Shouting in Bronze

November 30, 2011 by  
Filed under blogs

XiaoBoniThe Lasting Relevance of Andres Bonifacio and His Monument in Caloocan

By Michael Charleston Chua

Amidst the concrete jungle in the middle of the city of Caloocan, amongst the smog of pollution, stands the dignified figure of Andres Bonifacio—national hero, Founder of the Katipunan, Father of the Filipino Nation, the great plebeian who spearheaded the Filipino revolution against the Spaniards.  The Bonifacio Monument is mute, but Bonifacio’s eyes made of bronze were shouting, reminding us for a moment to stop from the gray and frenzied hurly-burly of city life, and reflect on the greatness of the “Supremo.”

Andres Bonifacio (b. 30 November 1863, d. 10 May 1897), was a self-taught orphan who became a theater actor and an employee of two international companies in Manila.  His social consciousness and deep understanding of his culture led to his involvement in Dr. José Rizal’s La Liga Filipina, and in founding the Kataastaasang Kagalanggalangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan (The Highest, Most Venerable Association of the Sons of the People), or the Katipunan, in 1892.  The movement’s membership increased when he assumed the leadership as the “Supremo” and in August 1896, started the revolution which will eventually bring down the three centuries of Spanish domination in the Philippines.  In 1897, when politics prevailed among the Katipuneros in Cavite, Bonifacio was replaced by Gen. Emilio Aguinaldo as leader of the revolution, in a series of events which led to the Supremo’s execution by men from the organization he himself founded.

Work on the monument started when Doña Aurora Aragon-Quezon placed a cornerstone on the site on the birth anniversary of Bonifacio, 30 November 1929.  A competition was launched and sculptors submitted proposals for the design of the monument using aliases.  The design chosen was that of Guillermo Tolentino, a graduate of classical sculpture in Rome.  The monument, which was inaugurated on 30 November 1933, is regarded as one of the world’s finest monuments.

At the top of the 45 feet high obelisk is a figure very similar to the classical sculpture “Winged Victory.”  The octagonal base represents the first eight provinces that revolted against Spain in 1896.  Around the obelisk, 23 figures in darkened bronze depict the events that led to the Philippine Revolution:  The execution of the three martyr priests Gomez, Burgos at Zamora, and the injustices committed by the Spanish colonizers against the Filipinos.

The dominating figure of course is that of Andres Bonifacio, calm and dignified amidst the turbulent events around him, with bolo on one hand and a revolver in the other.  Behind him is the figure of Emilio Jacinto, brains of the Katipunan, and a standard bearer.  Surrounding the triad are two bolo-wielding Katipuneros symbolizing the spirit of the first cry of the revolution in Balintawak—the call to arms and the people’s response to this call.

The monument was constructed during the time when the issue of Philippine Independence from the Americans was being deliberated upon, and when many of those who participated in the revolution led by Bonifacio were still around—nationalistic feeling around the country was very much intense, and not a few got emotional seeing the monument.  Some say, that although Tolentino sculpted all the other figures in the realistic style (where the pain and suffering of the Filipinos were greatly manifested), the figure of Bonifacio in Barong Tagalog was the only figure done in the classical style (imitating the Graeco-Roman figures that show no emotions).  It was said that this is what the Americans wanted because a defiant Bonifacio might inspire another rebellion.

But according to Tolentino’s student, Napoleon Abueva, the suffering figures and the dignified Bonifacio shows that whatever happens, they will prevail:

“…the hooded head with the ever-tightening garrote about to nip a life, the hapless mothers and forsaken children in Tolentino’s monumental masterpiece, allow us to relive the sufferings and dire consequences of the times… The tragic related events and corresponding feeling of desolation, of hopelessness that Tolentino’s figures evoke, contrasted by the stance of soaring confidence and hope in Bonifacio’s expressive gesture, together with the defiant bolo-wielding compatriots, provide a reassuring promise of eventual success at all costs—reminding us of an old saw which goes this way: Great was the sacrifice and great was their reward.”

For Abueva, a look at the monument will give a feeling of pride in the resilient Filipino spirit, “…the legacy of a promising tomorrow gleaned from a cruel and troubled past, the accounts and instances of utterly depressed feeling, buoyed up and transformed to lofty feelings of inherent pride and enrichment of the Filipino soul…”

The monument is a testament to the superiority of Tolentino as a visual historian.  In preparation for the construction of the monument, he interviewed people and went to the extent of using the bone structure of the Supremo’s sister, Espiridiona Bonifacio, in making the head of the Supremo.  Despite the research, the monument was not spared from controversies.  It depicted Bonifacio far from the stereotype of him at that time as a man dressed in camisa de chino with a bolo at one hand and the Katipunan flag on the other, yelling like wild.  Ambeth Ocampo writes:

When the protests came in, Tolentino countered his critics with his research. The likeness was based not only on a photograph of Bonifacio, but on the bone structure of his sister Espiridiona as well. Interviews of surviving Katipuneros gave an idea of his attire and revealed that, contrary to popular belief, Bonifacio favored in battle his gun over his bolo. One account says that on their way to Caloocan in 1896, many Katipuneros traveled disguised as women to get past the Spanish police and military. To make his baro’t saya more convincing, Bonifacio had to leave his bolo behind and take his gun instead. Tolentino left no stone unturned in his research, and he was prepared to show documentation for such minute details as the position of the holster on Bonifacio’s belt. Over and above all this, Tolentino even consulted espiritistas to discern the true likeness and character of Bonifacio.

In 1973, the title National Artist for Sculpture was conferred on Tolentino in 1973.

The site of the monument in Caloocan was aptly named “monumento” by the people themselves, and for a long long time it was the landmark for traveller’s from the north that they’re entering Manila through the MacArthur Highway.  That’s why the sight of the monument gives a feeling of journey’s end, until the North Luzon Expressway and Abueva’s The Transfiguration replaced monumento as Manila’s gateway from the north.

Today, because it has become part of the daily lives of the people of Caloocan, it seems that the monument is being neglected and only a few people notice the beauty and ponder on the significance of the monument.  But recently, the monument caught attention once again in 2002, when its transfer to faraway Tala in the same city was proposed by Mayor Rey Malonso to give way for the Light Rail Transit Extension.  This move was prevented by a resolution by the National Historical Institute, signed by its chairman Ambeth Ocampo, which reminds everyone that the Bonifacio Monument is a national shrine and that transferring it would be against the law.

The lasting relevance of the monument is a reflection of the continuing importance to the people of the life and heroism of Manong Andres himself.  Militant groups, in many protests, rally around another statue of his in Manila.  In 1997, a book by the American historian Glenn Anthony May who brought out questions on what we know about the Supremo, sparked a debate among scholars on the Philippines.  With the centennial of the Philippine Revolution and the Proclamation of Philippine Independence in the 1990’s, recent scholarship clarified misconceptions.  Before, the impression was that the educated Gen. Emilio Aguinaldo was superior in terms of leadership and military skills than the impulsive Bonifacio.  But the Supremo was found out to be an excellent organizer with a movement whose members spread out across the archipelago (Ferdinand C. Llanes (ed), Katipunan:  Isang Pambansang Kilusan, 1994); a military tactician informed of pre-colonial war strategies of the Filipinos which used the natural environment to their advantage (Zeus A. Salazar, Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas, 1997; Zeus A. Salazar, Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila, 1995); the first president of the revolutionary government (and of the country) who had a clear idea of the Filipino nation in Katagalugan, which he defined as all people who were born in the whole archipelago and not just the Tagalogs (Milagros C. Guerrero, et. al., Andres Bonifacio and the 1896 Revolution, 1996); and the leader who urged his compatriots to have bait, puri at dangal (rooting itself to the values of our ancestors) just as they were brave (Milagros C. Guerrero, Pagtanaw sa Kasaysayan, Paghahanda sa Himagsikan:  Mga Ideya ng Katipunan, 1892-1897, 1998).  With these and many other new studies, Andres Bonifacio emerges as a leader who wanted not just mere political independence, but kaginhawahan—materially and morally free—just as our ancestors were before the colonizers came.  They remain to be our aspirations for a better country, the same one that Bonifacio and our forebears before us fought for and symbolized by his monument.

Landmarks, such as the Bonifacio Monument, are reminders of our past that made us what we are today.  Landmarks do not feed us physically for sure.  But man doesn’t live by bread alone, for he has a soul that searches for identity and belonging.  The monument is a proud reminder of the greatness of our bloodline we all belong to, and of the victorious revolution we waged in 1896-1898.  To neglect these national treasures is like forgetting our own personal past and genesis—amnesia—and forgetting the heroes of 1896 is like forgetting the sacrifices of our own parents.  If we would lose the landmarks of our past, how would we ever know where we are, and where we are going as a nation?

As we gaze upon the Supremo and the men and women around that obelisk, let us think about the sacrifices of those before us who did not sleep in the dark of night, those who sacrificed their lives for the freedom of their children—for us.  They want us to carry on with what they had fought for, not by the bolo in a time of revolution, but simply by being productive and vigilant citizens, just like the Supremo more than a hundred years ago.  As if we can hear him call on us from those bronze figures once again with his words from the Dekalogo ng Katipunan:  “Ang pagsusumikap at pagpipilit na kumita ng ikabubuhay ay nagpapahayag ng tunay na pagmamahal sa sarili, sa asawa, anak, kapatid, at kababayan.” (Diligence in the work that gives sustenance to thee is the true basis of love — love for thine own self, for thine wife and children, for thine brothers and countrymen.)  Personally, I see the monument as a reminder of how a working class hero made a difference, and how we can too.

22 March 2004 / 22 May 2007

University of the Philippines at Diliman

Consulted Works and Sources:

Acero, Francis.  Thoughts on the Bonifacio Monument.  Online, Internet.  Available URL:

Agoncillo, Teodoro A. The Revolt of the Masses:  The Story of Bonifacio and the Katipunan.  Quezon City, U. of the Philippines P., 1956.

Bonifacio, Andres. “Decalogue” sa The Writings and Trial of Andres Bonifacio (translated by Teodoro A. Agoncillo and S. V. Epistola.  Manila: Antonio J. Villegas; Manila Bonifacio Centennial Commission; University of the Philippines, 1963, p. 1.

Churchill, Bernardita Reyes.  Determining The Truth:  The Story of Andres Bonifacio (being critiques of and commentaries on Inventing a hero, the post-humous re-creation of Andres Bonifacio).  Manila : Manila Studies Association, 1997.

Cristobal, Adrian E.  The Tragedy of the Revolution.  Quezon City: U. of the Philippines P., 2005.

De los Reyes, Isabelo.  The Religion of the Katipunan or the Old Beliefs of the Filipinos (translated by Joseph Martin Yap).  Quezon City:  Teresita A. Alcantara, Ph.D., 2002.

Estrada, Eric and John Realubit.  “Bonifacio Monument Stays Put” in Manila Times, 25 January 2003.  Online, Internet.  Available URL:

FHL Research Team .  The Bonifacio Monument: Hail to the Chief! Online, Internet.  Available URL:

Guerrero, Milagros C.  “Pagtanaw sa Kasaysayan, Paghahanda sa Himagsikan:  Mga Ideya ng Katipunan, 1892-1897,” Kasarinlan:  A Philippine Quarterly of Third World Studies, Vol. 14, Num. 1, 1998, pp. 37-52.

Guerrero, Milagros C., Emmanuel N. Encarnacion and Ramon N. Villegas.  “Andres Bonifacio and the 1896 Revolution,” Sulyap Kultura, Second Quarter 1996, pp. 3-12.

Ileto, Reynaldo Clemeña.  Pasyon and Revolution:  Popular Movements in the Philippines, 1840-1910.  Quezon City:  Ateneo de Manila U.P., 1979)

Llanes, Ferdinand C. (ed). Katipunan:  Isang Pambansang Kilusan.  Quezon City:  Trinitas Publishing, Inc., 1994.

Maceda, Teresita Gimenez.  “The Katipunan Discourse on Kaginhawaan:  Vision and Configuration of a Just and Free Society,” Kasarinlan:  A Philippine Quarterly of Third World Studies, Vol. 14, Num. 2, 1998, pp. 77-94.

May, Glenn Anthony.  Inventing A Hero:  The Posthumous Re-creation of Andres Bonifacio.  Quezon City:  New Day Publishers, 1997.

Medina, Isagani R.  Great Lives:  Andres Bonifacio.  Makati City:  Tahanan Books for Young Readers, 1992.

__________. (ed).  Ilang Talata Tungkol sa Paghihimagsik (Revolucion) Nang 1896-1897 Isinulat ni Carlos Ronquillo y Valdez (Hongkong 1898).  Lungsod Quezon:  U. of the Philippines P., 1996.

Navarro, Arthur M. and Raymund Arthur G. Abejo (eds).  Wika, Panitikan, Sining at Himagsikan.  Lungsod Quezon:  LIKAS, 1998.

Ocampo, Ambeth R.  Bones of Contention:  The Bonifacio Lectures.  Pasig City:  Anvil Publishing, Inc., 2001.

__________.  Bonifacio’s Bolo.  Pasig City:  Anvil Publishing, Inc., 1994.

Salazar, Zeus A.  Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila (salin ni Monico M. Atienza).  Quezon City:  Miranda Bookstore, 1995.

__________.“Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 1.  Mandaluyong City:  Palimbagang Kalawakan, 1997.

__________.  “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 2.  Mandaluyong City:  Palimbagang Kalawakan, 1997.

Sison, Marites.  National Artist Guillermo Tolentino:  Monumental Spirit.  Online, Internet.  Available URL:

Ventura, Sylvia Mendez.  Supremo:  The Story of Andres Bonifacio.  Makati City:  Tahanan Books for Young Readers, 2001.


‘Hero’ man o bayani, ‘mangangayaw’ pa rin ang OFW

August 26, 2011 by  
Filed under blogs

gloria-weblognew 110x110Ni Gloria Esguerra Melencio

Mahaba ang pinagdaanang ebolusyon ng salitang bayani. May ibang kahulugan ito noong sinaunang panahon (mula 5000 Bago kay Kristo hanggang 700 Bago kay Kristo), ayon sa historyador na si Dr. Zeus Salazar sa kanyang lekturang “Ang Austronesyanong baRani Hanggang sa Kasalukuyang Hugis ng Kapilipinuhan” na ipinirisinta niya sa pagdiriwang ng Linggo ng Kasaysayan sa Unibersidad ng Pilipinas kamakailan.

Nakapaloob ang salitang ‘baRani’ (ipinaliwanag ng historyador na nagiging titik g, y at l ang malaking titik R kung kaya maaari itong maging baGani, baYani at baLani) sa wikang gamit ng mga sinaunang taong Austronesyano kung saan kabilang ang lahing Pilipino. Dala nila ang salitang ito magmula sa paglalakad at pandarayuhan ng mga Austronesyano galing sa Formosa (Taiwan ngayon) pababa sa Pilipinas hanggang sa umabot sa Polynesia sa rehiyong Samoa-Marquesa.

Kaugnay ng salitang bayani ang salitang ‘pangangayaw,’ ayon pa kay Dr. Salazar. Sa mga Proto-Austronesyano, tumutukoy ang ‘pangangayaw’ sa ‘kayaw’, ‘ma-nayaw’, ‘mangayaw’, ‘nayaw’ at ‘ngayaw.’ Pagtungo at pagdayo (hindi nangangahulugang pakikidigma sa ilang pagkakataon) ng bayani ito sa ibang pook upang may makuha siyang pagkain, alipin, at iba pang biyayang makapagpapaalwan at makapagbibigay-kaluwagan sa kanya at sa buhay ng ‘banua’ o ‘panua’. Nang sa gayon, nakakamit nila ang ‘ginhawa’ sa ‘banua’ o bayan. Nangangahulugan itong paghinga, buhay, kaluwagan at kaalwanan sa iba’t ibang wika sa Pilipinas.

Ito ang dalumat (konsepto) ngayon ng pagiging bayani ng mga overseas Filipino worker (OFW). Dumadayo (nangangayaw) sila ngayon sa ibang bansa upang maghanap-buhay at kumita ng pera para sa ikabubuti sa pangunahin ng kanilang pamilya. Nagnanais ang bawat OFW na guminhawa.

Tama bang tawagin silang ‘heroes’, tutal ay Araw naman ng mga Pambansang Bayani (National Heroes Day) sa Agosto 30?

“Don’t give us that crap!” sabi ng asawa kong OFW sa loob ng 13 taon, kasabay ng pag-aalimura sa sinumang umimbento ng pagiging bagong bayani ng mga OFW.  Gusto lang daw silang pagkakitaan ng pera ng gobyerno kaya pilit silang tinatawag na bagong bayani samantalang mula pa lang sa ibang bansang pinagtatrabahuan ng mga OFW, alipin ang turing sa kanila ng mga embahada,  gatasan sa airport at balon ng dolyar at pasalubong ng mga kamag-anak.

Mula noon hanggang ngayon, nanatili ang dalumat ng baRani. Ngunit, ayon kay Dr. Salazar, pumasok ang ideya ng ‘bagong bayani’ nang pumasok sa Pilipinas ang ideya ng ‘heroe’ ng mga Espanyol.  Pinaigting ng Propaganda  ang  dalumat na itong may kasamang pag-aalay ng buhay para sa bayan. Hanggang sa naging ‘hero’ ito sa wikang Ingles. Ito ngayon ang umiiral at namamayani sa pampulitika, pang-ekonomya at pangkultural na mga usapin sa lipunang Pilipino.

Samantala, patuloy na nandarayuhan, nakikibaka, nakikipagbuno o nagpapala ng buhangin ang mga OFW sa ibang bansa upang makatikim naman ng ginhawa ang kanilang pamilya sa Pilipinas.


Ang Kasaysayan ng mga Pilipinong Ipinatapon sa Hongkong (1897-1903)

August 25, 2011 by  
Filed under article, features


ni Janet S. Reguindin

Social Sciences Department, Miriam College


Marahil isa na ang Digmaang Pilipino-Amerikano sa mga paksa sa kasaysayan ng Pilipinas na sa matagal na panahon ay hindi masyadong napagtuunan ng pansin. Sa ilang taong pagsasakasaysayan, nakilala ito bilang “insureksyon” sa paniniwalang maliit na reaksyon lamang ito ng mga Tagalog sa kolonyal na pamahalaang Estados Unidos. Dulot ito malamang sa katotohanang ang mga unang nagsa-dokumento ng yugtong ito ay mga Amerikano mismo. Dahilan upang maka-Amerikano rin ang pananaw na madalas na lumilitaw.

Bilang tugon, unti-unting nagsulputan ang mga akda tungkol sa Digmaang Pilipino-Amerikano na nagbibigay-puwang sa kabayanihan ng mga Pilipino at ang kanilang nagpatuloy na pakikipaglaban simula pa sa hamon ng kolonyalismong Espanyol. Isang maituturing na obra tungkol dito ang akda ni Samuel K. Tan, ang Filipino-American War[2] na nagbigay ng bago at mas malawak na mukha ng naganap na digmaan. Binigyang-diin ni Tan na ang naganap na digmaan ay patunay sa kabayanihang Pilipino mula Luzon hanggang Visayas at lalo na, hanggang Mindanao. Isang mapanghawang akda ito na maituturing at siyang gigising pa sa ating interes na tingnan ang iba pang kasaysayang nakatago sa likod ng nasabing kaganapan.

Gayunpaman, mapapansing sa mga lumabas na bersyon ng kasaysayan ng Digmaang Pilipino-Amerikano, palagian nang paksa at pamamaraan ang tradisyunal na lapit ng pagsasakasayayan nito – ang pagtingin sa aspetong pulitikal. Pangunahing halimbawa na ang pakikipaglaban/pagsuko ng mga lider-rebolusyonaryo at ang pamahalaan ni Aguinaldo o kaya naman ay ang pakikipag-ugnayan nito kina Dewey, Pratt at sa iba pang opisyal ng Estados Unidos. Dahilan upang malimita rin ang ating kaalaman sa “pakikipaglabang pulitikal” ng mga Pilipino sa panahon ng digma.

Dahil sa nabanggit na obserbasyon at matapos mabasa ang gunita ni Hen. Jose Alejandrino,[3] nahikayat akong tingnan ang isa pang mukha ng pakikipaglaban ng mga Pilipino sa panahon ng digma. Makikita nating hindi lamang “pulitikal” ang naging pakikibaka ng mga rebolusyonaryo. Maaaring sabihin na kasama rin dito ang kanilang “pakikibakang panlipunan” kung saan lumaban din ang ating mga bayani sa hirap (literal na kakulangan kung hindi man kawalan ng pagkain, damit at iba pang pangunahing pangangailangan) at kalungkutan dahil sa pagkakawalay sa pamilya habang may nagaganap na digmaan sa bansa. Isa itong mukha ng digmaan na hindi madalas nasasalamin sa mga akdang pangkasaysayan maliban sa bahagi itong tinalakay sa akda ni Ronaldo B. Mactal (Hongkong Junta/Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersiya).[4]

Ano nga ba ang kaugnayan ng paksang ito sa Digmaang Pilipino-Amerikano? Bagamat 1899 pa puputok ang digmaan, masasabing ang pagpapatapon sa mga rebolusyonaryo sa Hongkong (1897) at ang pakikipagnegosasyon dito ni Aguinaldo kay Dewey ay umpisa na ng namumuong tensyon sa pagitan ng Pilipinas at Amerika at ganap lamang itong hihinog pagsapit ng 1899. Taong 1897 din, sina Felipe Agoncillo, Jose Ma. Basa at iba pang Pilipinong nauna nang naipatapon sa Hongkong ay nagsisimula nang makipag-ugnayan sa mga rebolusyonaryo hindi lamang sa Pilipinas kundi sa iba pang bansa. Para ito sa pinaplanong pagpapatuloy ng himagsikang naumpisahan na noon pang 1896. Magpapatuloy ang mga pakikipag-ugnayang ito sa pamamagitan ng Hongkong Junta/Comite Central Filipino hanggang pumutok ang digmaang Pilipino-Amerikano at magtatapos pagsapit ng 1903.

Layunin ng papel-pananaliksik na ito na ilahad ang mga naging hamon  na kinaharap ng mga rebolusyonaryong Pilipinong ipinatapon sa Hongkong mula nang tinanggap nila ang Kasunduan sa Biyak-na-Bato kapalit ng kanilang boluntaryong eksilo sa nasabing bansa noong 1897. Ang pagkakatapong ito ang nagsilang sa Hongkong Junta na siya namang pinagsimulan ng Comite Central Filipino na magpapatuloy hanggang 1903.[5] Tatangkaing maipakita ang naging buhay ng mga rebolusyonaryo sa ibang bayan at ang nagpatuloy na laban hindi lamang para sa kasarinlan kundi para labanan ang kahirapan at umangkop sa dayuhang bayan.

Paghahasik ng Bagsik[6]: Himagsikang 1896 at Paghina ng Kapangyarihang Espanyol

Masasabing ang ika-19 dantaon na ang maituturing na isa sa mga pinakamahalagang yugto ng kasaysayan ng Pilipinas. Ang panahong ito, ayon kay Teodoro A. Agoncillo[7] ang panahon ng pagsibol ng kamalayang makabayan sa hanay ng mga Pilipino. Matapos ang halos tatlong-daang taong pagkakatali ng bansa sa kalakalang Galyon, opisyal na binuksan ang Pilipinas sa pandaigdigang (malayang) kalakalan noong 1834. Kasabay ng pangyayaring ito, naging mabilis ang pagbabago sa lipunang Pilipino. May mga indiong yumaman dala ng kanilang aktibong pakikisangkot sa kalakalan; mula rito’y nakapagpaaral ng mga anak sa mga kolehiyo at unibersidad sa Maynila at maging sa Europa partikular na sa Espanya; at higit sa lahat, pumasok ang liberalismo na siyang nagluwal ng mga makabayang pagkilos upang palayain ang bansa sa matagal nang pagkakatali nito sa pang-aabuso ng kolonyal na pamahalaan ng Espanya.[8]

Bunsod ng pagkakamulat ng mga nakapag-aral na mga Pilipino at paggising ng kamalayang makabayan ng mga pangkaraniwang mamamayan na mauugat pa sa mga naunang pag-aalsa, nanabik sa kasarinlan ang bawat isa na siyang nagtulak upang kumilos para mapalaya ang bayan. Pangunahing dahilan na rin nito’y ang kawalan ng programang pang-reporma ng kolonyal na pamahalaan, patuloy na pang-aapi sa mga indio at ang pang-aabuso ng mga Espanyol. “Sama-samang naghasik ng bagsik”[9] ang mga Pilipino noong 1896 sa pamamagitan ng Katipunan na siyang pangunahing grupong lumaban sa mga Espanyol.

Bilang unang hakbang sa pagkamit ng kasarinlan, masasabing nagtagumpay ang mga Katipunero sa layuning mapahina ang kolonyal na pamahalaang Espanya at mapatunayan ang kakayahang lumaban ng mga Pilipino. Gayunpaman, hindi sapat ang katapangan at kagitingan upang tapatan ang armas ng kolonyal na pamahalaan. Ang kakulangan sa armas, pagkain at gamot ang pangunahing dahilan kung bakit tinanggap ni Aguinaldo sampu ng iba pang rebolusyonaryo ang alok na kasunduan ng pamahalaang Espanya.

Kabayanihan o Pagtatraydor? : Ang Kasunduan sa Biyak-naBato (1897)

Ang kahinaan ng pamahalaang Espanya ay makikita na sa desperadong hakbang nito na pag-aalok ng pardon sa mga rebolusyonaryong magsusuko ng kanilang armas mula Abril hanggang Mayo ng 1897. Kasabay nito’y ang matinding kampanya ng pamahalaan upang puksain ang mga manghihimagsik.[10] Sa kabila ng hakbang na ito ng pamahalaan, nagpatuloy pa rin sa pakikibaka ang bayan. Mula Cavite, dumaan sa Batangas at Rizal, hanggang sa nakarating sina Aguinaldo at ang puwersa ng mga rebolusyonaryo sa Biyak-na-Bato.

Hulyo 1897 pa lamang ay kumalat na ang balitang nasa Biyak-na-Bato na sina Aguinaldo. Hindi nakakapagtaka kung gayon na sa unang araw pa lamang ng Agosto, sa pamamagitan ni Pedro Paterno ay inumpisahan ang pag-aalok ng pardon kapalit ng pagsuko ng mga rebolusyonaryo. Malinaw na hindi kalayaan ang nais ng pamahalaan, dahilan upang hindi ito sang-ayunan ng puwersa nina Aguinaldo. Bagamat nabigo sa unang punta, nasundan pa ang panghihikayat na ito ni Paterno. Sa kabila ng matinding pag-aalok ng kasunduan mula sa kolonyal na pamahalaan, naitatag pa rin ang Republika ng Biyak-na-Bato noong Nobyembre 1, 1897. Halaw sa konstitusyon ng Cuba, inihanda nina Isabelo Artacho at Felix Ferrer ang konstitusyon ng tinawag na “Asamblea General Revolucionaria” o “Kapulungang Manghihimagsik” na nakilala bilang Republika ng Himagsikan sa Biyak-na-Bato.[11] Pagkatapos maitatag ang pamahalaan ay saka pinag-usapan ng kapulungan ang alok ni Paterno. Mula Agosto hanggang Disyembre kasi ay limang beses nang pabalik-balik si Paterno para sa alok ng kasunduan. Ayon kay Aguinaldo, ito ang dahilan kung bakit unti-unti ay naakit din sa alok na ito ang ilang heneral. Bagamat si Aguinaldo ang madalas na itinuturong nanguna sa pagsang-ayon sa kasunduan, narito naman ang kaniyang bersyon:[12]

Pagkatapos ng isang buwan ay muli na namang nagbalik sa amin sa Biyak-na-Bato si G. Paterno, sa gayon ding layon. Sa ganitong layunin at kapaparoon at kapaparito ni Don Pedro Paterno kaakbay ang tatlong galing sa bilibid, ay bumuti at lumakas ang kanilang “influencia” at naakit tuloy ang aking mga henerales. Subalit ang kaniyang iniharap na bagong kasunduan na padala ng Pamahalaang Kastila, ay tila nakaakit na sa marami kong kasamahan sa himagsikan, kaya’t muli ko na namang inanyayahan ang lahat upang talakayin naming ang bagay na ito.

Para sa aking sarili, bagamat kaakit-akit ang ganyang alok ng Pamahalaang Kastila, na maibibilang na isang malaking tagumpay  ng ating Inang Bayan, ay di ako sang-ayon. Ang nais ko’y ang lubusang tagumpay ng ating bayan sa pakikihamok laban sa España o ang lubusang KALAYAAN ng ating bayan. Gayon man, sapagkat ang lahat nang aking kasamahan ay sang-ayon na sa ganyang mapanglinlang na kasunduan, lalung-lalo na si Heneral Mamerto Natividad,[13] noong siya’y nabubuhay pa, saka naisip ko na upang maiwasan ang pagbuhos ng maraming dugo at pagpapakasakit ng ating kababayan, ay napahinuhod na rin ako. (akin ang diin)

Disyembre 16, 1897 nang ganap na malagdaan nina Primo de Rivera at Emilio Aguinaldo ang huling dokumento para sa Kasunduan sa Biyak-na-Bato.[14] Kabilang ang mga sumusunod sa mga pangunahing probisyon ng nasabing kasunduan:[15]

Una: na si Hen. Emilio Aguinaldo, kasama ang Estado Mayor at iba ang pinunong manghihimagsik, ay lilisanin ang Pilipinas at malayang makapaninirahan sa Hongkong. (akin ang diin)

Ikalawa: na bilang pananagutan ng pamahalaang Kastila sa ganitong kapangakuan, ay dalawa sa kaniyang mga henerales, sina Heneral Celestino Fernandez Tejeiro at Heneral Ricardo Monet ang ipinasailalim ng pag-iingat ng ilang puno at kawal ng manghihimagsik, upang sagutin ang pagdating ni Hen. E. Aguinaldo, at mga kasama sa Hongkong, na ligtas sa anumang sagabal o duhagi.

Ikatlo: ang pamahalaang Kastila’s magbabayad sa Pamahalaang Manghihimagsik ng halagang Walong Daang Libong Piso (P800,000),[16] na babayaran sa tatlong sulong sa tseke; Apat na Raang Libong Piso (P400,000) sa pag-alis sa Biyak-na-Bato, Dalawang Daang Libong Piso (P200,000), babayaran sa Enero 1, 1898, pag naisuko ang lahat ng armas sa Biyak-na-Bato, Dalawang Daang Libong Piso (P200,000) babayaran sa Abril 1, 1898 pag may ganap nang katahimikan sa Pilipinas at pagkanta ng Te Deum sa Luneta.

Ikaapat: na ang kabuuan ng nasabing halaga na Walong Daang Libong Piso (P800,000) ay ibabayad kay Heneral Emilio Aguinaldo, at iba pang lider, at ang bahagi nito’y iuukol sa mga kapinsalaang nagawa ng nasabing digmaan.

Ikalima: na ang manghihimagsik ay isusukong lahat ang kanilang mga armas sa pamahalaang Kastila

Ikaanim: na aalisin ang lahat ng samahan sa pananampalataya sa Pilipinas, alalaon baga’y ang pagputol sa kanilang panghihimasok sa mga suliranin sa pamahalaang sibil.

Ikapito: na magkakaroon ng kalayaan sa politika at kalayaan sa pamamahayag.

Ikawalo: na hindi ipapatapon ang sinumang Pilipino sa anumang bintang sa pulitika.

Ikasiyam: na ipagkakaloob sa madla ang amnestiyang pangkalahatan at pananagutan ang kanilang katiwasayan upang maligtas sa anumang paghihiganti ng mga Frayle

Ikasampu: na palalayain ang lahat ng preso politiko.

Bagamat matapos ang ilang buwang pagpapatapon sa Hongkong ay bumalik din sina Aguinaldo at ang iba pang kasama, ang Kasunduan sa Biyak-na-Bato ang siyang nagdala sa mga rebolusyonaryo sa Hongkong upang kanilang harapin ang patuloy na himagsikan at panibagong laban sa ibang bayan.

Sa Kanlungan ng Ibang Bayan: Mga Rebolusyonaryo at Patuloy na Laban sa Hongkong (1897-1898)

Bilang pagsunod sa isinaad ng kasunduan, bago matapos ang Disyembre 1897 ay nilisan ng mga rebolusyonaryo[17] ang Biyak-na-Bato. Mula rito, tumulak sila patungong Calumpit hanggang Sual, kung saan sila sumakay sa barkong Uranus papuntang Hongkong.[18]

Bakit nga ba Hongkong ang piniling lugar nina Aguinaldo upang maging pansamantalang kanlungan nila? Nakita ng mga Pilipino ang nasabing bansa bilang mapagpalayang lugar kung saan maaring mamuhay ang mga idineklarang pilibustero ng kolonyal na pamahalaang Espanya. Ang kahalagahan ng Hongkong bilang bansang kanlungan ng mga bayaning Pilipino ay nagsimula pa sa huling hati ng ika-19 dantaon partikular na halimbawa matapos ang pag-aalsa sa Cavite noong 1872 na naging dahilan ng pagbitay sa mga bayaning Pilipino. Isa sa Felipe Agoncillo[19] sa mga ipinatapon sa Jolo ilang buwan bago sumiklab ang himagsikan ng 1896 at lumikas patungong Hapon noong Abril 1896 at mula rito’y nagpunta ng Hongkong at doon nanatili at ipinagpatuloy ang pakikipag-ugnayan sa Pilipinas.[20]

Nagbigay ng ilang dahilan si Esteban De Ocampo[21] kung bakit sa bansang Hongkong napili ng mga Pilipinong magpatapon. Pangunahing dahilan na rito ang heograpikal na lokasyon ng Hongkong sa Pilipinas. Dahil sa lapit nito sa bansa, estratehikal ang lokasyon ng Hongkong lalo na sa komunikasyon at ugnayan para sa pagpapatuloy ng himagsikan. Ang distansiya nito sa ating bansa ayon kay De Ocampo ay makikita sa patunay ng biyahe ng McCulloch, isang malaking barkong sinakyan ni Aguinaldo nang bumalik sa Pilipinas mula sa Hongkong kung saan inabot lamang ng dalawa’t kalahating araw ang paglalakbay nito. Gayundin, ang mapagpalayang klima ng pulitika (congenial political climate) sa Hongkong kung saan protektado ng mga liberal na batas at may pagkilala sa pagkakapantay-pantay ang lipunan sa ilalim ng pamamahala ng Britanya. Dahilan upang mapadali ang komunikasyon at/o ugnayan sa hanay ng mga rebolusyonaryo. Sa katunayan, ayon muli kay De Ocampo, sa limang taong operasyon ng Comite Central Filipino, hindi ito nakaranas ng anumang suliranin sa komunikasyon. Dagdag pa rito, maaaring tingnan ang salaysay ni Galicano Apacible:[22]

English chivalry inspired the Hongkong government to fulfill its sacred duty towards all political refugees. In our conflicts with some agents of the American secret service the British Government helped and protected us properly, its official declaring that so long as we complied with the laws of the colony and did not violate the avowed neutrality of England in that conflict (Spanish-American War), we could rest assured that we would receive the protection of the British government.

Dahil dito, hindi nakapagtatakang bago pa man dumating sina Aguinaldo mayroon nang naitatag na Filipino Revolutionary Committee (Disyembre 1896) na pinamunuan nina Jose Ma. Basa at Felipe Agoncillo. Pangunahing layunin nito na lumikom ng pagkain, damit, gamot at iba pang mga pangunahing pangangailangan para sa mga rebolusyonaryong patuloy na nakikipaglaban sa Pilipinas. Bagamat hindi nagtagumpay, may pagtatangka rin ang komite na magpuslit ng mga armas papasok ng Pilipinas. Ang Filipino Revolutionary Committee ang siyang magluluwal sa Hongkong Junta na siya namang mabubuo bilang Comite Central Filipino.

Pagdating sa Hongkong agad na idineposito ni Aguinaldo sa kaniyang pangalan ang tinanggap na P400,000[23] na unang bayad mula sa pamahalaang Espanya. Napagkasunduan ng mga rebolusyonaryo na ang halagang natanggap ay gagamitin sa mga susunod pang plano ng himagsikan. Tanging interes lamang ang kanilang gugugulin habang nasa Hongkong. May mga hindi sumang-ayon dito lalo na si Isabelo Artacho na nagtangka pang ihabla si Aguinaldo ngunit sa huli’y iniurong din ng una ang kaniyang plano.[24] Mula rito’y maaaring tingnan kung papaano ba namuhay ang mga rebolusyonaryo mula sa maliit na halaga ng interes ng kanilang pera.

Sa Kanlungan ng Hongkong : Mga Hamon ng Kapaligiran, Kahirapan at Kalungkutan (1898-1903)

Sa naganap na pulong ng mga rebolusyonaryo noong Enero 9, 1898, napagkasunduang hindi gagalawin ang pera sa bangko at ang gugugulin lang ay ang tubo nito na nagkakahalaga lamang ng P12,000 sa isang taon. Umupa sila ng isang malaking bahay (50 piso ang upa bawat buwan) at doon sama-samang nanirahan ang mga rebolusyonaryo, ang ilan ay may kasama pang pamilya. Ayon kay Ronaldo Mactal, mula Mayo 1898, hindi bababa sa 65 ang bilang ng mga naging kasapi ng Hongkong Junta.[25] Dagdag pa ni Alejandrino, malaya ang bawat isa na manirahan hiwalay sa malaking grupo na ito at bibigyan ng 12 pisong pensyon bawat buwan. Gayunpaman, sa hirap ng kanilang kalagayan at ng buhay sa Hongkong, iilan lamang ang humiwalay rito partikular na yaong may mga hanapbuhay doon o kaya naman ay may mga kamag-anak na tumulong sa kanila. Katulad halimbawa sa kaso ng mga Tinio, Natividad at Alejandrino na may dumating na kamag-anak at may kaunting halaga, sapat para magkaroon sila ng hiwalay na tirahan sa nagsisiksikang mga rebolusyonaryo.[26] O kaya naman ay ang kaso ni Miguel Malvar na tinulungan ng kaniyang tiyo na si Potenciano Malvar.[27]

Malinaw na isinalaysay ni Alejandrino ang kaniyang nasaksihang kalagayan ng mga rebolusyonaryo sa Hongkong. Ayon sa kaniya, sa gulang na halos 30, maaaring si Emilio Aguinaldo na ang pinakamatanda sa grupo ng mga rebolusyonaryong ipinatapon sa Hongkong. Sa kaniyang palagay, nasa edad 17 hanggang 18 ang karamihan sa mga kabataang ito at nagmula sa mga may kayang pamilya. Marami sa mga kabataang ito ay nagmula sa mga pamilyang nagmamay-ari ng mga lupain ngunit sinamsam ng kolonyal na pamahalaan kung kaya’t hirap din ang kanilang kalagayan noong panahong iyon. Lubos din ang paghanga ni Alejandrino sa mga nakita niyang sakripisyo ng mga kabataang rebolusyonaryo:[28]

…I could not help but admire those young men as I constantly saw them attired in woolen suits, sleeping on the floor, eating miserably, devoid of all forms of recreation, but always contented, buoyant in spirit and resigned. Esteban de la Rama told me that the unswerving loyalty that he has always shown to Aguinaldo was due to the fact that when he passed through Hongkong during that period, he saw the miserable existence of those Filipino exiles which Aguinaldo shared with them. (akin ang diin)

Kasabay ng kakulangan sa pondo, naging pangunahing hamon din sa mga rebolusyonaryo ang lamig ng klima sa bansang Hongkong kaiba sa klima sa Pilipinas. Dagdag pa na taglamig ang mga buwan ng Disyembre hanggang Pebrero, mga unang buwan ng pagdating ng mga Pilipino sa Hongkong. Dahil dito, isa sa mga unang nakasama sa talaan ng mga naging gastos ng mga rebolusyonaryo ay mga kasuotan para sa taglamig. Ilang halimbawa dito ay ternong lana (woolen suit) at gora (cap).[29] Kasama rin sa mga binili nila ang tabako bilang panlaban sa lamig. Kaugnay ng nakakapanibagong malamig na klima ay ang pagkakasakit naman ng mga rebolusyonaryo. Makikita ito sa mga tala ng gastos na pinambili ng medisina. Kabilang sa mga nagkasakit sina Vito Belarmino, Vitaliano Famular, Emilio Aguinaldo, Anastacio Francisco at Mariano Ponce.

Naisuma naman ni Mactal[30] ang mga gawain at gastos para sa muling pagbuhay ng himagsikan ng mga Pilipino:

Ang listahan ng mga gastusin ay magpapatunay din sa paninindigan ng ilang rebolusyonaryo na ang pagtungo sa Hongkong ay upang magpanibagong-lakas para sa muling pagpapatuloy ng rebolusyon. Ang ilan sa mga nasabing gastusin ay ang pamasahe nina Emilio Aguinaldo patungong Singapore ($15) at gastos sa Hotel Universe sa Saigon ($36). Ang mga gastos sa telegram, selyo at koreo ay nagpapakita kung saan-saan nakikipag-ugnayan ang mga rebolusyonaryo sa Hongkong. Ang ilan pa sa mga opisyal na pinagkagastusan ng Hongkong Junta ay tinta de indelible, $.60 at tinta de copier, $.70 at papel na ginagamit sa pagsulat ng liham, $2.60.

Mapupuna na pagsapit ng Abril 1898, lumaki ang naging gastusin ng mga rebolusyonaryo para sa mga telegrama at selyo. Ang madalas na pinatutunguhan ng mga telegrama ay ang Paris, Pransya, Yokohama, Hapon, London, Inglatera, Maynila at maging sa Tiensin sa Tsina. At pagsapit ng Mayo, ang listahan ng mga gastusin ay malinaw na nagpapakita na naghahanda na ang mga rebolusyonaryo sa pagpapatuloy ng rebolusyon na kanilang nasimulan na noon pang nakaraang buwan. Ang ilan sa mga nasabing pinagkagastusan ay ang tingga ($166) na maaaring gagawing bala, tatlong largabista ($42), pambili ng gamot ($200), 8 ternong military ($28) at telang seda sa paggawa ng bandera ($50).

Sa kabila ng mga sinasabing pagtitipid at hirap, mapapansin namang kasama sa listahan ng mga gastos ay relo at sombrero o kaya naman ay ang pagpapakuha ng mga larawan. Bagay na para kay Mactal ay pangkaraniwan lamang sa mga Pilipinong nakapunta sa ibang bansa.

Sa panahon ng kagipitan, sari-saring kuwento ng kabayanihan ang makikita sa hanay ng mga Pilipino. Pinaka-interesante na rito ang kuwento ni Teodoro Sandiko na habang pasahero sa barko ay nagpanggap na Hapon na kumukuha ng litrato sa mga pasahero upang makalikom ng kabayaran para sa kaniyang biyahe papuntang Hongkong mula sa Alemanya. Bilang pagkakakitaan naman habang nasa Hongkong, bumili siya ng bisikleta upang magturo sa mga nais matuto. Nagturo rin siya ng boksing, buno, at eskrima maging ng iba’t ibang wika. Mga Ingles ang karaniwang tumatangkilik sa hanapbuhay na ito ni Sandiko.[31]

Kaiba naman sa mga karanasan ng mga pangkaraniwang Pilipino sa Hongkong ang mga kinaharap ng ilang opisyal at/o kinatawan ng Pilipinas sa ibang bansa. Kung ang mga karaniwang Pilipino/rebolusyonaryo ay nagsisiksikan sa isang bahay at nagtitipid sa kanilang mga pagkain at iba pang pangangailangan, ang mga kinatawan naman ng bansa marahil dahil sa kalikasan ng kanilang katungkulan ay iba rin ang suliranin. Halimbawa, sa kaso ni Galicano Apacible, ang pagtira sa mumurahing hotel at pagkain sa mga mumurahing restawran ang kaniyang sakripisyo.[32] Maliban pa rito, sa liham ni Galicano Apacible sa kaniyang kapatid na si Leon noong Hulyo 6, 1900,[33] nabanggit niyang habang nasa Amerika ay nakatira siya sa Auditorium Hotel Chicago at nagbabayad ng $6.00 (P12.00) isang araw para sa isang kuwarto. Malaking halaga ito kung ikukumpara sa P50.00 na upa bawat buwan ng mga nagsisiksikang rebolusyonaryo sa Hongkong.

Sa kabilang banda, kasama naman sa mga pinagkagastusan ni Mariano Ponce (kinatawan sa Hapon) ang ilang kasangkapan tulad ng kubyertos, mesang sulatan, relo para sa mesa, 2 kutson, 10 kuwaderno, mga palamuti sa sala, at kumot. Malaki rin ang gastos ni Ponce sa bayad sa bahay, katulong at labandera, maging sa mga libro at subskripsiyon sa diyaryo.[34]

Katulad ng buhay ng mga Pilipinong manggagawa sa ibang bansa sa kasalukuyan, nakaranas din ang mga rebolusyonaryo/kinatawan ng Pilipinas ng kalungkutan dulot ng pagkakawalay sa kanilang mga pamilya lalo na’t pumutok na ang Digmaang Pilipino-Amerikano. Ang pagiging malayo sa pamilya sa panahon ng kaguluhan ang siyang nagdulot ng pagkabalisa sa mga Pilipino sa labas na bansa. Makikita ito sa mga palitan ng liham nina Ponce at Apacible lalo na sa huling bahagi ng 1899 hanggang 1900.[35] Masasabing bago nagtapos ang Comite Central noong 1903, naging suliranin pa rin ng mga rebolusyonaryo ang pondo[36] bagamat sa ilang taong pagiging aktibo nito, napatunayan pa rin ng mga bayaning Pilipino na may iba’t ibang mukha ang himagsikang pambansa, sa loob man o sa labas ng bayan.


Muling napatunayan sa pananaliksik na ito na hindi lamang sa aktwal na labanan sumabak ang ating mga bayaning rebolusyonaryo. Makikita sa akdang ito na nasubukan din ang kanilang tapang upang harapin ang kakulangan sa pondo, pagkain, damit at iba pang pangunahing pangangailangan. Pinakamasakit marahil ang karanasang wala kang kaginhawaan sa isang dayuhang bayan. Ito ang naranasan ng mga rebolusyonaryong Pilipino sa Hongkong.

Kung tutuusin, maituturing itong ekstensyon ng hirap ng mga Pilipino mula sa Pilipinas noong panahon ng digmaan. Bagamat hindi natin maikakaila na nagkaroon na ng negatibong imahe ang mga rebolusyonaryong umano’y “nagbenta” ng ating pakikipaglaban para sa kalayaan, naipakita pa rin sa papel na ito na naging mahirap ang kanilang pamumuhay sa dayuhang bayan. Maaaring tingnan itong negatibo dahil naantala ang himagsikan ngunit sa isang banda, malinaw rin ang layuning muling buhayin ang himagsikan sa pamamagitan ng pondong nakuha sa kolonyal na pamahalaan. Ang naising ito ay makikita sa uri ng pamumuhay na isinakripisyo ng mga Pilipinong ipinatapon sa Hongkong.

Gayunpaman, kung nakita natin ang ibang mukha ng kabayanihan, makikita rin naman ang iba’t ibang lebel ng pagsasakripisyo ng mga Pilipino sa ibang bansa. Isang malinaw na halimbawa rito ang “sakripisyo” sa pagkain at tirahan ng mga karaniwang rebolusyonaryo sa Hongkong na kaiba sa “pagtitiis” ng mga kinatawan ng Pilipinas sa ibang bansa partikular na nina Felipe Agoncillo at Mariano Ponce. Ibig sabihin, hanggang sa kalagayang ito, makikita ang pagkakaiba ng mga pangkaraniwang rebolusyonaryo sa mga may mataas na katungkulan sa pamahalaan.

Sa huli, kabayanihan pa ring maituturing ang pinatunayan ng mga rebolusyonaryong ipinatapon sa Hongkong. Kabayanihang pinatunayan sa labas ng bayan ngunit para sa bayan pa rin, sapagkat sa huli, ang mga pakikipaglabang ito ang siya pa ring naging puhunan ng mga Pilipino sa aktwal na digmaan/pakikipaglaban.



Ang mga sumusunod na pangalan ang listahan ng 36 rebolusyonaryong kasama ni Aguinaldo na nagpatapon sa Hongkong noong Disyembre 1897:

Pedro Aguinaldo

Tomas Aguinaldo

Joaquin Alejandrino

Celestino Aragon

Jose Aragon

Primitivo Artacho

Vito Belarmino

Agapito Bonzon

Antonio Carlos

Eugenio de la Cruz

Agustin de la Rosa

Gregorio H. del Pilar

Valentin Diaz

Salvador Estrella

Vitaliano Famular

Dr. Anastacio Francisco

Pedro Francisco

Francisco Frani

Maximo Kabigting

Vicente Kagton

Silvestre Legazpi

Teodoro Legazpi

Mariano Llanera

Doroteo Lopez

Vicente Lukban

Lazaro Makapagal

Miguel Malvar

Tomas Mascardo

Antonio Montenegro

Benito Natividad

Carlos Ronquillo

Manuel Tinio

Miguel Valenzuela

Wenceslao Viniegra

Escolastico Viola

Lino Viola

Batis: Dumindin, Arnaldo. Philippine-American War, 1899-1902. nasa philippineamericanwar. Abril 03, 2011.


Talaan ng mga gastos ng Hongkong Junta noong Enero 5, 1898

Pangalan Kasuotang Binili Halaga (dolyar)
Benito Natividad 2 kamisa 2.80
1 kurbata 1.00
Joaquin Natividad 1 pares ng kamisa 2.80
Lino Viola 3 pares ng kamisa 4.20
Maximo Kabigting 2 pares ng kamisa 2.80
Manuel Tinio 2 pares ng kamisa 2.80
Gregorio del Pilar 2 pares ng kamisa 2.80
Wenceslao Viniegra 2 pares ng kamisa 2.80
Tomas Mascardo 2 pares ng kamisa 2.80
Celestino Aragon 1 pares ng trahe (terno) 10.00
Agustin de la Rosa 1 pares ng trahe (terno) 10.00
Joaquin Alejandrino 1 pares na may kulay na terno 17.00
2 pares ng kamisa 2.80
64.60 (Kabuuang Halaga

Batis: Philippine Revolutionary Papers (Rolyo 5), ayon sa pananaliksik ni Mactal, 2000, pah. 152.


Primaryang Batis

Aguinaldo, Emilio. Mga Gunita ng Himagsikan. Maynila: Christina Aguinaldo Suntay (Publisher). 1964.

____________. “True Account of the Philippine Revolution” nasa Mauro Garcia (patnugot). Aguinaldo in Retrospect (A Volume Issued to Commemorate the Century of General Emilio Aguinaldo y Famy with Documents on the Philippine-American War, 1898-1901 and the First Philippine Republic). Maynila: Philippine Historical Association. 1969.

Alejandrino, Jose. The Price of Freedom (La Senda del Sacrificio), Episodes and Anecdotes of our Struggles for Freedom. Maynila: M. Colcol and Company. 1949.

Ponce, Mariano. Cartas Sobre La Revolucion. Salin nina Ma. Luisa T. Camagay at Wystan dela Peña. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, Office of Research Coordination, Unibersidad ng Pilipinas. 1997.

Sheridan, Richard Brinsley. The Filipino Martyrs, A Story of the Crime of February 4, 1899. John Lane: The Bodley Head, London and New York, 1900. Muling inilathala sa Pilipinas ng Malaya Books Inc. 1970.

Turot, Henri. First Philippine President, 1898-1901, Emilio Aguinaldo (translated from French by Pacifico A. Castro). Paris. 1900 nasa Eyewitness Accounts in 1900 of the Philippine Revolution, The Philippine-American War and the United States Occupation of the Philippines by a French Journalist and a British Observer.

Whitmarsh, Phelps. “Through Filipino Eyes: An Authorized Interview with the President of the Filipino Junta at Hong Kong” nasa The Outlook. Tomo 63. Bilang 4. Disyembre 2, 1899.

Wildman, Edwin. Aguinaldo: A Narrative of Filipino Ambitions. Boston: Lothrop Pub. 1901.

Aguinaldo’s Odyssey (As Told in the Diaries of Col. Simeon Villa and Dr. Santiago Barcelona). Manila: Publications of the Bureau of Public Libraries. 1963.

Sekondaryang Batis

Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People, 8th Edition. Quezon City: Garotech Publishing. 1990.

______________. “On Aguinaldo” (Paper read at the program held under the auspices of the Philipine Historical Association to Commemorate the 97th Birth Anniversary of General Emilio Aguinaldo on March 22, 1966).

Alzona, Encarnacion. Galicano Apacible: Profile of a Filipino Patriot. Philippines: Apacible Family. 1970.

De Ocampo, Esteban with the collaboration of Alfredo B. Saulo. First Filipino Diplomat, Felipe Agoncillo (1859-1941). Manila: National Historical Institute. 1994.

Dumindin, Arnaldo. Philippine-American War, 1899-1902. nasa philippineamericanwar. Abril 03, 2011.

Fabella. Gabriel F. “The Role of Aguinaldo in History” (Paper read at the program held under the auspices of the Philipine Historical Association to Commemorate the 97th Birth Anniversary of General Emilio Aguinaldo on March 22, 1966).

Mactal, Ronaldo B. Hongkong Junta/Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersiya. Maynila: De La Salle University Press. 2000.

Navarro, Atoy at Ryan Palad. Tayabas: Pagmumulat sa Kasaysayan, Himagsikan at Sentenaryo. Quezon City: Limbagang Pangkasaysayan. 1998.

Reysio-Cruz, Amelita. Gen. Miguel Malvar: The Biography of a Consummate Filipino. Manila: National Historical Institute. 1998.

Schumacher, John. The Making of a Nation: Essays on 19th Century Philippine Nationalism. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. 1991.

Tan, Samuel K. Filipino-American War, 1899-1913. Quezon City: University of the Philippines Press. 2002.

[1] Papel na ipinasa kay Dr. Ma. Luisa T. Camagay, bilang tugon sa mga pangangailangan ng kursong KASAYSAYAN 208 (Digmaang Pilipino-Amerikano), Ikalawang Semestre, AT 2010-2011.

[2] Samuel K. Tan, Filipino-American War, 1899-1913. Quezon City: University of the Philippines Press, 2002.

[3] Jose Alejandrino, The Price of Freedom (La Senda del Sacrificio), Episodes and Anecdotes of our Struggles for Freedom. Maynila: M. Colcol and Company. 1949.

[4] Ronaldo B. Mactal, Hongkong Junta/Comite Central Filipino: Pulitika at Kontrobersiya. Maynila: De La Salle University Press. 2000.

[5] Mactal, 2000, pah. 3.

[6] Unang ginamit ito ni Atoy Navarro sa kaniyang akda kasama si Ryan Palad, Tayabas: Pagmumulat sa Kasaysayan, Himagsikan at Sentenaryo. Quezon City; Limbagang Pangkasaysayan, 1998.

[7] Teodoro A. Agoncillo, History of the Filipino People, 8th edition. Quezon City: Garotech Publishing, 1990, pah. 115.

[8] John Schumacher, The Making of a Nation: Essays on 19th Century Philippine Nationalism. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. 1991. pah. 16-19.

[9] Navarro at Palad, 1998.

[10] Agoncillo, 1990, 181.

[11] Emilio Aguinaldo, Mga Gunita ng Himagsikan, Maynila: Christina Aguinaldo Suntay (Publisher), 1964, pah. 256-260.

[12] Aguinaldo, 1964, pah. 264.

[13] Bagamat sinabi ito ni Aguinaldo, mahalaga ring banggitin na sa gunita naman ni Jose Alejandrino (The Price of Freedom, (La Senda del Sacrificio), Episodes and Anecdotes of our Struggles for Freedom, 1949, pah. 38), kaniyang ipinahayag ang paghanga kay Mamerto Natividad bilang rebolusyonaryo. Sa katunayan, sinabi ni Alejandrino na kung nabuhay lamang si Natividad, marahil ay hindi nito pinayagan ang Kasunduan sa Biyak-na-Bato.

[14] Para sa kabuuang kopya ng Kasunduan sa Biyak-na-Bato, maaaring tingnan ang apendise ng Mauro Garcia (patnugot), Aguinaldo in Retrospect (A Volume Issued to Commemorate the Century of General Emilio Aguinaldo y Famy with Documents on the Philippine-American War, 1898-1901, and the First Republic), Manila: Philippine Historical Association, 1969.

[15] Aguinaldo, 1964, pah. 265-266 ; bagamat mas marami ang probisyong sinabi ni Aguinaldo, mayroon ding kopya ng “Pact of Biak-na-Bato, Principal Provisions” na matatagpuan sa Turot, Henri. First Philippine President, 1898-1901, Emilio Aguinaldo (translated from French by Pacifico A. Castro). Paris. 1900 nasa Eyewitness Accounts in 1900 of the Philippine Revolution, The Philippine-American War and the United States Occupation of the Philippines by a French Journalist and a British Observer, pah. 137.

[16] Ayon kay Aguinaldo (1964, pah. 265), hindi ito nasunod kung kaya’t sa kabuuan ay apat na daang libo (P400,000) lamang ang tinanggap ng mga rebolusyonaryo.

[17] Makikita sa Apendise (1.1) ang listahan ng mga rebolusyonaryong kasama umano ni Aguinaldo ayon sa bersyon ni Dumindin, Arnaldo. Philippine-American War, 1899-1902. nasa philippineamericanwar. Abril 03, 2011. Gayunpaman, kung titingnan ang iba pang batis, magkakaiba ang sinasabing bilang ng mga rebolusyonaryong kasama ni Aguinaldo nang magtungo sa Hongkong: 42 ayon kay Edwin Wildman, Aguinaldo: A Narrative of Filipino Ambitions. Boston: Lothrop Pub. 1901, pah. 47; at Sheridan, Richard Brinsley. The Filipino Martyrs, A Story of the Crime of February 4, 1899. John Lane: The Bodley Head, London and New York, 1900. Muling inilathala sa Pilipinas ng Malaya Books Inc. 1970, pah. 22; samantalang 50 naman sa bersyon ni Alejandrino, 1949, pah. 81 at huli; “46 na mga tagasunod” ayon kay Mariano Ponce, Cartas Sobre La Revolucion. Salin nina Ma. Luisa T. Camagay at Wystan dela Peña. Quezon City: Sentro ng Wikang Filipino, Office of Research Coordination, Unibersidad ng Pilipinas. 1997, pah. 93.

[18] Wildman, 1901, pah. 47; Alejandrino, 1949, pah. 81 ; Amelita Reysio-Cruz, Gen. Miguel C. Malvar: The Biography of a Consummate Filipino. Manila: National Historical Institute, 1998, pah. 92.

[19] De Ocampo, Esteban with the collaboration of Alfredo B. Saulo. First Filipino Diplomat, Felipe Agoncillo (1859-1941). Manila: National Historical Institute, 1994, pah. 70.

[20] De Ocampo, 1994, pah. 2.

[21] De Ocampo, 1994, pah. 71.

[22] Encarnacion Alzona, Galicano Apacible: Profile of a Filipino Patriot. Philippines: Apacible Family, 1970, pah. 62-63.

[23] Bagamat hindi na nasundan pa ang dapat na P800,000 napagkasunduan, dahilan upang bumalik ang puwersa ni Aguinaldo sa kalagitnaan ng 1898 upang ipagpatuloy ang himagsikan at/o pakikipaglaban.

[24] Gabriel F. Fabella, “The Role of Aguinaldo in History” (Paper read at the program held under the auspices of the Philipine Historical Association to Commemorate the 97th Birth Anniversary of General Emilio Aguinaldo on March 22, 1966), pah. 21. ; Alejandrino, 1949, pah. 81 ; Mactal, 2000, pah. 149.

[25] Mactal, 2000, pah. 149-150.

[26] Alejandrino, 1949, pah. 82-84.

[27] Reysio-Cruz, 1998, pah. 92.

[28] Alejandrino, 1949, pah. 82-83.

[29] Mga salin na ginamit ni Mactal, 2000, pah. 151 ; Makikita sa Apendise (1.2) ang Talaan ng mga detalye ng gastos noong Enero 5, 1898.

[30] Mactal, 2000, pah. 158.

[31] Alejandrino, 1949, pah. 28-29.

[32] Alzona, 1970, pah. 105.

[33] Alzona, 1970, pah. 85-86.

[34] Mactal, 2000, pah. 164.

[35] Ponce, 1997, pah. 231.

[36] Tungkol sa paglilinaw sa pinuntahan ng perang tinanggap ng mga rebolusyonaryo mula sa Kasunduan sa Biyak-na-Bato, maaaring tingnan ang gunita ni Alejandrino, 1949, pah. 87.


Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.