalakbay, pagtatayo ng bahay, pagsasagawa ng mga ritwal,  at iba pa.  May nabuo ang mga ito na mga paniniwala, kaalaman at kaugalian ukol sa buwan na gumabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay sa paglipas ng panahon. Bahagi ang mga ito ng kanilang pananaw at kaalamang astronomiko ukol sa iba’t ibang penomena sa kalangitan at nagpapamalas, kung gayon, ng kanilang pag-unawa sa kanilang ugnay sa kapaligiran.

Gaya ng maraming bagay sa kapaligiran, napakapangkaraniwan ng buwan kaya tila hindi na ito gaanong binibigyang pansin laluna ng mga nasa kalunsuran. Ngunit sa iba’t ibang bahagi ng Pilipinas, marami pa rin ang sumasangguni rito.  Halimbawa, tinitiyak pa rin ng mga karpintero at tukang  na sinisimulan ang  pagtatayo ng bahay at paggawa ng kumpit sa kabilugan ng buwan. Kinukunsulta pa rin ito ng mga babaylan at imam para sa tamang panahon ng pagpapakasal, paglalakbay, pagsisimula ng negosyo at pakikipag-usap sa malalaking tao. Nakatimo sa kamalayan at kabihasnang Pilipino ang mga paniniwala at kaugaliang ganito ukol sa buwan gaano man ito magmukhang napakapangkaraniwan.

Sa iba, mga pamahiing walang batayan at hindi maka-agham ang mga paniniwala at kaugaliang ito. Ngunit mga siyentipiko mismo ang nagsasabing makabuluhan at lehitimo ang ganitong mga paniniwala. May sariling lohika at salalayan ang mga ito na nagamit ng tao para mabuhay mula noong panahong sinauna at nagpapamalas ng pag-unawa ng bawat kultura sa ugnay nila sa kanilang kapaligiran (USNC/IUHPS 2001).

Sa kasalukuyan, lumalalim ang interes ng modernong agham sa tinaguriang sistema ng katutubong kaalaman o indigenous knowledge system kung saan nakapaloob ang ganitong mga paniniwala at kaugalian. Dumarami ang mga subdisiplinang may unlaping ethno – ethnoscience, ethnomedicine, ethnoecology, ethnobotany, ethnozoology,  ethnohistory, ethnoforestry, ethnoastronomy. Itong huli ang subdisiplinang nag-aaral sa mga katutubong paniniwala, kaalaman, at kaugalian ukol sa mga penomena sa langit, kabilang ang buwan.

Ang ethnoastronomiya – at ang arkeoastronomiya – ay mga subdisiplinang umunlad sa nakaraang 40 taon mahigit mula nang maunawaan ang oryentasyong astronomiko ng Stonehenge ng Ingglatera noong dekada 1960. Kinapapalooban ang mga subdisiplinang ito ng pag-aaral at pagsusuri sa mga pananaw, paniniwala, kaalaman at kaugaliang kaugnay ng astronomiya ng mga sinaunang kabihasnan gayundin ng kontemporaryong astronomiya ng mga grupong etnolingwistiko. Isang bunga ng ganitong pag-aaral ang mas malalim na pag-unawa sa sinauna at katutubong sistema ng kalendaryo o pagpapanahon, mga pagbabago sa pag-unawa sa konsepto ng panahon at espasyo, mga kaalaman sa nabigasyon o paglalayag, pagpaplano ng lungsod, pagtatakda ng mainam na panahon sa mga gawain gaya ng pagtatanim, pangingisda, pangangaso, pagtatayo ng bahay, pagnenegosyo, iba pa.  Nakakapag-ambag ang ganitong pag-aaral sa pag-unawa ng ugnay ng tao sa kalikasan sa paglipas ng panahon, sa kanilang pananaw sa sandaigdigan at sa impluwensya ng mga ito sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay (Center for Archaeoastronomy 1991).

Isa sa mga penomenang astronomiko na nasa sentro ng mga paniniwala at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ang buwan. Sa mga sumusunod na pahina, sisikaping ilahad ang ilang pananaw, paniniwala, kaalaman, at kaugalian ng mga kulturang Pilipino ukol sa buwan: sa partikular, ang mga katutubong paniniwala ukol sa buwan;  ang mga katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip at pagkilos ng mga ito;  at, ang mga katutubong kaugalian na naging bahagi ng buhay, kabihasnan at kasaysayan ng mga ito.

Araw, Buwan at Bituin

Maagang naging bahagi ng buhay ng mga Pilipino ang buwan. Kagyat itong makikita sa halos magkakahawig na tawag dito sa buong kapuluan – buwán, búlan, vúgan, buran. Magkakahawig din ang tawag sa dalawa pang penomena sa langit na kaugnay ng buwan – ang araw at bituin. ‘Adlaw, ‘áldaw, ‘algáw, ‘ágiw, gindaw  ang mga tawag sa araw;  bitú’un, bitú’on naman ang bituín (tingnan ang Kahon 1). Mauugat ang ganitong pagkakahawig sa paglaganap sa arkipelago ng mga taong nagsasalita ng wikang Austronesyano simula dakong 3000 BC.

Hindi maaaring talakayin ang buwan nang hindi nababanggit ang araw at bituin. Magkakaugnay ang mga ito sa kamalayang Pilipino.  Madalas ilarawan ng mga grupong etniko ang araw, buwan at bituin bilang mag-anak: ama ang araw, ina ang buwan at anak o mula sa kanilang anak ang mga bituin (Eugenio 1994:114-141). May iba ring salaysay, gayunman,  na nagsasabing magkapatid, magkaibigan o magkaribal ang araw at buwan  (Cole 1915:192; Eugenio 1994:115, 117-118, 135; Jenks 1905:221-222; Sals 1955:73; Vanoverbergh 1972:90, 110).

Binabanggit sa mga salaysay na ito ang pagkakagalit ng araw at buwan para ipaliwanag ang kanilang paghihiwalay. Ngunit nagkagalit man at naghiwalay, nanatili ang kanilang pagiging mag-anak. Magkakasama sila sa langit kahit sumisikat sila nang magkaibang panahon. Madalas na kasama ng ina ang kanyang mga anak, kaya laging magkasama sa langit ang buwan at ang mga bituin. Patuloy na inaamo ng ama ang nakagalit na ina, kaya  tila laging hinahabol ng araw ang buwan sa langit.

Sa ganitong paglalarawan, kagyat na madarama ang pagpapahalaga ng mga Pilipino sa araw, buwan at mga bituin. Kanilang inihambing ang naobserbahang ugnayan ng tatlo sa isa sa mga pinahahalagahan nilang institusyong panlipunan. Sa paghahambing sa tatlong penomena sa mag-anak, itinatak nila ang sariling kabihasnan sa langit.

Itinuturing din ng ibang kulturang Pilipino na kinatawan ng diwata kung hindi man diwata mismo ang buwan. Kaya inaalayan ito ng mga ritwal at dinadasalan ng mga katutubo. Ayon kina Plasencia (1979:229), Chirino (1969:298) at Morga (1990:291),  sinasamba, halimbawa, ng mga Tagalog ang buwan laluna ang katunawan nito na sinasabayan nila ng pagsasaya. Ang pagtatabi diumano ng buwan at araw sa panahon ng katunawan hanggang bagong buwan ay panahon ng pagsisiping ng dalawa kung kaya nagdaraos ng handaan sa pagkakataong ito.

Gaya ng araw at mga bituin, batis din ang buwan ng liwanag laluna sa gabing madilim. Ang paglaki nito tungo sa kabilugan ay binibigyan ng kahulugan ng pagkabuhay samantalang ang pagliit nito tungo sa katunawan ay kamatayan naman. Sa maraming kultura, magandang pangitain ang hatid ng lubos nitong pagbilog kaya madalas na itakda ang mga gawain sa pagbibilog ng buwan.

Pagbabago ng Anyo ng Buwan

Isa sa mga katangian ng buwan na sinusubaybayan ng mga Pilipino ang regular na pagbabago ng anyo nito. Walang malinaw na paliwanag sa pagbabagong ito liban sa iniulat ni Benedict (1916: 47) na paniniwala ng mga Bagobo na dumaraan ang buwan sa walong butas sa langit sa pagsikat at paglubog nito. Kinakatawan marahil ng hugis ng bawat butas ang anyo ng buwan habang panahunang dumaraan ito sa bawat isa. Sa iba, inihahalintulad ang pagbabago ng anyo nito sa ikot ng buhay at kamatayan –  pagkabuhay ang pagtungo nito sa lubos na kabilugan at pagkamatay naman ang pagtungo sa lubos na pagkawala sa langit (Porras 1919:9-12).

Sa modernong agham, ipinapaliwanag ito batay sa pagbabago ng laki ng bahagi ng buwan na naliliwanagan ng araw habang umiikot ang una sa daigdig. Kabilugan ng buwan kapag nasisinagan ng araw ang buong mukha ng buwan na nakaharap sa daigdig. Nagaganap ito kapag magkaibayo ang araw at buwan sa langit. Katunawan naman ng buwan kapag hindi naaarawan ang mukha nito. Sa pagkakataong ito, magkatabi sa langit ang araw at buwan. Kalahati ang buwan kapag kalahati lamang ng mukha nito ang nasisinagan ng araw. Makikita ito kapag eksaktong nasa tuktok ang buwan sa paglubog at pagsikat ng araw.

May tawag ang mga sinaunang Pilipino sa iba’t ibang anyo ng buwan. Tinukoy nina San Buenaventura (1613:395) at San Antonio (2000:134, 263, 276) ang tawag ng mga Tagalog noong siglo 17 sa mga ito (tingnan ang Kahon 2). May sariling tawag din noong siglo 17 ang mga sinaunang Bisaya (Scott 1994:121-122) sa iba’t ibang anyo ng buwan (tingnan ang Kahon 3). Pansinin ang ginawa nilang paghahambing ng itsura at tawag sa buwan sa mga bagay sa kanilang kabihasnan – kilay, karit, suklay, alimango.

May 13 anyo ng buwan ang mga sinaunang Tagalog samantalang may 15 naman ang mga sinaunang Bisaya. Bakit ganito karami ang pagtukoy sa mga anyo ng buwan? Bukod sa kapansin-pansin sa mga gabing walang ibang liwanag kundi iyong nagmumula sa buwan, ang pagbabagong-anyong ito ang nagsisilbing kalendaryo ng mga sinaunang Pilipino. Inoorasan nito ang paglipas ng panahon na mas mahaba sa maghapong paglalakbay ng araw sa langit.

Hindi nawala sa mga Tagalog ang pagtukoy sa nagbabagong anyo ng buwan. Iniulat ito nina Noceda at Sanlucar sa kanilang bokabularyong Tagalog noong gitnang siglo 18 (1860:62-63). Binanggit din ito sa diksyunaryong tinipon ni Serrano-Laktaw (1965:139) noong siglo 19 bagaman di kasingdami.

Bunga ng pananatili o pagkakahawig ng mga katawagang Tagalog sa mga anyo ng buwan sa paglipas ng panahon, maipapalagay na pareho o kahawig din ng mga kasalukuyang katawagan ng ibang grupong etniko ang mga sinaunang katawagan nila rito. Limang anyo ng buwan, halimbawa, ang iniulat ni Hannaway (1996:302) para sa mga Subanen ng Midsalip, Zamboanga del Sur noong 1996 bagaman walong anyo ang iniulat ni Christie (1909:110) para sa mga Subanen ng Sindangan Bay noong 1909 (tingnan ang Kahon 4).

Sa tradisyong Sama-Tausug, sinusubaybayan ang 30 anyo o edad ng buwan mula sahali bulan (unang gabi mula katunawan) hanggang ganap katluan bulan (ika-30 gabi o katunawan ng buwan). Ginagamit nila ito sa kanilang putikaan, ang sistema ng pag-alam sa mga suwerte o malas na araw para sa iba’t ibang gawain ((Ambrosio 2000:102). Dahil may ganito ring sistema ng pagtaya ng kapalaran ang mga Bisaya, gabi-gabi rin nilang binabantayan ang edad o anyo ng buwan (Porras 1919:9-12).

Buwan sa  Buhay ng mga Pilipino

Kaugnay ng nabanggit na kaalaman ang isang pagpapahalagang iniukol ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Sinusubaybayan nila ang pagbabagong-anyo nito dahil nagsisilbi itong patnubay sa kanilang pamumuhay.

Pagpapanahon. Pagpapanahon ang isang pangunahing gamit ng pagbabagong-anyo ng buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Sa pagtantya ng panahon na mas mahaba sa isang araw, buwan ang ginagamit na panukat. Sa loob ng 30 gabi, unti-unting lumalaki ang buwan tungo sa kabilugan bago unti-unti namang lumiliit tungo sa katunawan. Ayon kay San Antonio (2000:171-172), manilong o maningas ang tawag ng mga sinaunang Tagalog sa pagbabalik ng buwan sa isang tiyak na anyo nito.

Ginagamit ng mga Pilipino ang kabilugan ng buwan sa pagsukat ng panahong mas mahaba sa ilang araw. Ayon sa ulat ni Cavalleria (1886:263-264), buwan ang binibilang ng mga Moro ng Basilan sa pagtaya ng panahon. Halimbawa, sinasabi nilang “dalawang buwan pa lamang ang nakakaraan” o “ganito ang ating gagawin tatlong buwan mula ngayon”. Tinutukoy rito kung ilang kabilugan ng buwan ang nakaraan o darating.

Ganito rin ang pagbilang ng panahon sa mga epiko gaya ng Hinilawod ng Panay. Ilang kabilugan ng buwan ang binilang bago marating ng biday ni Humadapnon ang destinasyon sa paglalakbay-dagat. Buwan din ang pagitan ng matagal na di pagkikita ng mga tauhan ng epiko o ng tagal ng pagkakulong ni Humadapnon sa kuweba ng mga binukot (Jocano 2000:99, 113).

Sa Darangen ng mga Maranao, gabi ang pinapalipas at buwan ang ipinapanukat para sa pagdaraos ng mahahalagang okasyon. Halimbawa, sa katapusan ng pagluluksa kay Diwata Ndaw Gibon, unang pinuno ng Bembaren, ganito ang ipinahayag: “Makalipas ang 15 gabing may buwan at 15 gabing madilim, at kapag sumikat na ang kabilugan ng buwan, ito na ang tamang panahon para simulan ang pestibal sa Bembaren” (Folklore Division 1986:55).

Gaya sa Darangen, gabi ang binibilang ng mga Bukidnon sa paglipas ng panahon: may 15 “maliliwanag na gabi” at may 15 “madidilim na gabi” sa isang buwan. Minsan, 14 lamang ang “maliliwanag na gabi”. Tinutukoy rito ang mga panahong mayroon at walang buwan (Cole 1956:125). Hanggang siglo 20, ginagamit pa rin ng mga grupong etniko ang buwan sa pagtaya ng panahon bagaman unti-unti na itong nawawala bunga ng paggamit ng kalendaryong Gregoryano, relo, radyo at iba pang paraan ng pagtaya ng oras.

Hinahati ng mga Bontoc Igorot ang isang ikot ng panahon sa dalawa: Chakon, panahon ng pagtatanim hanggang pag-ani ng palay, at Kasip, panahon makaraan ang pag-ani at bago muling magtanim ng palay. May limang buwan (moon) ang Chakon at may walong buwan (moon) ang Kasip. Sa kabuuan, may 13 buwan ang isang ikot ng panahon ng mga Bontoc Igorot. Nakaugnay ang mga paghahati at katawagan ng mga buwan sa pagtatanim ng palay (Jenks 1905:219).

May mga pagkakataong  tinutukoy ng ilang mananaliksik ang pangalan ng mga buwan (month) ng mga grupong etniko. Tila nagmumula ito sa paghahanap ng katumbas ng mga buwan ng kalendaryong Gregoryano. Ngunit hindi naman hinahati ng mga tao ang isang taon sa 12 o 13 buwan gaya ng kalendaryong Gregoryano. Ang buong pagbabago ng anyo ng buwan ang sinusubaybayan at ang muling paglitaw ng kabilugan o katunawan nito ang binibigyang pansin nila.

Paghahanap-buhay. Nagsisilbi rin ang buwan sa paghahanap-buhay laluna sa pangingisda at pagkakaingin. Naniniwala ang mga sinaunang Bisaya na may kinalaman ang mga anyo ng buwan sa paglago ng mga yamang dagat at halaman. Sa paglaki at pagliit ng buwan ganoon din, diumano, lumalaki at lumiliit ang starfish at tumitigas o lumalambot ang alimasag. Lumalaki ang mga pagong na dilaw kung may buwan, ang mga maitim na pagong sa pagdilim ng buwan at ang mga puting pagong sa araw (Scott 1994:124).

Maraming ganitong paniniwala ang gumagabay pa rin sa paghahanapbuhay ng mga Pilipino. Sumasabay sila sa ritmo ng buwan, lalo’t may impluwensya ito sa ibang penomena gaya ng pagkati at paglaki ng tubig. Naiugnay ng mga mangingisda ang galaw ng mga isda at iba pang yamang dagat sa anyo ng buwan na naghahatid ng liwanag o dilim sa  pangisdaan.

Sa kabilugan ng buwan (bulan allum) nangingisda ang mga Sama ng Tawi-tawi sa dakong silangan dahil sa panahong ito nagtitipon ang mga isda sa mga bahura sa paligid ng isla ng Bilatan. Sa panahon ng bagong buwan (bulan anak), lumilipat sila sa kanluran sa paligid ng Sanga-sanga para sa pangingisdang gumagamit ng lambat. Namamana sila at nangingilaw sa panahong walang buwan (bulan matai) (Nimmo 2001:82, 92).

Sa Sibutu, sa bulan allum din dumadako sa baybay-dagat ang mga isdang limburuk kaya maraming namumulot nito. Ginagamit itong okasyon para magtipon at magsaya (Ambrosio 2000:39). Dahil sa pagtitipon ng maraming tao sa mga lugar pangisdaan, isinasabay na rin ng mga Sama ang pagdaraos ng mga ritwal. Buwan ang sinasangguni sa pagtatakda ng petsa ng mga okasyong ito.

Iniaayon ng mga magsasaka ang ilang yugto ng pagtatanim sa anyo ng buwan. Sa pagtatanim ng kamote, ginagawa ng mga Ipugaw ang paglilinis (mangu’ma) sa panahon ng tiyalgo’, ang ikalawang buwan bago anihin ang palay, o sa panahon ng lawa’ng, ang ikaapat o ikatlong buwan bago magtanim ng binhi (Lambrecht 1957:3). Sa oras ng mendawan o kabilugan ng buwan, sinisimulan ng mga Subanen ang pagtatrabaho sa lupa. Hinihinto nila ang pagtatrabaho ng dalawa hanggang tatlong araw makaraan ang kabilugan dahil sa paglabas ng mga hayop na sumisira ng mga pananim gaya ng daga, unggoy at baboy damo. Makaraan ang ikatlong araw saka nila ipinagpapatuloy ang pagtatrabaho sa lupa (Hannaway 1996:303).

Mas tiyak ang pagtaya ng mga Manobo sa pagtatanim nila, bagay na personal na nasaksihan ng mga nag-ulat. Umuulan diumano nang malakas bago ang katunawan at kabilugan ng buwan. Kaya pinakamainam magtanim siyam na araw bago katunawan at isang araw bago kabilugan. Sa pagtatanim ilang araw bago ang mga anyong ito ng buwan, matutubigan nang husto ang mga butong itinanim o ang bagong umuusbong na halaman dahil sa pag-ulan. Ayon kina Hires at Headland (1977:70), umulan nga ng apat hanggang anim na araw bago kabilugan at katunawan ng buwan sa lugar na pinag-aaralan nila.

Ano ang kinalaman ng anyo ng buwan sa hanapbuhay ng mga Pilipino, sinauna at kasalukuyan? Wala pang nagagawang siyentipikong pag-aaral sa Pilipinas para tiyakin ang ugnay ng buwan sa mga gawaing gaya ng pagsasaka at pangingisda. Ngunit sa mga impormasyong nakalap, anyo at liwanag ng buwan ang nagsisilbing pananda sa paghahanap-buhay dahil sumasabay rito ang ilang mga kalagayang mainam at di-mainam sa pagtatrabaho. Sa mga mangingisda, matagal nang batid ang kaugnayan ng buwan sa paglaki at pagkati ng tubig na nagtatakda ng galaw at buhay ng mga yamang-dagat, laluna ng mga isda. May kinalaman din ang mismong liwanag o kawalan ng liwanag ng gabi sa galaw ng mga isda, bagay na  natatantya rin sa anyo o edad ng buwan. Bagaman sinasangguni rin sa pagtatanim ng palay ang buwan, mga bituin ang nagsisilbing pananda ng mga katutubo sa ganitong gawain na nangangailangan ng panahong mas mahaba sa isang buwan.

Pagsasagawa ng Ritwal. Anyo rin ng buwan, karaniwa’y kabilugan, ang ginagamit sa pagtatakda ng mga ritwal. Itinuturing ng mga Kankanaey at Ibaloi ng Cordillera na pinakamainam na panahon para sa mga ritwal ang beska/balal. Ito ang unang paglitaw ng hating buwan. Kung paanong lumalaki ang buwan, ganoon din diumano umuunlad ang isang pamilya. Dahil dito kaya ginagawa ang mga ritwal sa panahong palaki ang buwan. Sa panahon ding ito nagbabalik ang mga anito sa kanilang tahanan mula sa paglalakbay kaya madali silang matawagan (Sacla 1987:161).

Laging magkasama sa mga dasal at pag-aalay ng mga Kankanaey ang araw at buwan. Sa dasal kaugnay ng sabusab, isang pag-aalay upang pagalingin ang may sakit, isinalaysay ang pag-aaway ng araw at buwan (Vanoverbegh 1972:90, 110). Kabilugan ng buwan kung idaos nila ang pakde, pag-aalay na humihiling kay Kabunian na pangalagaan ang mga pananim at ang komunidad mula sa bagyo, taggutom at iba pang kalamidad. Iniuugnay nila ang kabilugan ng buwan sa magandang pananim at masaganang ani (Picpican 1974:502).

May mga ritwal ang mga Tagbanua ng Palawan na ginagawa sa kabilugan ng buwan. Isa rito ang seremonya ng bilang na alay sa kaluluwa ng kamag-anak na nagdulot ng sakit sa isang miyembro ng pamilya. Ginagawa rin sa kabilugan ng buwan ang seremonya ng pagdiwata para kay Mangindusa, ang pinakamataas nilang diwata. Pasasalamat ito sa ginawang anihan at paniyak sa kagalingan ng mga taong lumahok sa seremonya. Madali raw makita ng mga diwata ang ginagawang ritwal sa kabilugan ng buwan (Fox 1982:190, 212).

Para magpalakas ng kapangyarihan ang mga djinn o babaylan ng mga Sama ng Sulu at Tawi-tawi, idinaraos nila ang seremonya ng djinn tuwing ikatlong buwan. Nagtitipon-tipon sila sa ika-15 gabi ng buwan (kabilugan) para sa ritwal. Habang nagsasayaw, pinapasok sila ng kapangyarihang tinawag din na djinn. Ito ang tumutulong sa pagsugpo sa mga masasamang ispirito na dahilan ng mga sakit (Nimmo 1975:4).

Sa tuwing papalaki ang buwan ginagawa ng mga Gubatnon Mangyan ng Mindoro ang ilan nilang ritwal. Nag-aalay sila ng taunang sakripisyo na tinawag na biyaya bago magtanim sa pagitan ng Abril at Hunyo upang humiling ng masaganang ani. Makaraan ang anihan ng Nobyembre at Disyembre, naghahanda sila at nag-aalay naman ng pagkain o atuy para hilingin ang mabungang produksyon nila ng pulut-pukyutan (Kasberg 1994:117-126).

Pagdiuatahan o panawagtawag ang seremonyang idinadaos ng mga Mamanua ng hilaga-silangang Mindanaw sa kabilugan ng buwan. Ito ang laganap na “nocturnal prayer ceremony” na may mga dasal na hinihinuhang nasa sinaunang wika nila. Sa oras ng seremonya, manaka-nakang tumitingin sa sumisikat na buwan ang tambayon, ang manggagamot ng mga Mamanua (Maceda 1957:278, 282; Rahmann 1985:267-275).

Karaniwang Enero ginagawa ang seremonyang ginem ng mga Bagobo. Idinaraos ito sa simula ng paglitaw ng buwan sa kanluran sa panahon ng bagong buwan o sa pagtatapos ng unang kwarto o kaya ay sa kabilugan nito sa silangan. Pagpapasalamat ito sa mga diwata, pag-iwas sa sakit at iba pang panganib, at pagtataboy sa  mga masasamang ispirito (Benedict 1916:95; Cole 1913:111).

May dalawang dahilan kung bakit bahagi ng mga katutubong ritwal ang buwan. Unang dahilan ang pagtingin dito bilang diwata o kinatawan ng diwata. Sa ganitong pagtingin inaalayan ng mga ritwal at dasal ang buwan. Ikalawang dahilan ang paggamit sa buwan sa pagtatakda ng panahon. Karaniwang itinatakda ang mga ritwal sa panahong papalaki o papaliwanag ang buwan. May nagpaliwanag na panahon ito na nasa kanilang tahanan ang mga anito o diwata kaya madaling maugnayan. Naniniwala rin ang ilan na madaling makita ng mga ito ang mga ritwal sa liwanag ng bilog na buwan.

Kapalaran  at Putikaan. Noong siglo 18, iniulat ni Ortiz (1731:110). na naniniwala sa mga buwenas at malas na araw ang mga Indio. Sinabi niyang may mga sinasangguning manuskrito o libreto ang mga ito na kailangang sunugin. Sinusugan ito ni Cavalleria (1886:262) noong siglo 19 nang iulat niya na sinasangguni ng mga Moro ng Basilan ang mga libretong tinatawag na cuticaan para malaman kung  magiging maganda o hindi ang kanilang biyahe. Kitab-pakutikan ang tawag ni Blumentritt (1895:66) sa mga libretong kinokonsulta ng mga Maguindanao para malaman ang mainam na oras para maglakbay.

Hanggang ngayon, ito pa rin ang sinasangguni ng ilang grupo ng mga Pilipino sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. May sanggunian ng kapalaran ang mga taga-Quezon, Panay at Tawi-tawi na hawig sa isa’t isa at sa mga ginagamit sa ibang bahagi ng daigdig ng Malayo. Putikaan ang tawag dito sa Tawi-tawi. Nakahanay rito ang gabi-gabing anyo/edad ng buwan at ang mga katumbas na hayop at kapalaran.

Sa Signosan ng Panay, hinati sa dalawang bahagi ang 30 gabi ayon sa edad/anyo ng buwan: odto an bulan at hi kamatayon ng bulan. May hayop na nakatakda para sa bawat gabing edad/anyo ng buwan na nagsasabi ng kapalaran ng tao (Porras 1919:9-12).

Ang unang araw ng paglitaw ng buwan mula kamatayan o katunawan, halimbawa, ay sinasabing araw ng kabayo. Maganda diumano ang araw na ito para sa lahat ng gawain – magiging maayos ang paglalakbay, madaling makita ang mga bagay na kailangan, madaling tumubo ang anumang itatanim, magandang tiyempo ito sa pagharap sa maykapangyarihan, at magiging masunurin sa magulang at Panginoon ang ipapanganak sa oras na ito bukod sa magiging mahaba ang buhay dahil sa abilidad (Porras 1919:9).

Malas na araw naman ang ikapitong gabi ng paglaki ng buwan na iniugnay sa sarabawa (labuyo?). Hindi mababayaran ang ipinautang, mahihirapan namang makabayad kung mangungutang, at mabibingit sa kamatayan ang sinumang magkasakit sa panahong ito (Porras 1919:10).

Hawig ang Signosan ng mga Bisaya sa isa sa mga putikaan na nakuha ko sa Tawi-tawi liban sa pangyayaring Kristiyano ang mga tauhang binabanggit sa una. Nasa Kahon 5 ang paghahambing ng mga hayop na kaugnay ng bawat gabi o edad ng buwan.

Bagaman may mga inilalathalang sanggunian ng kapalaran gaya ng Signosan at may kani-kaniyang kopya ang mga nakausap kong taga-Tawi-tawi,  mga piling tao pa rin ang karaniwang sinasangguni sa bagay na ito gaya ng mga babaylan, imam o matatagumpay na mga tao.

Nabagong Pagpapahalaga sa Buwan

May kahalagahang pangrelihiyon, praktikal, at pangkamalayan ang buwan para sa mga sinauna at kasalukuyang Pilipino. Kabilugan o katunawan nito ang mga mahahalagang panahon sa mga gawaing pangritwal at  panghanapbuhay. Binigyan ng magandang pakahulugan ang papalaking buwan kaya sa panahong ito ginagawa ang mga ritwal at ang iba’t ibang gawain. Ito rin ang panahon para sa pagpapaibayo ng kakayahan at kapangyarihan ng mga piling tao gaya ng mga babaylan. Itinakda ng tiyak na pagbabagong-anyo ng buwan ang ritmo ng buhay ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino nang mas mahaba sa isang araw.

Kristiyanismo ang isang dahilan ng pagbabago ng pagpapahalaga sa buwan ng mga Pilipino. Nang supilin ng mga paring Kristiyano ang katutubong relihiyon, kasamang naging biktima ang buwan yamang maraming katutubong ritwal ang kaugnay nito. Iniugnay ito ng mga Espanyol sa kadiliman at sa mga bagay na sinasaklaw ng demonyo. Bunga ng pag-aakalang sinasamba ng mga katutubo ang buwan, tuwiran itong ipinagbawal gaya nang pagbabawal sa pagsamba sa mga anito, bato at likha. Ani Oliver: “Dalita pala nang banal na tauong Christiano, na morahin ang P.D.s nang mga hunghang na tauo, Christiano man, di man Christiano, caya ybig nila na houag nauang liñgonliñgonin nang tauo ang Anito, ang Bouan, ang Bato, houag ariing D.s ang hindi D.s….” (Oliver 1995:7).

Pero hindi lubusang nawalan ng halaga ang buwan dahil kinikilala rin ito ng Kristiyanismo na batis ng liwanag gaya ng araw at mga bituin. Ginamit din itong simbolo ng simbahang Katoliko. Makikita sa mga retablo at patsada ng mga simbahan ang buwang may mukha, kasama ang mga bituin at araw na may mukha rin. Bilang sagisag, nanatili sa mga kilusang milenaryo ang kahalagahan ng buwan. Sa mga ito nagkaroon ng puwesto sa watawat ang buwan gaya nang inilagay ng Moncado Alpha and Omega sa Hilagang Cotabato na tatlong hating-buwan sa tabi ng tatlong bituin sa watawat ng Pilipinas (Paluga 2000:29-30).

Mangyari pang di nawawala sa mga Muslim ang kahalagahan ng buwan. Sa unang pagkakita sa buwan makaraang mawala ito ng ilang gabi sa panahon ng Ramadan sinisimulan ang kanilang pag-aayuno. Makikita rin ang patuloy na pagpapahalaga sa buwan sa hanay ng iba pang mga grupong etniko. Sa hanay ng mga ito madarama ang patuloy na sentrong papel ng buwan sa mga paniniwala, ritwal at pang-araw-araw na buhay nila gaya nang mga nabanggit. Patuloy itong dinadasalan, sinasangguni at ginagawang sagisag.

Hanggang sa kasalukuyan, patuloy pa ring  ipinagtatanggol ng mga katutubo ang buwan laban sa mga ahas na lumululon dito tuwing may eklipse – ang ahas na bakunawa ng mga Bisaya at Bikolano at ang ahas na laho ng mga Tagalog, Sama at Tausug. Ganito pa rin kahalaga sa kanila ang buwan. Ayaw nila itong mawala sa kanilang buhay.

Pagbubuod

Ang pag-aaral ng etnoastronomiya ay pag-aaral kung paanong ang mga pananaw at kaalaman ukol sa mga penomenang astronomiko ay nagsilbing patnubay ng mga grupong etniko sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Sa maigsing papel na ito, inilahad ang ilang halimbawa kung paanong inimpluwensyahan ng mga paniniwala at kaalaman ng ilang kulturang Pilipino ukol sa buwan ang kanilang sistema ng pagpapanahon, paghahanap-buhay, pagsasagawa ng ritwal at pag-alam ng kapalaran, bukod pa sa pananagisag.

Mamamalas mula rito ang malaking pagpapahalaga ng mga sinauna at kasalukuyang Pilipino sa buwan. Nagkaroon ng pagbaba sa pagpapahalagang ito bunga ng pagpasok ng Kristiyanismo, kalendaryong Gregoryano at ng tinaguriang modernong sistema ng pamumuhay sa katutubong kultura kabilang ang mga kanluraning paniniwala at kaalaman. Sa kabila nito, nananatili ang mataas na pagsasaalang-alang sa buwan laluna ng mga grupong etniko, Muslim at kilusang milenaryo na matagal na itinuring na labas sa pangunahing daloy ng buhay pambansa.

Sa kabuuang pag-aaaral at pag-unawa ng kasaysayan ng pagbabago ng kamalayan at kabihasnang Pilipino, gayunman, hindi maaaring isantabi ang malaking bahagi ng mamamayang bumubuo ng bansa. Hindi maaaring isantabi ng mga edukado at urbanisado ang sistema ng katutubong kaalaman na patuloy na pumapatnubay sa pag-iisip, pagkilos at pamumuhay ng malaking bahagi ng mamamayan. Kung tutuusin, bahagi rin ito ng sistema ng kaalamang  gumagabay sa kanilang pag-iisip, pagkilos at pamumuhay.

Kahon 1: Mga Katawagan sa Araw, Buwan at Bituin Araw                         Buwan                           Bituin Tagalog (Tag)                           ‘áraw                          buwán                            bituín Cebuano (Seb)                            ‘adlaw                        búlan                              bitú’on Ilokano (Ilk)                                init                             búlan                              bitúin Hiligaynon (Hil)                          ‘adlaw                        búlan                              bitú’on Bikol (BklN)                                ‘áldaw                        búlan                              bitú’on Samar-Leyte (SL)                      ‘adlaw                        búlan                              bitú’on Pampango (Pmp)                       ‘áldo                           búlan                              batwín Pangasinan (Png)                       ‘ágiw                          bulán                              bitiwin Itbayat (IvtI)                               ‘áraw                         vúgan                             vituin Ivatan (Ivt)                                  ka/araw                      vohan                             vitohin Bontoc Guinaang (BonG)         ‘algíw                         bólan                              taláw Ipugaw, Batad (IfgBt)               ‘algáw                        bu:lan                             bittu:an Inibaloi (Ibl)                               ‘akiw                           bólan                              talaw Isneg (Isg)                                     ‘algaw                        bu:la:n                            bittuwan Kalinga, Guinaang (KlaG)         ‘algáw                        bulán                              bitúwon Kankanaey (KnkN)                    ‘agiw                          bówan                            taláw Sambal, Botolan (SblBt)             ‘alló                            búwan                            bitú’in Tagbanua, Kalamian (TbwK)      kaldaw                        búlan                             dumakil Maranao (Mar.)                           daw/n/daw                 ‘olan                               bíto’ón Maguindanao (Mgd)                   ‘adlaw                        ‘ulan                               bitú’on Subanen, Sindangan (SubS)        gindaw                       búlan                              bitún Sama (Sml)                                    illaw                           búlan                             mamahi Tausug ((Tsg)                                 ‘adlaw                        búlan                             bitú’un Manobo, Ilianen (MbI)                ‘andiw                        búlan                             bitú’in Binukid (Bkd)                              ‘áldaw                        búlan                              bítu’in Mansaka (Msk)                             ‘allaw                         buran                             bitú’un Batis: Yap 1977:21, 64, 81

Kahon 2: Mga Anyo ng Buwan ng mga Sinaunang Tagalog 1. bagong bouan – katunawan ng buwan 2. bagong cungmilay – bagong silay o muling pagpapakita ng buwan  (parang  kilay) 3. malacarit – paglaki ng buwan mga tatlo o apat na gabi mula sa muling pagsilay; manipis pa at para ngang talim ng karit ang itsura 4. malasuclay – patuloy ang paglaki ng buwan; parang suklay na 5. palaba, nagpapalaba bouan – pabilog ang buwan 6. pagdadamag – kabilugan ng buwan; buong magdamag na sumisikat ang buwan 7. laibna – papaliit na ang buwan; tatlo o apat na araw makaraan ang kabilugan ng buwan 8. pingas na;  nagcolang na – nabawasan na ang kabilugan ng buwan at simula na ng pagliit nito 9. molan dilim – patuloy na pagdilim ng gabi bunga ng patuloy na pagliit ng buwan 10. marororogna – simula ng pagkadurog o pagkatunaw ng buwan 11. saicapat bouan 12. saicatlon bouan 13. matotonao na – pawala na ang buwan; sa pagkakataong ito,  inuusal diumano ng mga Tagalog: “Bouang panginoong  co payamanin mo aco.” Batis: San Buenaventura 1613:395;  San Antonio 2000:134, 263, 276

Kahon 3: Mga Anyo ng Buwan sa mga Sinaunang Bisaya 1. subang – katunawan ng buwan o kilat-kilat; tila kapirasong kidlat ang buwan 2. gimata – “pagbukas ng mata,”1 parang karit ang buwan makaraan ang isa o dalawang gabi;  “ungut,” pagsasara ng bibig ng bata habang sumususo sa ina 3. hitaas na an subang – mataas na ang buwan; tatlong araw na ito 4. balirig  – ikaapat o ikalimang gabi ng buwan 5. odto – malapit na sa tuktok ang buwan 6. odto na an bulan – nasa tuktok ang buwan; maliwanag ang kalahati; unang kwarto 7. lakad – simula ng pagbilog ng buwan; lampas na sa balakid 8. maalimangona – higit na sa kalahati ang buwan; parang alimango 9. paghipono, takdul, ugsar, dayaw – kabilugan ng buwan2 10. madulumdulum – pagliit at pagdilim isa o dalawang gabi makaraan ang kabilugan; tinatawag ding banolor dahil sa paglubog nito sa kanluran bago magbukang- liwayway (parang  taong namatay bago isilang ang anak o apo). 11. parik – ikaapat o ikaanim na gabi ng pagliit; pagpatag ang ibig sabihin: dahil matagal bago sumikat ang buwan, mahaba ang oras ng kadiliman para sa pagsasayaw ng mga mangkukulam, bagay na nakakapatag ng lupa. 12. maalimangona – papaliit; parang alimango 13. katin -  huling kwarto ng buwan 14. lakad na an magsag-uli – lampas na sa ikalawang balakid sa ika 24 o ika-25 gabi kaya tuluy-tuloy na sa pagkatunaw 15. malasumbang – simula ng kamatayan o katunawan ng buwan ika-29 na gabi; nawawala ang buwan ng isa o dalawang gabi na nangangahulugan na namatay ito, nawala o nangaso Batis: Scott 1994:121-122 1. “Gumising”o “magbukas ng mata,” ayon kay P. Francisco Alcina (Fernandez at Koback 1985, 473). 2. Daiao kay Alcina. Ibig sabihin, “buo na at karapat-dapat na purihin” (Fernandez at Koback 1985, 473).

Kahon 4: Kasalukuyang Katawagan sa mga Anyo ng Buwan bilog        ¾ paliit           ½ paliit         ¼ paliit      tunaw          ¼ palaki    ½ palaki      ¾ palaki Itbayat                   tuxud                                parang du                         samurang                       parang du Batanes                                                           ka’pus                                                                    katuvu (Yamada 1967: 161) Bontoc Igorot1 fitfitay-eg  katolpakana/  kisulfikana   signaana/      limeng/         fiskana       manowa/     katnowana/ (Jenks 1905:219)                     tilpakan                               kafanikana   maamas’                           malang’ad   napno’ Kankanaey2 inat                                   manbakas                           lened                               beska (Sacla 1987:8) Ibaloi                     pingil                                 dened                                 nedned                            balal (Sacla 1987:8) Ibaloi                     maipingil/   apignisan         mangka         akootik        nedned/         ixai            taddo            mangka (Scheerer 1904:     abuknol                               kootik                                dened            balalto       balalto          buknal 158, 162) Ipugaw                  nuntamung                          langad                                 lanup                             nakayang (Wilson 1955:8) Ibanag                   mappannu                           zilam                                  bagu-vulan                     tuguiram (Gatan 1981: 93-94) Samar-Leyte          kabog-os                             kawara                               gimata                            maghiabot (Arens 1971:4-5) Palawan                  magdarakla     alut              bungal at      kurang at       lanad           timbuwan     bungal           tilug (Revel 1990:           talikwad                              maguli           bungal          pinataj                                                   labu 190-194)                                                                             uli timbuwan Subanen               mendawan                             su gektu                              su gepuus   gletaw          gektu bata’ (Hannaway 1996:                                              gulang                                                                          bulan 299-306)                                                           bulan Subanen              mandawan      gektu              minsan liu    dua liu            mipupus       bata             gektu bata      minsan liu (Christie 1909:                           gulang            gulang                                                      bulan           bulan 110)                                     bulan           bulan 1. Naglista rin si Nolasco ng mga anyo ng furan (buwan) ng mga Khininaang Fontok:  feskarna (new moon), katluna (quarter moon), kadwana (half moon), chakerna (full moon), kafan-ikhana (¾ moon), kadwana (half moon), lemeng (no moon) (Nolasco n.d:11). 2. May mga pagkakaiba ang mga katawagang ginagamit ni Sacla: naging beskal ang balal ng Ibaloi sa pahina 160;  naging teke ang Kankanaey inat sa pahina 160; naging dened ang Ibaloi nedned sa pahina 160; naging mekidaw ang Ibaloi dened sa pahina 160. Iba-iba marahil ang ininterbyu ni Sacla kaya iba-iba ang katawagan. Sana’y pinansin niya ito at ginawan ng paliwanag (Sacla 1987, 8, 160).

Kahon 5 Panay Signosan                                             Tawi-tawi Putikaan                                   Malay Rejang (Porras 1919: 9-12)                                            (Ambrosio 2000:102)                                  (Skeat 1965: 664) nahauna nga lati – kabayo                          sahali bulan – kurah (kabayo)                             kuda (kabayo) 2. ikaduha nga lati – tidy                                   duahali bulan – kedjang                                     kijang (usa) 3. ikatlo nga lati -  tigre                                     tallohali  bulan – halimaw                                  harimau (tigre) 4. ikapat nga lati – pusa                                     upathali  bulan – kuting                                     kuching (pusa) 5. ikalima nga lati – baka                                   limahali bulan  – sapih (baka)                            sapi (baka) 6. ikan-um nga lati – karabaw                           unumhali bulan – kabaw  (kalabaw)                 kerbau (buffalo) 7. ikapito nga lati -  sarabawa                            pitohali bulan – ambaw (daga)                          tikus (daga) 8. ikawalo nga lati – anwang                             walohali bulan – lamboh                                    lembu (ox) 9. ikasiam nga lati  – ayam                                 siyamhali bulan  – iroh (aso)                               anjing (aso) 10. ikapulo nga lati – naga                                hangpu kasubangan bulan – naga (dragon)       naga (dragon) 11. ikapulo kag isa nga lati – kanding               tag-isa kasubangan bulan – kambing                  kambing (kambing) 12. ikapulo kag duha nga lati  -  baboy            tagdua kasubangan bulan – bagaybay              mayang (palm-blossom) 13. ikapulo kag tatlo nga lati – gadya                 agtu kasubangan bulan – gadja (elepante)        gajah (elepante) 14. ikapulo kag apatnga lati – leon                     tag-upat kasubangan bulan  – singah (shell)     singa (leon) 15. ikapulo kag lima (ugsad)  – datong esda     damlag -  estah (isda)                                        ikan (isda) 16. nahauna nga himatayon – bagaybay            tambulbod – baboy                                            babi (baboy) 17. ikaduha nga himatayon – banog                   duakupan bulan – sambulaan  (agila)                lang (agila) 18. ikatlo nga himatayon- talimbaga                   ukupan bulan – lahipan (alupihan)                    lipan (alupihan) 19. ikap-at nga himatayon – banag                     patkupan bulan – payokan  (pawikan)               baning (pagong) 20. ikalima nga himatayon – talonanon            ganap kauhan bulan – hanto (sakit ng paa)        hantu (ghost) 21. ikan-um nga himatayon – oling                    siyam kamatayan bulan – papao (kape)             arang (uling) 22. ikapito nga himatayon – tao                         walo kamatayan bulan  – taho (luya?)                 orang (tao) 23. ikawalo nga himatayon – yawa                    pito kamatayan bulan – ullang                           laut (laot) 24. ikasiam nga himatayon – labilabi                 unum kamatayan bulan – pagi                           pari (pagi?) 25. ikapulo nga himatayon – lansang                 lima kamatayan bulan  -  pasok (kahoy)            pasik? 26. ikapulo  kag isa nga himatayon – apan        upat kamatayan bulan – mamayang                   gunong (bundok)) 27. ikapulo kag duha nga himatayon -  aborra   tu kamatayan bulan – binatang (hayop)             gula (asukal) 28. ikapulo kag tatlo nga himatayon -  tiyan      dua kamatayan bulan – hilam (lamok)               punai (kalapati) 29. ikapulo kag apat nga himatayon – kahoy     hang kamatayan bulan – ayam (manok)             daun (dahon) 30. ikapulo kag lima nga himatayon – danaw    ganap katluan bulan – Nabi Mohammad           sani (langgam)

---

Ang artikulong ito ay unang nalatlaha sa Daluyan Journal ng Wikang Filipino Tomo 23, 1-2 (2006), pp. 87-101.