Ayaw ni Bonifacio

Ni Hernan S. Melencio

BERTDEY ngayon ni Ka Andy Bonifacio, ang bayaning pinagtaksilan ng kapalaran at ng mga dating kakampi sa himagsikan laban sa mga Kastila.

Ang kataksilan ding ito umano ang dahilan kung bakit araw ng kapanganakan (Nobyembre 30, 1863) ang ginugunita natin bilang Bonifacio Day at hindi araw ng kamatayan (Mayo 10, 1897), di tulad ng Rizal Day na araw ng kamatayan ni Ka Joey Rizal (Disyembre 30, 1896) nung barilin siya sa Luneta.

Gusto kasing iwasan ng mga gumawa ng batas na alalahanin ng taumbayan na kapwa Pinoy at mga kasangga ang tumumba sa “Ama ng Himagsikan” tuwing darating ang araw ng paggunita sa kabayanihan niya. Bagay na may pagka-estupido dahil kapanganakan o hindi, laging kasama sa paggunita kung bakit at paano namatay si Bonifacio.

Alam ng lahat na si Ka Emil Aguinaldo ang nagpapatay sa kanya. (Kahit itinanggi ito ni Ka Emil na nagsabing gusto lang niyang ipatapon ang kalaban niya sa pulitika at si Hen. Nano Noriel ang nag-utos ng pagpatay, hindi pa rin maitatatwang tuta niya si Noriel at ito ang arkitekto ng pandaraya sa eleksyon sa Tejeros, Cavite kung saan si Ka Emil ang nahalal na pangulo ng Katipunan.)

Kumpara sa iba pa nating mga bayani, si Ka Andy na yata ang pinakakawawa. Hindi siya iginagalang ng mga burgis na may kontrol ng pamahalaan. May pagkakataong ginawang National Heroes Day ang Bonifacio Day at kamakailan lamang ito naging Bonifacio Day ulit matapos ang maraming reklamo. Aping-api rin siya kahit sa paglalagay ng imahe ng bayani sa pera. Noong may dalawang piso pang sensilyo noong 1980s, solo ang imahe ni Ka Andy, kaso tinanggal nila sa sirkulasyon ang dalawang piso at bilang konswelo de bobo, isinama ang imahe niya sa imahe ni Apol Mabini sa sampung piso. Maging ang kalsadang ipinangalan sa kanya e Boni Avenue na lamang ngayon.

Lagi siyang ikinukumpara kay Ka Joey, at kahit sa pagtuturo ng kasaysayan madalas iniiwasan ang maraming detalye ng kanyang buhay, lalo sa yung parte ng masalimuot na pulitika sa loob ng Katipunan.

Lagi ring minamaliit ang kakayahan niya at sinasabing isa siyang “bodegero” sa Tondo. Pero kung ihahambing mo sa trabaho ngayon, manager siya ng isang kumpanyang pag-aari ng isang Ingles. Hindi pipitsuging trabaho ito. Sa madaling salita, kabilang siya sa middle class.

Hindi rin matatawaran ang ginawa niya matapos dumalo sa kaisa-isang pulong ng La Liga Filipina na itinayo ni Ka Joey. Binuo niya agad ang Katipunan at nagtatag ng gobyernong rebolusyunaryo kasama ng sidekick niyang si Ka Emil Jacinto. Siya rin ang nagpasumpa kay Aguinaldo sa mismong bahay niya sa Tondo.

Kanya ang Tondo, kay Aguinaldo ang Cavite. Kaso, dahil sa Maynila nakasentro ang pwersa ng mga Kastila, mas mabilis na lumakas at dumami ang kasapian ng Katipunan sa Cavite. At ’ika nga sa Ingles, the rest is history. Nagkamali si Ka Andy na pumayag ganapin sa Cavite ang isang eleksyong niluto ng mga Magdalo. Matinding panlalait ang inabot niya at nang magreklamo e ipinahuli siya, nilitis ng isang kangaroo court at pinatay kasama ng mga kapatid.

Isang trahedya na hanggang ngayon ay hindi pa nagkakaroon ng kaganapan o “closure.”

Bankaw ha Samar Archaeological and Cultural Museum: Istorya Binisaya

Ni Gloria Esguerra Melencio

(Ginhubad tikang ha Iningles ni J. Colima Bajado)

Dida han  libro ni Ignacio Francisco Alcina, usa nga padi-Franciscano, nga may ulohan nga Historia de las islas e indios de Bisayas (Kaagi han mga Tuminungnong ha mga Isla han Bisayas) nga sinurat niyan han tuig 1662, iya iginpahamtang nga an nasod Pilipinas in “samad an hiyograpiya, topograpiya, ngan klima”. Kausa niya ha pagtuo hi Francisco Colin, usa nga padi-Heswita, nga an mga tawo tikang ha Samar  nga gintatawag hadto nga mga Pintados in nagtikang ha Makassar ha Sulawesi dara han kapareho nga pagsabot han mga pulong nga ‘saar’ ngan ‘samad’.

Dida han mga katuigan han ika-16 ngada han ika-17 nga siglo, bantugan nga mag-isog ngan banggiitan an mga Bisaya ha pakig asdang kontra han mga pirata nga namimihag ha Samar ngan Leyte, diin an mga bihag in iginbabaligya komo mga uripon didto ha Mindanao ug ha mga hagrani nga mga isla.

An bankaw, usa nga hinganiban han mga Bisaya, nga makikit-an ha Fr. Cantius Kobak- Samar Archeological and Cultural Museum ha siyudad han Calbayog, in usa nga ngula nga pagmatuod han mga paniguro han mga Samarnon para han ira kinabuhi- bis’ pa masamaran an tag-iya hini. An nasabi nga museum nga igintindog han tuig 1969 ngan kataliwan igin ngaran ha pagtahod kan Fr. Cantius Kobak, padi Franciscano tikang ha Poland, in nagdudumara hin mga butang han kasanhi nga maulit-ukit nga gintirok han nasabi nga padi-historyador tikang hin mgadirudila-in nga lugar sugad hin mga lungib, lubnganan, simbahan, tikang ha mga pribado nga katunaan, ug bisan pa tikang ha usa nga paragtubaan.

An nasabi nga bankaw nga may karaptan nga kahoy nga aada an kahalaba hin upat nga metros, ngan an tais in hinimo tikang hin puthaw in nagpapamatuod hank an Bankaw pagbaribad han mga conquistadores nga Espanyol. Subay han libro nira Blair ngan Robertson (The Philippine Islands), hi Bankaw in nakalikay tikang han mga kamot han mga Espanyol ngan nagtukod hiya han iya kalugaringon nga simbahan ha Carigara, Leyte. An iya pinakamadig-on nga kuta ha bukid in binombahan hin canyon, gin sunog an iya simbahan ngan pinanmatay an mga nasunod ha iya tuluohan, ngan manta, hiya in pinatay gamit in bankaw. Human, an pinugutan hiya ngan an iya pugot nga ulo in igin parada basi tarhugon an mga Bisaya hin pagdumara hin ‘insureccion’ ngan ‘rebelion’.

Kundi, diri nag uusa-an hi Bankaw.Ada hi Sumuroy han Samar ngan hi Dagohoy ha Bohol. Ngani, dida han temprano nga katuigan han ika-16 nga siglo, hi Waray Tupong in naglibot han Kabisayaan basi itabog an mga pirata nga Muslim upod na an mga manarakop nga Espanyol.

Piho manggud nga natingala hi Fr. Kobak han pagtagad han mga Samareños ngada han ira mga kaurupdan nga nagkamatay na diin nakit-an niya in mga bungo ngan tul-an dida hin dagko nga tibod. Lugaring an iba nga mga lubnganan in pinan ngaliskay na.

An espirito han Kasadangan ngan an ‘tabo’ nga tinatawag han mga social scientists nga barter trade in pagmatuod nga an mga Bisaya in mga tawo nga maabilidad ngan magduruto. An gilingan in gamit han mga Bisaya paghimo hin puto, suman, ngan iba pa nga mga karan-on.

An mga dragonjar ngan Chinese porcelain nga nabalik ngada pa han mga tuig han ika-5 ka siglo BC in nagpapadig-on han buhi nga taboan nga sistema han mga Bisaya ngan mga Insik. Ha kadugangan, an mga apelyido nga inensik ha Samar in bangin tikang han mga Insik nga negosyante han abaka dida han Espanyol ngan Amerikano nga pamunoan.

An mga gintataoy na nga ma agung, mga instrumento hin pagtukar ngan mga paintings dida ha sulod han museum in naglalaygay han Samarnon nga kaagi ngan talento. An Christ the King College Youth Symphony Orchestra in naghahatag laylay yana ha magdirudilain nga mga lugar ha aton nasod. An nasabi nga museum in nagpasundayag gihap hin mga obra hin mga pintor ha Samar.

Hi Carl S. Bordeos han Christ the King College, diin an museum makikit-an, in naghatag hin kopya ha http://philippinehistory.ph han iba pa nga mga butang nga makikit-an ha museum labot la han bankaw. An Professional American Archaeologists in naglista na ngan nag asoy ngan ginbutangan hin petsa ini nga mga bahandi han aton kasanhi.

Samtang, gawas han museum, usa han mga dalan han Calbayog in gin-ngangaranan nga Nijaga. Ini nga dalan in igin ngaran ha pagtahod kan Benedicto Nijaga nga kilala gihap ha ngaran nga Biktoy, usa nga sakristan ha Calbayog nga nagin 2nd Lt. han Spanish Army nga ha kataliwan nagsuporta ha Katipunan. Tungod hini, hiya in ginpatay ngan kinilala komo usa han Trece Martires ha Bagumbayan.

An Samar in may mga anak nga bangin waray pa makakita kon matiunan-o in usa nga bankaw, o manta di nakilala kan Bankaw. Lugaring, an Binisaya nga pagbaribad ngan paningkamot in nahapatik na han kabug-usan nga istorya han aton nasod.

Shouting in Bronze

The Lasting Relevance of Andres Bonifacio and His Monument in Caloocan

By Michael Charleston Chua

Amidst the concrete jungle in the middle of the city of Caloocan, amongst the smog of pollution, stands the dignified figure of Andres Bonifacio—national hero, Founder of the Katipunan, Father of the Filipino Nation, the great plebeian who spearheaded the Filipino revolution against the Spaniards.  The Bonifacio Monument is mute, but Bonifacio’s eyes made of bronze were shouting, reminding us for a moment to stop from the gray and frenzied hurly-burly of city life, and reflect on the greatness of the “Supremo.”

Andres Bonifacio (b. 30 November 1863, d. 10 May 1897), was a self-taught orphan who became a theater actor and an employee of two international companies in Manila.  His social consciousness and deep understanding of his culture led to his involvement in Dr. José Rizal’s La Liga Filipina, and in founding the Kataastaasang Kagalanggalangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan (The Highest, Most Venerable Association of the Sons of the People), or the Katipunan, in 1892.  The movement’s membership increased when he assumed the leadership as the “Supremo” and in August 1896, started the revolution which will eventually bring down the three centuries of Spanish domination in the Philippines.  In 1897, when politics prevailed among the Katipuneros in Cavite, Bonifacio was replaced by Gen. Emilio Aguinaldo as leader of the revolution, in a series of events which led to the Supremo’s execution by men from the organization he himself founded.

Work on the monument started when Doña Aurora Aragon-Quezon placed a cornerstone on the site on the birth anniversary of Bonifacio, 30 November 1929.  A competition was launched and sculptors submitted proposals for the design of the monument using aliases.  The design chosen was that of Guillermo Tolentino, a graduate of classical sculpture in Rome.  The monument, which was inaugurated on 30 November 1933, is regarded as one of the world’s finest monuments.

At the top of the 45 feet high obelisk is a figure very similar to the classical sculpture “Winged Victory.”  The octagonal base represents the first eight provinces that revolted against Spain in 1896.  Around the obelisk, 23 figures in darkened bronze depict the events that led to the Philippine Revolution:  The execution of the three martyr priests Gomez, Burgos at Zamora, and the injustices committed by the Spanish colonizers against the Filipinos.

The dominating figure of course is that of Andres Bonifacio, calm and dignified amidst the turbulent events around him, with bolo on one hand and a revolver in the other.  Behind him is the figure of Emilio Jacinto, brains of the Katipunan, and a standard bearer.  Surrounding the triad are two bolo-wielding Katipuneros symbolizing the spirit of the first cry of the revolution in Balintawak—the call to arms and the people’s response to this call.

The monument was constructed during the time when the issue of Philippine Independence from the Americans was being deliberated upon, and when many of those who participated in the revolution led by Bonifacio were still around—nationalistic feeling around the country was very much intense, and not a few got emotional seeing the monument.  Some say, that although Tolentino sculpted all the other figures in the realistic style (where the pain and suffering of the Filipinos were greatly manifested), the figure of Bonifacio in Barong Tagalog was the only figure done in the classical style (imitating the Graeco-Roman figures that show no emotions).  It was said that this is what the Americans wanted because a defiant Bonifacio might inspire another rebellion.

But according to Tolentino’s student, Napoleon Abueva, the suffering figures and the dignified Bonifacio shows that whatever happens, they will prevail:

“…the hooded head with the ever-tightening garrote about to nip a life, the hapless mothers and forsaken children in Tolentino’s monumental masterpiece, allow us to relive the sufferings and dire consequences of the times… The tragic related events and corresponding feeling of desolation, of hopelessness that Tolentino’s figures evoke, contrasted by the stance of soaring confidence and hope in Bonifacio’s expressive gesture, together with the defiant bolo-wielding compatriots, provide a reassuring promise of eventual success at all costs—reminding us of an old saw which goes this way: Great was the sacrifice and great was their reward.”

For Abueva, a look at the monument will give a feeling of pride in the resilient Filipino spirit, “…the legacy of a promising tomorrow gleaned from a cruel and troubled past, the accounts and instances of utterly depressed feeling, buoyed up and transformed to lofty feelings of inherent pride and enrichment of the Filipino soul…”

The monument is a testament to the superiority of Tolentino as a visual historian.  In preparation for the construction of the monument, he interviewed people and went to the extent of using the bone structure of the Supremo’s sister, Espiridiona Bonifacio, in making the head of the Supremo.  Despite the research, the monument was not spared from controversies.  It depicted Bonifacio far from the stereotype of him at that time as a man dressed in camisa de chino with a bolo at one hand and the Katipunan flag on the other, yelling like wild.  Ambeth Ocampo writes:

When the protests came in, Tolentino countered his critics with his research. The likeness was based not only on a photograph of Bonifacio, but on the bone structure of his sister Espiridiona as well. Interviews of surviving Katipuneros gave an idea of his attire and revealed that, contrary to popular belief, Bonifacio favored in battle his gun over his bolo. One account says that on their way to Caloocan in 1896, many Katipuneros traveled disguised as women to get past the Spanish police and military. To make his baro’t saya more convincing, Bonifacio had to leave his bolo behind and take his gun instead. Tolentino left no stone unturned in his research, and he was prepared to show documentation for such minute details as the position of the holster on Bonifacio’s belt. Over and above all this, Tolentino even consulted espiritistas to discern the true likeness and character of Bonifacio.

In 1973, the title National Artist for Sculpture was conferred on Tolentino in 1973.

The site of the monument in Caloocan was aptly named “monumento” by the people themselves, and for a long long time it was the landmark for traveller’s from the north that they’re entering Manila through the MacArthur Highway.  That’s why the sight of the monument gives a feeling of journey’s end, until the North Luzon Expressway and Abueva’s The Transfiguration replaced monumento as Manila’s gateway from the north.

Today, because it has become part of the daily lives of the people of Caloocan, it seems that the monument is being neglected and only a few people notice the beauty and ponder on the significance of the monument.  But recently, the monument caught attention once again in 2002, when its transfer to faraway Tala in the same city was proposed by Mayor Rey Malonso to give way for the Light Rail Transit Extension.  This move was prevented by a resolution by the National Historical Institute, signed by its chairman Ambeth Ocampo, which reminds everyone that the Bonifacio Monument is a national shrine and that transferring it would be against the law.

The lasting relevance of the monument is a reflection of the continuing importance to the people of the life and heroism of Manong Andres himself.  Militant groups, in many protests, rally around another statue of his in Manila.  In 1997, a book by the American historian Glenn Anthony May who brought out questions on what we know about the Supremo, sparked a debate among scholars on the Philippines.  With the centennial of the Philippine Revolution and the Proclamation of Philippine Independence in the 1990’s, recent scholarship clarified misconceptions.  Before, the impression was that the educated Gen. Emilio Aguinaldo was superior in terms of leadership and military skills than the impulsive Bonifacio.  But the Supremo was found out to be an excellent organizer with a movement whose members spread out across the archipelago (Ferdinand C. Llanes (ed), Katipunan:  Isang Pambansang Kilusan, 1994); a military tactician informed of pre-colonial war strategies of the Filipinos which used the natural environment to their advantage (Zeus A. Salazar, Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas, 1997; Zeus A. Salazar, Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila, 1995); the first president of the revolutionary government (and of the country) who had a clear idea of the Filipino nation in Katagalugan, which he defined as all people who were born in the whole archipelago and not just the Tagalogs (Milagros C. Guerrero, et. al., Andres Bonifacio and the 1896 Revolution, 1996); and the leader who urged his compatriots to have bait, puri at dangal (rooting itself to the values of our ancestors) just as they were brave (Milagros C. Guerrero, Pagtanaw sa Kasaysayan, Paghahanda sa Himagsikan:  Mga Ideya ng Katipunan, 1892-1897, 1998).  With these and many other new studies, Andres Bonifacio emerges as a leader who wanted not just mere political independence, but kaginhawahan—materially and morally free—just as our ancestors were before the colonizers came.  They remain to be our aspirations for a better country, the same one that Bonifacio and our forebears before us fought for and symbolized by his monument.

Landmarks, such as the Bonifacio Monument, are reminders of our past that made us what we are today.  Landmarks do not feed us physically for sure.  But man doesn’t live by bread alone, for he has a soul that searches for identity and belonging.  The monument is a proud reminder of the greatness of our bloodline we all belong to, and of the victorious revolution we waged in 1896-1898.  To neglect these national treasures is like forgetting our own personal past and genesis—amnesia—and forgetting the heroes of 1896 is like forgetting the sacrifices of our own parents.  If we would lose the landmarks of our past, how would we ever know where we are, and where we are going as a nation?

As we gaze upon the Supremo and the men and women around that obelisk, let us think about the sacrifices of those before us who did not sleep in the dark of night, those who sacrificed their lives for the freedom of their children—for us.  They want us to carry on with what they had fought for, not by the bolo in a time of revolution, but simply by being productive and vigilant citizens, just like the Supremo more than a hundred years ago.  As if we can hear him call on us from those bronze figures once again with his words from the Dekalogo ng Katipunan:  “Ang pagsusumikap at pagpipilit na kumita ng ikabubuhay ay nagpapahayag ng tunay na pagmamahal sa sarili, sa asawa, anak, kapatid, at kababayan.” (Diligence in the work that gives sustenance to thee is the true basis of love — love for thine own self, for thine wife and children, for thine brothers and countrymen.)  Personally, I see the monument as a reminder of how a working class hero made a difference, and how we can too.

22 March 2004 / 22 May 2007

University of the Philippines at Diliman

Consulted Works and Sources:

Acero, Francis.  Thoughts on the Bonifacio Monument.  Online, Internet.  Available URL:  http://www.tinig.com/v12/v12francis.html.

Agoncillo, Teodoro A. The Revolt of the Masses:  The Story of Bonifacio and the Katipunan.  Quezon City, U. of the Philippines P., 1956.

Bonifacio, Andres. “Decalogue” sa The Writings and Trial of Andres Bonifacio (translated by Teodoro A. Agoncillo and S. V. Epistola.  Manila: Antonio J. Villegas; Manila Bonifacio Centennial Commission; University of the Philippines, 1963, p. 1.

Churchill, Bernardita Reyes.  Determining The Truth:  The Story of Andres Bonifacio (being critiques of and commentaries on Inventing a hero, the post-humous re-creation of Andres Bonifacio).  Manila : Manila Studies Association, 1997.

Cristobal, Adrian E.  The Tragedy of the Revolution.  Quezon City: U. of the Philippines P., 2005.

De los Reyes, Isabelo.  The Religion of the Katipunan or the Old Beliefs of the Filipinos (translated by Joseph Martin Yap).  Quezon City:  Teresita A. Alcantara, Ph.D., 2002.

Estrada, Eric and John Realubit.  “Bonifacio Monument Stays Put” in Manila Times, 25 January 2003.  Online, Internet.  Available URL:  http://www.manilatimes.net/national/2003/jan/25/metro/20030125met5.html.

FHL Research Team .  The Bonifacio Monument: Hail to the Chief! Online, Internet.  Available URL:  http://www.librarylink.org.ph/featarticle.asp?articleid=50.

Guerrero, Milagros C.  “Pagtanaw sa Kasaysayan, Paghahanda sa Himagsikan:  Mga Ideya ng Katipunan, 1892-1897,” Kasarinlan:  A Philippine Quarterly of Third World Studies, Vol. 14, Num. 1, 1998, pp. 37-52.

Guerrero, Milagros C., Emmanuel N. Encarnacion and Ramon N. Villegas.  “Andres Bonifacio and the 1896 Revolution,” Sulyap Kultura, Second Quarter 1996, pp. 3-12.

Ileto, Reynaldo Clemeña.  Pasyon and Revolution:  Popular Movements in the Philippines, 1840-1910.  Quezon City:  Ateneo de Manila U.P., 1979)

Llanes, Ferdinand C. (ed). Katipunan:  Isang Pambansang Kilusan.  Quezon City:  Trinitas Publishing, Inc., 1994.

Maceda, Teresita Gimenez.  “The Katipunan Discourse on Kaginhawaan:  Vision and Configuration of a Just and Free Society,” Kasarinlan:  A Philippine Quarterly of Third World Studies, Vol. 14, Num. 2, 1998, pp. 77-94.

May, Glenn Anthony.  Inventing A Hero:  The Posthumous Re-creation of Andres Bonifacio.  Quezon City:  New Day Publishers, 1997.

Medina, Isagani R.  Great Lives:  Andres Bonifacio.  Makati City:  Tahanan Books for Young Readers, 1992.

__________. (ed).  Ilang Talata Tungkol sa Paghihimagsik (Revolucion) Nang 1896-1897 Isinulat ni Carlos Ronquillo y Valdez (Hongkong 1898).  Lungsod Quezon:  U. of the Philippines P., 1996.

Navarro, Arthur M. and Raymund Arthur G. Abejo (eds).  Wika, Panitikan, Sining at Himagsikan.  Lungsod Quezon:  LIKAS, 1998.

Ocampo, Ambeth R.  Bones of Contention:  The Bonifacio Lectures.  Pasig City:  Anvil Publishing, Inc., 2001.

__________.  Bonifacio’s Bolo.  Pasig City:  Anvil Publishing, Inc., 1994.

Salazar, Zeus A.  Agosto 29-30, 1896:  Ang Pagsalakay ni Bonifacio sa Maynila (salin ni Monico M. Atienza).  Quezon City:  Miranda Bookstore, 1995.

__________.“Ang ‘Real’ ni Bonifacio Bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 1.  Mandaluyong City:  Palimbagang Kalawakan, 1997.

__________.  “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino,” Bagong Kasaysayan:  Mga Pag-aaral sa Kasaysayan ng Pilipinas Lathalain Blg. 2.  Mandaluyong City:  Palimbagang Kalawakan, 1997.

Sison, Marites.  National Artist Guillermo Tolentino:  Monumental Spirit.  Online, Internet.  Available URL:http://www.filipinasmag.com/Main/Sept2003Tolentino.htm.

Ventura, Sylvia Mendez.  Supremo:  The Story of Andres Bonifacio.  Makati City:  Tahanan Books for Young Readers, 2001.

Bankaw in Samar Archeological and Cultural Museum: A Bisayan Story

By Gloria Esguerra Melencio

Franciscan priest Ignacio Francisco Alcina describes Samar in his 1662 book History of the Bisayan People in the Philippine Islands as “wounded geographically, topographically and climatically.” He was one with Jesuit priest Francisco Colin in saying that the people of Samar, who were called Pintados back in time, may have come from Makassar in Sulawesi, citing the words saar and samad as both to mean “wounded.”

Noted for being warriors and juramentados in the 16th up to early 17th century, these Bisayans defended their ground against slave raiders who alternately raided and stole humans in Samar and Leyte to be sold as marked slaves in Mindanao and other nearby islands.

The bankaw, Bisayan term for spear, found in the Father Cantius Kobak-Samar Archeological and Cultural Museum in Calbayog City, is a silent proof of Samar’s struggles to survive – whatever wounds may have caused its owner. The museum founded in 1969 and later dedicated to the memory of Father Cantius Kobak, Polish Franciscan priest, houses artifacts that the historian-priest painstakingly collected from caves, burial sites, churches, private lots and even from a tuba (local wine from coconut sap) vendor.

Made of hard black polished wood that measures approximately four feet long with a one-foot sharp pointed metal at the end, the undated bankaw is the living proof of Bankaw’s defiance of the Spanish conquistadores. Blair and Robertson said Bankaw escaped the ire of attacking Spaniards in Cebu and later built his own church in Carigara, Leyte. His stronghold in the mountain was attacked with canons, his church burned down, his followers killed, and he, too, was impaled with a bankaw. His head was cut off and paraded to warn the Bisayans against insureccion and rebelion in the future.

Bankaw had never been alone. Sumuroy of Ibabao (Samar) , at the time of Alcina’s recording, had been up in arms. Dagohoy in Bohol, too. Earlier in the 16th century, Waray Tupung (meaning never been equaled), had been going around the Bisayan islands trying to shoo away both the Muslim slave raiders and the Spanish minions.

Father Kobak must be amazed with how the Samareños respect their ancestors when he found human skulls, bones, shell bracelets in urns and large burial jars. Some burial sites had already been exhausted by previous digging expeditions though.

Self-sufficiency and the spirit of the Bisayan tabo, which social scientists call barter trade, attest to the Bisayan people’s ingenuity and industriousness. The stone grinder, locally called gilingan, speaks of how early Bisayans grounded rice and rootcrops to be made into puto, suman and other native delicacies. People from up the mountains and everywhere went to the tabo to exchange their goods for products that they did not have.

Presence of ancient dragon jar and Chinese porcelain plates dated around 5th century BC reveals a lively barter trade between the Bisayans and the Chinese. Also, Chinese surnames in Samar must have come from Chinese traders who were involved in the abaca trade during the Spanish and American periods.

The rusty, ancient agungs (bells), musical instruments and paintings in the museum speak a lot about the Samareños’ own artistic talents. Christ The King Orchestra, based in Calbayog City, a first class municipality in Samar, has been making waves in the field of music around the Philippines. An art exhibit of Samar’s painters had also been launched in the museum.

Carl Sanchez Bordeos of the Christ the King College where the museum resides furnished philippinehistory.ph a copy of some artifacts found in the museum aside from the bankaw.  The Professional American Archeologists have already listed, described and dated said historical treasures.

Outside the museum, meanwhile, a street named Nijaga baffles everyone who lives outside Calbayog. It turns out that the street was named after Benedicto Nijaga, nicknamed Biktoy, a sacristan from Calbayog who became a second lieutenant in the Spanish Army and later solicited support for the underground Katipunan. He was executed and later identified as one of the Trece Martires in Bagumbayan.

Samar has sons and daughters who may or may have not seen a bankaw, nor may have known Bankaw for that matter. The Bisayan resilience and survival, however, are engraved in Philippine history.

(Photo: Rosa Mirasol Esguerra Melencio)

Producers of anti-diabetes yacon tea, juice, wine eye Japan market

Producers of anti-diabetes yacon juice, tea, and wine eye the Japan market for their phytochemical-rich foods that are now being pilot-tested for commercial scale production.

Nueva Vizcaya farming entrepreneurs and food science experts are now pilot-testing yacon production through the Nueva Vizcaya State University’s (NVSU) Technology Business Incubator (TBI).

They see the prospect of shipping these products out to Japan.

Japan already imports raw yacon from the Philippines as a succulent ready-to-eat product like raw singkamas–jicama or Mexican turnip– that Japanese eat as salad.

“We will have a good commercial potential for yacon products if we emphasize its health components because of phytochemicals.  Many studies have already been conducted (proving this),” said Dr. Perlita C. Tiburcio, NVSU vice president and food science specialist.

NVSU is jumpstarting yacon’s commercial scale production through a bigger 100-kilo food processing.  This is from an earlier limited 10-kilo scale.

“This volume will make commercial scale production more realistic than laboratory stage. It will be evaluated for ROI (return on investment),” she said.

NVSU is funding the pilot yacon production, while the Bureau of Agricultural Research (BAR) has a separate research for yacon processing that will also use the Commission on Higher Education-funded P1.2 million TBI facility.

Organic farming of yacon may also be a focus of its commercialization as the Japan market discriminates in favor of organic food produced without much chemical fertilizer or pesticides.

“Yacon is still in its infancy stage but is now becoming an identity of Region 2.  Its processing will add value to the crop and will potentially increase farmers’ income in small-scale cropping systems where inputs like fertilizer are not a necessity,” said BAR Director Nicomedes P. Eleazar.

NVSU has already completed product development for yacon, and several products have already turned out to be a product testing success.  After trying on different variants for the juice, it has come up with a delicious pineapple-yacon juice.  It has also developed yacon pickles and preserves along with wine and tea.

Aside from its being known as a regulator of blood sugar, yacon is also known for preventing colon cancer.

Tiburcio explained that source of the sweetness of yacon is healthful since it comes from inulin, rather than from glucose.  Inulin is not a digestible carbohydrate, a non-digestible sugar, therefore not contributing to blood sugar rise.

Inulins belong to a class of fiber called fructans, and it is used as a storage for energy by some plants through the roots or rhizomes.

A 50-hectare land in Claveria, Cagayan is prsently the source of raw yacon for a contractor that ships this to Japan.  For the processed form of yacon, wines already reach Japan through hand-carried transport of Filipino balikbayans that use the wine as gift or pasalubong.

In Nueva Vizcaya, an area of at least five hectares in Dupax is a source of yacon for Fred’s Wine which is being assisted by NVSU.  A family enterprise of Wilfred Dugaysan, Fred’s Wine is now distributed in pasalubong centers and SM stores.

NVSU’s pilot production will involve physico-chemical and nutritional evaluation of yacon products.  It will determine presence of the healthful phytochemicals before and after processing.

Yacon farming can be attractive to farmers. While sweet potato or camote may just be priced P8 per kilo at farm gate, yacon’s price can peak to as high as P80 to P100 per kilo during off season.

However, food processors may also have the option of sourcing yacon tubers in uplands where price may go down to P15 to P30 per kilo, although this may peak to P50 during off season.

NVSU’s TBI already has equipment for commercialization of the products including quality control gadgets, sealing machines, a meter for sugar soluble solids, and processing utensils.

Government agencies including the Department of Science and Technology (DOST) have been lending their support for yacon production in Nueva Vizcaya.  DOST has given a grant for improved labels for yacon wine bottles.  Alcohol kits that test alcohol content in wine has also been granted for yacon.

NVSU has been trying to attend many trade exhibits in order to promote yacon products.

“Some traders think that we’re already capable of  exporting our products abroad,” said Tiburcio.

Yacon’s other known health benefits due to its oligofructans and phenolic contents are skin rejuvenation, reduction of blood triglyceride level, and alleviation of hyperglycemia, kidney problems, and osteoporosis.

The government also intends to explore many uses of yacon, not only of the tuber, but other parts of the plant so as to leave no waste and maximize its marketing.

“The processed products should also be in convenient ready-to-eat form so as to extend the availability of this therapeutic food to different parts of the country,” said Tiburcio.

NVSU is continuing to develop many recipes for yacon even as its earlier products have already been found to be palatable to trial tasters.

“It is important to develop the food into one that  is highly pleasing to the market, or commercial success will be at stake,” said Eleazar.

Aside from making taste superior, NVSU has also been developing techniques in order to keep physical appearance attractive.

In pineapple-yacon juice, pineapple not only gives a distinct tasty flavor, but it gives a Vitamin C supplementation to the juice.  Pineapple juice was also used as acidulant instead of citric acid. Acidulants are additives that give a sharp taste of food, aid in setting of gels, and act as preservatives.

Other fruit flavorings also make other blends that give yacon a unique taste.

In order to control enzymatic discoloration of the juice, sulfiting– adding of adding of sulfur dioxide in wine-making— is done.

“The use of sulfite instead of heat to inactivate polyphenol oxidase eliminated problems on haziness and discoloration,” said Tiburcio.  “Blending yacon with pineapple and hagis wine improved the flavor and minimized the harshness of the wine.”

Pasteurization is also used to preserve and strengthen shelf life of the juice.

For yacon pickles, two flavor enhancers are basil and oregano.

For the preparation of yacon-oolong tea, slight maceration of the chopped leaves of oolong tea, followed by heating eliminated the tea’s grassy odor and developed a darker color and tea-like flavor.  Oolong is a traditional Chinese tea.

For more information, please call Dr. Perlita C. Tiburcio, 0927-228-2326

From highways to alleys: Tartanillas survive despite Cebu City’s restrictions

by Junald Dawa Ango

The tartanilla, Cebu City’s version of the horse-drawn carriage or calesa, is past its heyday.

Jeepneys and taxis are the preferred mode of transport in the city today. Add to that the tricycles, pedicabs and motorcycles-for-hire also competing to share in the commuter traffic in Cebu’s streets.¹

More than half a century ago, when taxis were absent and jeepneys were few, the tartanilla was king of the road. It was the main form of transportation around downtown Cebu City and in the neighboring suburbs.

Slowly modernization crawled in. Motorized transport, which is more efficient than horsepower, became a growing business enterprise. Commuter preference for speed and convenience also followed:  the passengers began vacating the familiar seats of the tartanilla, or rig, after the Second World War when Cebu’s streets were slowly invaded by motorized transport.²

Competition came from downtown jeeps, taxis and tricycles for commuter service. “Downtown jeeps, like Daitsun, Daitsu, etc. could enter smaller and narrower roads like rigs.” And their fares were only slightly higher than rig fare. Taxis were also preferable because these can travel faster and can bring passengers to their doorstep; a former advantage offered only by the tartanilla. Some families even bought mini-cars and motorcycles by installments for private use.³

Without patrons, earnings dwindled. A significant number of rig drivers or cocheros gave up their means of living. Without renters, rig owners let their carriages deteriorate; old rigs were left in disrepair and only a few new ones were constructed. The tartanilla business was on a downturn. The rig numbers dwindled as did the routes they ply. Slowly they were squeezed into a few streets in the downtown. Many a stubborn cochero and rig owner finally gave up, but others still stuck their necks out; either they were the most determined or the most needy. Their horses kept on clip-clopping in the few remaining tartanilla bailiwicks: the streets from Carbon and Taboan leading to Duljo, Mambaling and A. Lopez.

Percy Ruita Jamin, in a study of the tartanilla industry of Cebu City in 1974, cited additional reasons besides the increase of motorized vehicles for the decline of the tartanilla⁴:

“[1.] Ordinance prohibiting the entrance of the tartanilla in some streets of the city

[2.] Uplift of the educational standards of the children (of cocheros)

[3.] Centennial celebration (of Cebu City) in 1965

[4.] High cost of feeds

[5.] Establishment of Big Firms”

Besides the competition offered by taxis and jeeps, she also listed the following as problems faced by the rig industry at that time:

“[1.] High cost of horse feeds

[2.] Lack of government incentive

[3.] Fare remains steady

[4.] Bad Weather”

Two of the reasons for the decline of the tartanilla industry were government imposed: the ban on some streets and the centennial celebration. Also, two of the problems faced by the diminished tartanilla in 1974 were government inflicted: absence of government support and no fare increase. These government-imposed and inflicted factors, continued in the succeeding years, caused the further decline of this service. The government did have a hand in the decline of this transport industry.

This paper argues that the city government’s increasing restrictions of the tartanilla operations contributed to its slide from its primary position in Cebu City’s transportation system. It shows that with each restrictive city ordinance, policy or decree imposed on the rig industry, the number of tartanilla units had decreased and the number of routes had reduced. The paper traces the Cebu City government’s regulation of the tartanilla beginning after the Second World War up to the 1990s. After the 90s, the council no longer enacted additional restrictive measures because the tartanillas were already too few for them to bother with.

When the tartanilla was king

However, in the 1940s and 50s, the tartanilla was still king of the road; it was the primary form of transport within Cebu City. The number of units were growing from around 1,500 in the 50’s to almost 2,500 in the 60’s.⁵ In 1960, there were 2,425 rigs plying the city.⁶

The tartanilla would take you anywhere in the city and its suburbs.⁷ Similar to the taxi, it did not follow a line or route but may take its passenger to any destination in the city based on these rates in 1945⁸:

“I –  Within city limits – P0.10 per capita

II – Beyond city limits – P0.10 per capita plus P0.05 for every additional kilometer

III – By the hour – P0.60 for the first 30 minutes or less. Over 30 minutes but not over one (1) hour, P1.00 and for every additional hour or fraction thereof, P0.75

IV – By City Limits is meant that area of Cebu City comprised within and bounded by Carlock , Tres de Abril, Mango Avenue and Martires streets and the sea. Passengers using rigs beyond these limits shall be subject to Tariff No. II.”

Three years later, changes were made on the fare schedule. Fare for additional kilometers was increased from P0.05 to P0.10 beyond city limits; and city limits was redefined as “within Tuti – Calamba Streets, P. del Rosario – Imus Streets, Martires – T. Padilla Streets and the sea or water front.”⁹

City council conspires against the tartanilla

While the rig transport was on an upswing in the 1950s, the city council suddenly applied the brakes to the momentum of growth. Beginning at the closing years of the decade and pursuing it in the decades thereafter, the council successively imposed restrictive ordinances on the transport; it was overtly campaigning against the tartanilla.

“This is a kind of industry which the government endeavors to eliminate and they are doing this by installments. City planners are planning to ease out this industry. According to them, this industry does not give a good image to the city,” says Jamin.¹⁰ The reasons cited by the city officials for their desire to limit, if not abolish, the rigs were¹¹:

“1. hazard to traffic;

2. horses sometimes are hard to control, when restless become uncontrollable;

3. source of waste matters, a hazard to health; and

4. bad image to visitors of the city.”

They then enacted corresponding ordinances to respond to these problems; ordinances which led to the decline of the tartanilla as transport.

Anti-horse manure ordinance

In 1958, civic organizations lead by the Board of Directors of Zapatera Elementary School Parents Teachers Association petitioned the city council to act on a unique Cebuano problem — horse manure. It was a grave garbage and pollution problem at that time. The council estimated 5,000 kilos of manure being scattered around the city daily (a kilo per horse for the 5,000 horses). When dried and pulverized, it was blown about and mixed with the air they breathe.¹²

The council responded with an anti-horse manure ordinance. All rigs must carry a receptacle for the manure and the driver must stop the rig and pick-up the manure as discharged by the horse.¹³ That ingenious contraption attached behind the butt of the horse today which captures the waste as it is released by the animal was not yet used at that time by the Cebuanos.

So far, no restriction which limited tartanilla operations due to the health risks posed by horse manure was enacted. But later on, the health risks would be cited by the government in passing another law that further restricted tartanilla service.

Limitation of the number of rigs

The more immediate and direct problem faced by the rig owners and drivers was the view held by the city council that the tartanilla was the main cause of the worsening traffic congestion. The only way to go, most councilors believed, was to limit the rig operations or ultimately abolished it.

In 1961, the city council delivered a big blow to tartanilla operation — Ordinance no. 328. The ordinance barred further growth of the number of tartanillas by limiting the number of rigs allowed to operate in the city at 2,500. The 2,425 rigs who were registered in the previous year would be the ones renewed their registration, while the first to apply for licenses in 1961 would be given the remaining 75 slots.¹⁴ No more licenses will be issued over 2,500.

Why this drastic measure? At this time the rigs were still the dominant form of transport in Cebu; tricycles and pedicabs were few. A well-traveled Bureau of Lands employee observed that Cebu has the most number of tartanillas in the Philippines. The city council, searching for a solution to traffic problems, saw the numerous tartanillas as the cause of the problem. They believed that these century-old carriages should be replaced by a more efficient form of transportation. They were thinking of scooters as replacement.¹⁵ Scooters, or motorcycles, must have been attached to side cars and transformed into the tricycles.

For the council, the scooter was the solution to traffic congestion: 2,500 rigs could be replaced by only 700 scooters, thus decongesting the streets. The proponents of the ordinance, councilors Eulogio Borres and Raymundo Crystal, even claimed that the rig owners and drivers were willing to be converted into scooter operators and drivers. And this conversion was within their means — the cost of a brand new tartanilla (P500.00) was enough down-payment for a scooter.¹⁶

But the council plan was not without opposition. In the city’s search for a more efficient transport, there was no need to harass one of the competitors. Councilor Nazario Pacquiao pointed out that the provision on no substitution placed the rigs at a great disadvantage. This provision banned replacement of delinquent rigs and voluntary surrendered licenses. The slots will not be given to new applicants but will remain vacant. According to Pacquiao, the 2,500 rigs allowed to operate will slowly reduce in number even if there are only five delinquent operators every year: from 2,500 in 1961 to only 2,495 in ’62, 2,490 in ’63 and so on.¹⁷ And five delinquent operators a year is the best case scenario; varied reasons prevent a rig operator to settle his taxes on time.

The councilor suggested that they allow free competition to take its course instead of giving unfair advantage to the scooters by limiting the number of rigs. If the scooters are really more efficient, they would eventually push aside the rigs from the streets.¹⁸ The suggestion was unheeded, the ordinance was passed by a majority decision with one opposing and one abstention.

Limitation of their routes

The city council did not stop with controlling the maximum number of tartanillas; they also prohibited the rigs from entering selected districts of the city. If in the 40s and 50s, the tartanilla operated like a taxi: it could convey its passenger to any point in the city, in the 60s it was already banned in several streets.

In 1965, during the celebration of the 400^th year anniversary of the Christianization of the Philippines which was held in Cebu City, rigs were banned from entering some streets like Sanciangko, T. Padilla, Imus-Sikatuna, Bonifacio and various smaller streets near the centennial area. The celebration lasted for a month but the prohibition continued after, forcing many cocheros to quit. The lay-off from tartanilla service during the centennial also resulted to the deterioration of rigs; the units fell into disrepair and decay rendering them unusable. From 2,430 rigs registered in 1964 prior to the centennial celebration the number dropped to only 1,192 rigs in 1966.¹⁹

Seven years later another restriction was imposed: Ordinance 801 series of 1972 of Cebu City Traffic Code. “According to Lt. Alfonso S. Perales, Education Officer of the CPD [Cebu Police Department], tartanillas are banned from entering the national highways of the city. The previous ordinances (No. 65) were repealed and the prevailing ordinance is Ordinance No. 801 series of 1972 of Cebu City Traffic Code….”²⁰

The ban from the national highways prevented them not only from entering but also from crossing the highways; making other streets inaccessible. Formerly restricted only in main streets like Colon, Magallanes, M.J. Cuenco and Leon Kilat; with the new ordinance, rigs are now allowed only in Sanciangko, Borromeo, Tres de Abril, Garfield, a certain portion of Junquera, Imus, Sikatuna, T. Padilla, C. Padilla, Aranas, Spoliarium, Carlock, a certain portion of M. J. Cuenco, Tupas, and other small streets. These resulted to more rig owners and cocheros quitting; only 530 rigs were registered in 1973.²¹

Plagued by the oil crisis in the 1970s, we assume that the government will reverse its attitude toward the rigs because it is an alternative to motorized transport. However, “Patrolman [A.D.] Sayson [of CPD Traffic Division] says that the stringent measures and restrictions are imposed strictly now as before even with the oil crisis because of [the city officials] aim to eradicate this road nuisance.”²²

The restrictions continued with another ordinance in 1990. Ordinance 1381 set the remaining streets allowed for passage of the tartanilla.²³ It states:

“Section 7. The rig drivers are authorized and may pass only through the following streets any time of the day or night:

a. From the junction of D. Jakosalem Street following Sanciangko Street, Juan Climaco Street up to Forbes Bridge, back and forth;

b. From Taboan Market (Tres de Abril Street) through Sanciangko Street up to the junction of D. Jakosalem St., back and forth; from Taboan Market (B. Aranas Street) through Lakandula Street, then C. Padilla Street to Duljo, back and forth; From Pasil Fish Market through Tupas Street up to the corner of Magallanes and El Filibusterismo Street, back and forth; from Taboan Market (Tres de Abril Street) through Katipunan or V. Rama Street or A. Lopez Street, back and forth; from Taboan Market through Tres de Abril Street, then Carlock Street and B. Aranas Ext., back and forth.”

The city council passed this ordinance in a unanimous resolution. Citing heath risks due to manure, and traffic congestion worsened by the slow moving rigs as reasons, they sent the staggering rig industry to its knees. This time the rig people cared less, or were powerless, to defend. Unlike the prolonged debates in the council session when they set the maximum number of tartanillas at 2,500, no objection was raised. Unlike the vehement opposition of operators and drivers when the council planned to prohibit rigs from entering some streets, they assented to be allowed only in a few. Two years later there were only 437 registered tartanillas in the city.²⁴

A king no more

The downfall of the tartanilla is mainly due to the advance of technology. Motor-powered vehicles are superior to the horse-powered rigs; market forces side with the more efficient mode of transport, the faster scooters (converted into tricycles), and later, the bigger taxis and jeepneys. The tartanilla is just another casualty of progress.

However, the Cebu City government may have hastened the decline of the tartanilla as a form transportation. Instead of waiting for market forces to determine the fate of the tartanilla, the city council passed successive ordinances that quickened the transition from rigs to motorized transport. In its quest to find solutions to traffic problems, it jumped to the conclusion that the rigs were the culprit, and eliminating them would solve traffic congestion (which it did not). Thus it marginalized the rig service through its increasing restrictive ordinances.

The tartanilla may not be king anymore, but it continues to ferry passengers and cargoes along the side-streets of Cebu. It is a preferred transportation of shoppers returning to nearby suburbs from shopping in the city’s three largest public markets (Carbon, Taboan and Pasil) for a fare below the regular transportation. Today, 100 to 200 rigs remain.

While the city is bidding out its plans for a modern mass transit system (either by Light Rail Transit or Bus Rapid Transit); while other Philippine cities have retired their horse-drawn carriages into tourist rides, Cebu’s tartanillas continue to serve commuter needs unsatisfied by regular transportation; it is still a limited means of transport to some inner parts of the city. Our generation will never witness a tartanilla traffic jam again but once in a while you will notice from your jeepney seat a cochero announcing the passage of the one time Cebuano king of the road.

Notes

¹These modes of transport are only those which operate within the city. There are also buses and vans/FXs in Cebu City, but these convey commuters to the other cities and towns of the province.

²“The Unsinkable Tartanilla”, Sun Star Weekend, 3 September 1989, p. 8.

³Percy Ruita Jamin, “A Study of the Tartanilla Industry in Cebu City” (MA thesis, University of San Carlos, Cebu City, 1974), pp. 35, 73.

⁴Jamin, 74.

⁵Jamin 39.

⁶Municipal Board of the City of Cebu, “minutes of Ordinance 328”, 16 January, 1961.

⁷Municipal Board of the City of Cebu, Ordinance no. 65: An ordinance regulating traffic, operation of rigs, registration of rigs and rig driver license, licensing of push cart owner, and the carrying of lights, 20 December, 1947.

⁸Municipal Board of the City of Cebu, Ordinance no. 2: An ordinance providing for tariff or schedule of rates for tartanillas operated for public use, 12 July, 1945.

⁹Municipal Board of the City of Cebu, Ordinance 67: An ordinance to amend section one of Ordinance numbered Two entitled “An ordinance providing for tariff or schedule of rates for tartanillas operated for public use”, 9 April, 1948.

¹⁰Jamin, p. 74.

¹¹Jamin, 75.

¹²Municipal Board of the City of Cebu, Ordinance 241: An ordinance providing for the elimination of manures from the city streets and for other purposes, 6 March 1958.

¹³Ordinance 241.

¹⁴Municipal Board of the City of Cebu, Ordinance 328: An ordinance limiting the registration of tartanillas operating within the limits of the City of Cebu to two thousand five hundred rigs only and for other purposes, 16 January, 1961; “minutes Ordinance 328”.

¹⁵“minutes Ordinance 328”.

¹⁶Ibid.

¹⁷Ibid.

¹⁸Ibid.

¹⁹Jamin, 36- 37.

²⁰Jamin 14.

²¹Jamin 34, 39.

²²Jamin 17.

²³City Council of Cebu, Ordinance 1381: An ordinance updating and consolidating the existing ordinances pertaining to the registration flow of traffic and licensing of rigs and rig drivers and providing penalties therefore, 19 November, 1990.

²⁴“Tartanillas”, Sun Star Weekend, 20 September 1992, p. 19.

Works Cited

Municipal Board of the City of Cebu. Ordinance no. 2: An ordinance providing for tariff or schedule of rates for tartanillas operated for public use. 12 July, 1945.

Municipal Board of the City of Cebu. Ordinance no. 65: An ordinance regulating traffic, operation of rigs, registration of rigs and rig driver license, licensing of push cart owner, and the carrying of lights. 20 December, 1947.

Municipal Board of the City of Cebu. Ordinance 67: An ordinance to amend section one of Ordinance numbered Two entitled “An ordinance providing for tariff or schedule of rates for tartanillas operated for public use.”. 9 April, 1948.

Municipal Board of the City of Cebu. Ordinance 241: An ordinance providing for the elimination of manures from the city streets and for other purposes. 6 March 1958.

Municipal Board of the City of Cebu. Ordinance 328: An ordinance limiting the registration of tartanillas operating within the limits of the City of Cebu to two thousand five hundred rigs only and for other purposes. 16 January, 1961.

City Council of Cebu. Ordinance 1381: An ordinance updating and consolidating the existing ordinances pertaining to the registration flow of traffic and licensing of rigs and rig drivers and providing penalties therefore. 19 November, 1990.

Municipal Board of the City of Cebu, “minutes of Ordinance 328”, 16 January, 1961.

Jamin, Percy Ruita. “A Study of the Tartanilla Industry in Cebu City”. MA thesis University of San Carlos. 1974.

“The Unsinkable Tartanilla”. Sun Star Weekend. 3 September 1989.

Tartanillas”. Sun Star Weekend. 20 September 1992.

(Photo credit: http://www.gocebu.travel/event/Tartanilla_Festival)

Pinoys can solve corruption, study says

By Gloria Esguerra Melencio

Tracing back corruption in Philippine history, a group of experts at the University of the Philippines says Filipinos in the 21st century can finally solve this problem that dates back from the Spanish colonial period’s polo y servicio which conscripted  men, 15 years old and above, to work by force on shipyards and churches, among others. This, aside from the tributo paid in cash or in kind to feed Spain’s growing population of frailes and Gobernador General’s guardia civiles plus the Indio laborers who serve them.

To be exempted from forced labor and separation from home for more than a month, our relatively moneyed ancestors bribed Spanish officials to be listed as sick, lame or disabled while the penniless poor sweat it out, lest they be imprisoned or whipped. From this time, bribery has become a way of life to maneuver one’s way through government red tape;  be able to get a business or driver’s license at much speed; or cover up money trails of a multimillion non-existent government project – from the clerk at the bottom rung of the ladder up to the highest seat in you-know-where.

However, no matter how hopelessly systemic and endemic corruption may seem to be, Professor Leonor Briones said solutions to age-old corruption are possible based on the successes of Pinoys, which she highlighted in her presentation of the study recently.

While the Pinoy has the “Divisoria style” of bidding where everyone wants to buy everything at a bargain price, bidding here and there to be able to pocket more money, the “Cory Model”, a.k.a. housewife style, cleaning, managing and checking her own Cabinet has been the best so far. She cited improvement of government systems and procedures, provision and distribution of more public goods and clear rules and regulations are the solutions to corruption, among others.

Former President Corazon Aquino had held each member of the Cabinet responsible in eradicating graft and corruption in the executive branch of government, monitored them and asked for a written monthly report of what had transpired during the anti-corruption campaign, Briones said.

“To combat corruption in a public office , its head must lead the way,” Briones, endearingly called Ma’am Liling at the UP National College of Public Administration and Governance, said.

She also cited as example former Commission on Audit Chairman Francisco Tantuico, who upon finding “irregular, unnecessary, excessive, and extravagant” expenses in the Marcos government, acted immediately and dismissed summarily government officials who had been corrupt.

Department of Public Works and Highways Secretary Regalado Singson quietly removed corrupt officials under his agency that resulted to the decrease of contractors’ price by 20 percent, she noted.

Also a good example  of government agencies that had been successful in eradicating “market-centered corruption” are the National Census and Statistics Office, Bureau of Quarantine and International Health Surveillance and the Makati Municipal Government for its traffic enforcement, she said.

Briones likewise cited the National Kidney and Transplant Institute and the country’s Treasury Office for their transparency in their bidding and awarding processes.

While corruption remains a scourge among poor and developing societies, the Philippine anti-corruption campaign has already moved on as number of corruption cases has decreased since 2005, claimed Professor Danilo Reyes, member of the group conducting the study. Its status has changed for the better until 2011. As per Corruption Perception Index (CPI), Reyes said the Philippines ranked 6th among the most corrupt countries in the APEC region, tying with Vietnam; Cambodia ranked 5th, Indonesia 4th, Pakistan 3rd, Myanmar 2nd, and Bangladesh at the top in 2005. From 6th rank, the Philippines has slid down to the 17th, according to the recent CPI, a welcome development.

Topping the list of countries with less corruption in 2011 are Singapore, Hong Kong, Japan, Taiwan and Malaysia, respectively, according to the study.

Back home, the World Bank study recommends that the school system should “inculcate discipline and strict implementation of laws and for the Filipino people to discipline themselves.” It also suggests that the Philippine school system craft teaching modules on cultivating honesty and advocating against corruption from the kindergarten up the tertiary level.

Two successive storms batter N. Luzon

In Ifugao, typhoon Pedring affected 84 barangays, with 1,695 families or a total of 8,723 persons. About 115 houses were totally damaged, 1,634 houses were partially damaged. Four persons were reported dead, 16 injured and one missing. Pedring caused Php7.5 million worth of damage to irrigation, Php12.5 million damage to bridges, Php 4.7 million to barangay roads, and Php 27 million to river flood control.

(Photo credit: Maribelle Bimohya, Provincial Capitol of Ifugao)

Batas Militar: 1972-1986 (2)

Ni Dante L. Ambrosio (1951-2011)

Ikalawang Bahagi: Kilusang Antidiktadura

Hindi pa nakalipas ang isang linggo nang tugunin ng pagtutol ang batas militar. Unti-unting lumakas ang kilusang antidiktadura mula nang ipataw ang  batas militar noong 1972  hanggang sa Pag-aalsang EDSA noong 1986.

May dalawang nagtutulungang bahagi ang kilusang ito  – ang di-armadong pakikibaka at ang armadong pakikibaka. Binubuo ang di-armadong pakikibaka ng sama-samang pagkilos ng iba’t ibang sektor ng mamamayan. Binubuo naman ang armadong pakikibaka ng paglaban ng Communist Party of the Philippines (CPP) at ng hukbo nitong New People’s Army (NPA) at ng Moro National Liberation Front (MNLF) at ng hukbo nitong Bangsa Moro Army (BMA).

Unang tatalakayin sa yunit na ito ang pakikibaka ng bawat sektor ng mamamayan. Susundan ito, pagkatapos, ng multisektoral na pakikibaka – ang sama-samang  paglaban ng mga mamamayan. Kapwa bahagi ito ng di-armadong pakikibaka. Sa ikatlong bahagi tatalakayin ang armadong pakikibaka ng CPP at MNLF.

Sa loob ng 13 taong pakikibaka sa diktadura, inaruga ng nakibakang taumbayan ang mga puwersa at salik na pabor sa pag-unlad ng pakikibakang antidiktadura. Sa huling pagtutuos, ang nagkakaisang mapanlikhang lakas ng taumbayan na nabigyang laya sa panahon ng pakikibaka ang siyang pangunahing dahilan ng pagbagsak ng rehimeng batas militar.

Aralin 1: Sektoral na Pakikibaka

Hindi magkakasabay ang pag-unlad ng  pakikibaka ng mamamayan. Nakalaban agad iyong mga di-gaanong napinsala ng  panunupil, iyong may malakas na pundasyong institusyonal at iyong  naapektuhan agad ng programa ng pamahalaan. Kabilang dito ang mga taong-simbahan, mga tagapagtaguyod ng karapatang sibil, mga pulitikong kontra-Marcos, mga maralitang tagalungsod, mga manggagawa, at mga grupong etniko.

Lumipas ang panahon bago nakalaban sa rehimen ang mga napuruhan ng panunupil. Kabilang dito ang mga kabataan-estudyante, guro, magsasaka, mangingisda, at  miyembro ng mas midya.

Lumaban na lamang sa diktadura ang mga nakinabang at sumuporta sa batas militar noong lumalakas na ang kilusang antidiktadura. Kabilang dito ang malalaking negosyante at ang isang bahagi ng militar. Tinalikuran ng gobyernong Estados Unidos ang diktadura, na sinuportahan nito sa  loob ng 13  taon, sa huling-huling sandali na lamang.

Taong-Simbahan. Sa kabuuan, sinuportahan ng Simbahang Katoliko ang gobyernong batas militar. Gayunman, noong Setyembre 28, 1972. 16 na obispo ang nagpahayag ng pagkabahala. Nanawagan sila na igsian ang tagal ng batas militar at ibalik ang mga karapatan ng mamamayan. Anang isang obispo, dapat manindigan ang simbahan at “maging tinig ng mga taong inalsan ng tinig.”

Mahalaga ang ambag ng mga taong-simbahan – Katoliko, Protestante at iba pa –  sa paglakas ng kilusang antidiktadura. Ginamit ng lumalabang mamamayan ang dasal, misa at prusisyon upang sama-samang maghain ng pagtutol, yamang bawal ang  rali, demonstrasyon at martsa. Naglabas ng mga newsletter ang mga taong simbahan gaya ng Various Reports, Signs of the Times at Ichjhys para ipalaganap ang tunay na kalagayan ng bayan sa panahong kontrolado ng pamahalaan ang mas midya.

Nagbuo sila ng mga Basic Christian Communities (BCCs) na naging muog ng mga maralita hindi lamang para sa pananampalataya kundi para rin sa pakikibaka. Bumuo rin ang mga taong simbahan ng mga institusyon para tumulong sa  kilusan ng mamamayan  –  Task Force Detainees, Friends of the Workers, Urban Missionaries.

Nag-alay ang simbahan ng mga martir sa kilusang antidiktadura: Fr. Zacarias Agatep, Fr. Jeremias Aquino, Fr. Pites Bernardo, Sister Asuncion Martinez at maraming iba pa. Nagawa ng mga taong-simbahan na makapanindigan agad dahil nasa isang matibay na institusyon sila na itinaguyod ng mamamayan at ng katutubong kultura.

Maralitang Tagalungsod.  Lumaban agad ang mga maralitang tagalungsod dahil dinedemolis  ang  bahay nila para sa mga development project at beautification campaign  ng rehimen. Nagmartsa ang mga maralita ng Zone One Tondo Organization (ZOTO) noong Nobyembre 1973 tungong Malakanyang para tutulan ang demolisyon. Nagbarikada naman ang mga taga-Tatalon, Bagumbayan at Ugong Norte sa Quezon City noong buwan ding ito at noong Disyembre 1974.

Nagsanib ang mga protesta ng maralita noong Enero 1976 sa martsa sa Malabon kung saan tinutulan ng Alyansa ng Maynila at Karatig-Pook Laban sa Demolisyon ang pagwasak sa kanilang mga tahanan. Iniharap nila ang alternatibang on-site development sa halip na ipatapon sila sa malayong lugar na walang trabaho. Anila, kung development talaga ang habol, bakit hindi sila isinasama ng pamahalaan sa proyekto?

Manggagawa. Para ipaglaban ng mga manggagawa ang mga karapatan nila, sinubukan nila ang iba’t ibang anyo ng sama-samang pagkilos dahil bawal ang piket, rali, at welga. Ginamit  nila ang petisyon, delegasyon at sabay-sabay na pagdarasal para tutulan ang pagpako ng kanilang suweldo at masamang palakad sa loob ng pabrika.

Noong 1974 nagmartsa ang mga manggagawa ng Gelmart, pagawaan ng damit sa Parañaque, para lang makapagpulong. Nagmartsa rin ang mga batilyo at nagdaos ng misa noong 1974 sa Navotas bilang pagtutol sa pagpapatalsik sa kanila sa trabaho at komunidad bunga ng proyektong modernong daungan ng pamahalaan.

Binasag ng welga ng La Tondeña noong Oktubre 1975 ang “katahimikan” ng batas militar. Umalingawngaw ang welga ng La Tondeña sapagkat hayagan nitong hinamon ang lahat ng mga ipinagbabawal ng rehimen – kahit trak-trak na ikinulong ng militar ang mga welgista. Matapos ang welga ng La Tondeña, bumuhos ang mga welga at iba pang  sama-samang protesta ng mga manggagawa mula Oktubre 1975 hanggang Enero 1976. Isinigaw ng mga manggagawa: “Sobra na! Magwewelga na kami!”

Detenidong Pulitikal. Tinatayang  mahigit 50,000 ang ikinulong ng rehimen pagsapit ng 1975. Sila ang  tinawag na detenidong pulitikal. Ikinulong sila mula isang araw hanggang sampung taon o higit pa may kaso man o walang kasong isinampa sa hukuman.

Naglunsad  ng  unang hunger strike noong  1973 ang mga detenido sa Fort Bonifacio. Isa sa mga kahilingan nila ang pagpapalaya sa dalawang nagdadalangtao. Noong Disyembre 1974 mga pari namang ikinulong sa Kampo Olivas, Pampanga ang nag-hunger strike. Halos isang buwang nag-hunger strike ni Sen. Benigno Aquino Jr. bilang pagtutol  sa paglilitis sa kanya ng hukumang militar noong Abril 1975.

Koordinado at sabay-sabay na hunger strike ang inilunsad noong Disyembre 1975 ng mga detenido sa 5^th CSU sa Kampo Crame, sa Youth Rehabilitation Center (YRC) sa Fort Bonifacio at sa HPC Stockade 4 sa Kampo Crame. Unang pagkakataon ito na nagawa ang sabay-sabay na kilos-protesta sa loob mismo ng kampo militar. Noong Hunyo at Oktubre 1976 nag-hunger strike muli ang mga detenido sa  “gintong hawla” ng rehimen  – ang Bicutan Rehabilitation Center sa Taguig – kung saan mahusay diumanong tinatrato ang mga detenido.

Sa paghuli at pagkulong ng libu-libong mamamayan, nakabuo ang pamahalaang batas militar ng isang tanging grupo na tumutol sa diktadura. Sa buong panahon ng batas militar, naging muog ng pakikibaka ang sarili nitong bilangguan.

Kalinga, Tinguian at Bontoc. Umarangkada ang pakikibaka ng mga taga-Cordillera sa Hilagang Luson noong maagang bahagi ng dekada 1970. Bunga ito ng pagtatayo ng Chico Dam at pagpasok ng Cellophil Resources na nagbabantang wasakin ang teritoryo at kultura ng mga Kalinga, Tinguian at Bontoc.

Sa Chico Dam, itinaboy noong 1974 ng mga kababaihang Kalinga ang mga nagsasarbey na empleyado ng National Power Corporation (NPC). Bilang tanda ng pagkakaisa,  nagsagawa ng bodong ang iba’t ibang grupo sa Cordillera. Isa itong kasunduan ng kapayapaan at pagkakaisa.

Uminit ang laban noong 1976 nang tapatan ng NPA, na marami’y mula sa grupong etniko, ang panggigipit ng militar. Tumindi pa lalo ang kalagayan nang patayin ng militar noong Abril 24, 1980 si Macliing Dulag, lider ng mga kontra sa proyekto.

Lumawak ang paglaban nang magsagawa rin ng bodong ang mga Tinguian at Bontoc noong Enero 1979 laban sa Cellophil Resources. Nang taon ding ito nakipagbodong din ang mga lumalabang taga-Cordillera sa mga kapanalig at simpatisador sa kapatagan. Kumbinasyon ng di-armado at armadong paglaban ang ginamit ng mga taga-Cordillera lalo’t  lumakas sa pusod ng kabundukan ang NPA.

Magsasaka. Nakatuon ang paglaban ng mga magsasaka sa mga programang Masagana 99 at Samahang Nayon, problema sa lupa, usura, di-pantay na hatian sa ani, polusyon, mataas na presyo ng pestisidyo, tumitinding militarisasyon at dumaraming paglabag sa mga karapatang pantao. Dagdag rito ang pagpapatalsik sa mga magsasaka sa mga lupaing ginamit sa mga proyektong industriyal gaya ng Bataaan Export Processing Zone (BEPZ) sa Bataan, PHIVIDEC Industrial Estate sa Misamis Oriental, NDC-Guthrie sa Agusan at iba pa.

Tumindi ang di-armadong pakikibakang magsasaka sa pagpasok ng dekada 1980. Isa sa mga tampok na aksyon ang paghiling ng may 5,000 magsasaka sa kagyat na pag-ilit ng Hacienda San Antonio-Sta. Isabel sa Isabela noong 1980-1981. Isang 12-kilometrong martsa ang ginawa noong Abril 1981 upang tutulan ang panggigipit  ng militar sa mga magsasaka at para pabilisin ang pag-ilit ng asyenda na iniutos na ni Presidente Marcos nang nakaraang buwan.

Sa Gitnang Luson, pinangunahan ng Alyansa ng mga Magsasaka sa Gitnang Luson (AMGL) na binuo noong Nobyembre 1981 ang pagpapababa ng presyo ng mga gamit-pansaka. Sa unang pagkakataon sapul nang magbatas militar, dinala ng mga magsasaka ang usapin sa Maynila nang 2,000 miyembro ng AMGL ang nagdemonstrasyon sa Ministri ng Agrikultura noong Disyembre 1981.

Mangingisda. Nagpamalas ng sektoral na pagkilos ang mga mangingisda, na karaniwang magsasaka rin, noong 1977 nang tutulan ng mga mangingisda ng Samar ang operasyon ng malalaking trawler sa mga pangisdaan. Sa Bulacan at Laguna de Bay, nilabanan ng mga mangingisda ang pagtatayo ng ilegal na pispen at ang polusyon ng mga pangisdaan.

Kabataan at Estudyante. Isa sa mga napuruhan ng panunupil ng batas militar ang sektor ng kabataan at estudyante na siyang bumuo ng pinakamalaking puwersa sa kilusang protesta bago magbatas militar. Marami sa kanila ang hinuli at ikinulong ng pamahalaan, ngunit marami rin ang lumahok sa kilusang lihim o nagpalakas ng armadong pakikibaka sa kapuluan.

Nang magbukas ng klase noong Oktubre 1972, kagyat silang nagsagawa ng mga protesta kontra batas militar gaya ng tahimik na pagmamartsa (silent march) at maramihang pag-iingay (noise barrage). Nang mga sumunod na taon, itinuon nila ang pagkilos sa pagbawi ng mga karapatan nila – karapatan sa pag-oorganisa, pahayagan at konseho.

Noon lamang Hunyo-Hulyo 1977 bumulwak ang protestang estudyante dahil sa pagtaas ng matrikula. Gumulong ang kilusang boykot sa mga unibersidad at kolehiyo sa Kamaynilaan – UP, UE, GAUF, Adamson, Feati, PCC, PWU, Trinity College at UST.  Bunga ng pagsigla ng kilusang estudyante, muling naging aktibo ang Kabataang Makabayan bilang isang lihim na samahang kabataan-estudyante. Binuo rin ang League of Filipino Students (LFS) at ang Youth for Nationalism and Democracy (YND).

Sumikad uli ang kilusang estudyante noong 1980 bunga ng pagtutol sa Education Act. Noong Setyembre 1981, inilunsad ang  “Araw ng Protesta ng mga Estudyante” nang sabay-sabay sa Maynila, Baguio, Cebu at Davao bilang pagtutol sa pagsupil sa mga demokratikong karapatan at sa pananatili ng batas militar.

Mamamahayag at Mas Midya. Kinontrol agad ng rehimeng batas militar ang mas midya. Maraming dyaryo ng kilusang lihim ang nagsikap na maglantad ng tunay na kalagayan ng bansa sa ilalim ng batas militar. Kabilang dito ang Liberation, Taliba ng Bayan, at Balita ng Malayang Pilipinas (BMP).

Bukod sa mga dyaryo ng kilusang lihim, ang Philippine Collegian ng UP at ang  Various Reports, Signs of the Times at Ichthys ng mga taong-simbahan ang naglathala ng mga balitang di kinarga ng midyang kontrolado ng gobyerno. Mga huling taon na ng dekada 1970 nang lumitaw ang tinawag na mosquito o alternative press. Kinatawan ito ng mga pahayagang We Forum at Ang Pahayagang Malaya, ng mga magasing WHO, Panorama, at  Mr. & Ms.

Dumanas ang mga ito ng iba’t ibang anyo ng sensura at panunupil, kabilang ang pagbilanggo sa istap ng Philippine Collegian noong 1976 at ng We Forum noong 1982. Pinatay rin ang maraming mamamahayag gaya nina Henry Romero at Alex Orcullo.

Bumuhos noong Hulyo 1980 ang paglaban sa sensura at pagsupil ng kalayaan ng pamamahayag nang imbitahan at ipailalim sa interogasyon ng militar si Ma. Ceres Doyo bunga ng kanyang artikulo ukol sa pagpatay kay Macliing Dulag. Noon ding taong ito, pinuwersang magbitiw ang patnugot ng Panorama bunga ng mga artikulong kritikal sa gobyerno. Noong Disyembre 1982, bukod sa pagsasara sa WE Forum at pagbilanggo sa tagapaglathala at istap nito, inimbitahan din ng National Intelligence Board ang walong babaeng manunulat. Dahil dito gumulong ang protesta laban sa pagsupil sa malayang pahayagan.

Tagapagtaguyod ng Kalayaang Sibil at Pulitikong Kontra-Marcos. Bunga ng pagsuspindi ni Presidente Marcos sa mga eleksyon, pagsasara ng Kongreso at pagpilay sa Korte Suprema, nawalan ng tradisyonal na daluyan ng pagtutol ang mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil at ang mga pulitiko.

Sa mga pulitikong kontra-Marcos, mahigpit ang  pagtutol ni Sen. Benigno Aquino Jr. kahit siya nakabilanggo. Tinutulan niya ang pagkulong at paglilitis sa kanya ng hukumang militar. Sa halip na sumuko sa kagustuhan ng diktador, minabuti niyang labanan ito mula sa loob ng bilangguan. Gaya nang dati, nagsilbing inspirasyon ng mga nakikibaka si Sen. Jose W. Diokno na nanguna sa Free Legal Assistance Group (FLAG) sa pagtatangol sa mga detenidong pulitikal. Gabay ng mga nakibaka ang kanyang makabayang pagsusuri sa mga maiinit na usapin sa ilalim ng batas militar, kabilang iyong ukol sa mga base militar at programang pang-ekonomiya.

Kahit na pinilay ng batas militar ang Korte Suprema, dito rin legal na hinamon ng mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil ang mga aksyon ng pamahalaan kabilang ang Proklamasyon 1081 mismo. Hindi pinalampas nina dating mahistrado J.B.L. Reyes, Sen. Lorenzo Tañada, Sen. Jovito Salonga at ng Civil Liberties Union of the Philippines (CLUP) ang mga hakbang ng diktadura nang hindi ito hinaharapan ng kaso sa Korte Suprema.

Isa sa mga unang okasyon ng pagtutol sa batas militar ang ginawang pagboto ng “No” ng 16 na delegado ng Kumbesyong Konstitusyonal sa konstitusyong binuo nila sa ilalim ng batas militar. Sa panahon ng plebisito para aprubahan ang konstitusyong ito noong 1973, tumindig sa mga rali laban sa konstitusyon ang ilang delegado kabilang si Aquilino Pimentel Jr.

Kahit ipinagbabawal ang pamamahagi ng pamplet kontra batas militar, nagpamahagi ng  pagsusuri ang ilang bantog na personalidad. Inilabas ni Sen. Diokno ang kanyang “Three Years of Martial Law”, pinirmahan naman nina Sen. Salonga at iba pang mga matataas na pinuno ng simbahan, abogado at propesyonal ang isang “Message of Hope” na bumabatikos din sa kalagayan sa ilalim ng batas militar.

Sa pagbubukas ng eleksyon para sa interim Batasang Pambansa (IBP) noong 1978, nagkaroon muli ng plataporma ang maraming pulitiko para makabahagi sa kapangyarihang pampulitika. Sinamantala ng mga pulitikong kontra-Marcos ang eleksyon para harapin ang rehimen sa isang di pantay na laban.

Sa rehiyon ng Metro Manila, binuo ang Lakas ng Bayan (LABAN) sa pangunguna ni Sen. Tañada at ni Sen. Aquino na nakakulong pa rin. Sa Bicol, binuo ang Bicol Saro, itinatag sa Cebu  ang Pusyon Bisaya samantalang lumaban sa eleksyon sa Mindanao ang Mindanao Alliance. Bagaman sinadyang ilampaso ng Kilusang Bagong Lipunan (KBL) ni Presidente Marcos sina Sen. Aquino sa Metro Manila, ilang oposisyonista sa Bicol, Bisaya at Mindanao ang hinayaang manalo. Nanatiling rubber stamp, gayunman,  ng diktadura ang IBP.

Guro, Manggagawang Pangkalusugan, Empleyado ng Gobyerno. Habang tumitindi ang krisis pang-ekonomiya noong dekada 1970, lumakas naman ang pagtutol ng mga karaniwang empleyado sa loob at labas ng gobyerno. Isang tanging grupo na nagsimulang tumutol at humiling ng pagbabago ang mga guro, manggagawang pangkalusugan at empleyado ng gobyerno. Bunga ng mga piket, hunger strike, demonstrasyon, at iba pang kilos protesta, nabuo ang mga samahang gaya ng Alliance of Concerned Teachers (ACT), Alliance of Health Workers (AHW) at Confederation for Unity, Recognition and Advancement of Government Employees (COURAGE) mula huling bahagi ng dekada 1970 hanggang simula ng dekada 1980.

Kababaihan. Sa panahon ng batas militar lumakas ang kilusang pagpapalaya ng kababaihan. Bahagi na ang mga kababaihan sa pagtutol sa batas militar sa simula pa lamang sa pamamagitan ng Malayang Kilusan ng Bagong Kababaihan (MAKIBAKA) na binuo bago pa magbatas militar. Nang lumaon, kinilala ang mahalagang papel ng kababaihan hindi lang sa pakikibaka laban sa diktadura kundi sa pagbabago ng  buong lipunan. Tumampok sa mga pagkilos ang mga usaping pangkababaihan hanggang sa maorganisa ang mga samahang kababaihan sa ilalim ng  General Assembly Binding Women for Reforms, Integrity, Equality, Leadership and Action o GABRIELA.

Pilipino sa Labas ng Bansa. Maagang nag-organisa ang mga Pilipinong laban sa diktadura sa labas ng bansa.  Isa sa mga unang nabuo sa Estados Unidos ang National Committee for the Restoration of Civil Liberties in the Philippines (NCRCLP) at ang Katipunang  Demokratiko ng mga  Pilipino (KDP). Nilabanan nito hindi lamang ang diktadura kundi pati na ang patuloy na pagsuporta ng pamahalaang Estados Unidos sa rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos, Europa at ibang bansa gaya ng Australia at Japan, binuo ang maraming solidarity group gaya ng Friends of the Filipino People na tumulong sa pakikibakang antidiktadura.

Negosyante. Nagsimulang bumatikos sa rehimen ang malalaking negosyante noon na lamang lumala ang krisis pangkabuhayan simula 1980. Natuwa at nabiyayaan sila ng “katahimikang” hatid ng batas miltar. Nabiyayaan din sila ng mga insentibong ibinigay ng rehimen para sa pagpapaunlad ng industriya.

Noong Agosto 1982, nanawagan ang Makati Business Club ng pangangailangan ng “katapatan, integridad, katiwasayan  at karagdagang pagtitiwala sa pamahalaan, pagpigil sa pang-aabusong militar at katiwalian sa gobyerno at kroniyismo.” Sa halip na sundin ang kanilang payo, kinastigo sila ni Presidente Marcos. Naging aktibo sa oposisyon ang maraming negosyante nang patayin si Sen. Aquino noong 1983. Ilan ang tumulong at nag-udyok sa mga  “repormistang militar” na magkudeta laban sa pamahalaan.

“Repormistang” Militar. Nagsimulang lumantad ang mga repormistang militar noon na lamang Pebrero 1985 nang manawagan sila ng reporma sa AFP.  Noong Abril 1985 tinawag ang grupo na Reform the AFP Movement (RAM). Noong eleksyong snap sinuportahan ng mga negosyante ang proyektong Kamalayan 1986 ng RAM para ikampanya ang isang “:malaya, patas at malinis na halalan.”

Tinangka nilang magkudeta noong Pebrero 1986 ngunit nabisto sila ng pamahalaan. Naligtas lamang sila nang saluhin at protektahan sila ng mamamayan sa Pag-aalsang EDSA. Sa ilalim ng pamahalaang Aquino, gayunman, ilang ulit nilang tinangkang agawin ang kapangyarihan mula kay Presidente Corazon Aquino.

Estados Unidos. Hindi bahagi ng sektor ng mamamayan ang pamahalaang Estados Unidos ngunit mapagpasya ang papel nito sa pagsuporta sa rehimeng batas militar. Sa loob ng may 13 taon, mahigpit nitong sinuportahan ang diktadura sa pamamagitan ng mga tulong pang-ekonomiya at pangmilitar. Sabi ng isang dating presidente, walang maaaring maging presidente ng Pilipinas nang walang basbas ng Estados Unidos. Kapalit ng mga tulong, pinanatili ni Presidente Marcos ang mga base militar ng Estados Unidos at pinangalagaan ang mga pang-ekonomiyang interes nito sa bansa.

Kahit na nagbabatikusan ang magkabilang panig, gaya ng pagbatikos ng gobyernong Carter sa paglabag ng pamahalaang Marcos sa mga karapatang pantao at ng pagbabanta ng huli ng aksyon laban sa pananatili ng mga base, nanatiling mahigpit ang pagsuporta ng Estados Unidos sa diktadura. Ito ang panahong itinaguyod ng Estados Unidos ang mga lumitaw na diktadurang militar sa Asya at Latin Amerika.

Kahit na noong kasagsagan na ng Pag-aalsang EDSA, nagtangka pa rin ang pamahalaang Reagan na iligtas ang rehimen sa pamamagitan ng pagmumungkahi ng kasunduan sa pagitan ng pamahalaang Marcos at ng mga lider ng Pag-aalsa – sina Kalihim Enrile, Hen. Ramos at Gng. Aquino. Nang di mapigilan ang pagdagsa ng tao at ang pagtutol ng mga lider sa  kasunduan ng pakikihati ng kapangyarihan kay Presidente Marcos, saka lamang iniwan ng Estados Unidos ang huli.

Aralin 2: Multisektoral na Paglaban

Habang pinapaunlad ng bawat sektor ang kani-kanilang paglaban, pana-panahon namang nagbubuklod ang mga ito para magkasamang tutulan ang mga imposisyon ng rehimen. Sa kabila ng pagbabawal sa sama-samang kilos protesta, unti-unting binawi ng masa ang lansangan mula sa diktadura. Sa paglipas ng panahon, nabuo ang malaking puwersang multisektoral na bumuhos sa EDSA noong 1986. Mamamalas ang mga pagbubuklod na ito sa mga multisektoral na paglaban, bukod pa sa mga samahang multisektoral na nabuo.

Kampanyang “Botong Hindi” sa Plebisito ng 1973

( Nobyembre 1972-Enero 1973)

Ito ang kauna-unahang pagtatangka sa multisektoral na pagkilos sa panahon ng batas militar. Para sa plebisito ng Enero 1973, kung saan pinaaprubahan sa mga tao ang Konstitusyong 1973, nagdeklara ang pamahalaan ng mahigit isang buwang “malayang talakayan”. Sinamantala ito ng mga lumalabang mamamayan para maglunsad  ng mga rali sa loob at labas ng mga gusali.

Tampok sa mga sama-samang pagkilos sa panahong ito ang mga misa-rali sa mga simbahan ng Sta. Cruz at Binondo. Sa simpleng pagtataas ng kamay ng mga tao na tinipon sa tinaguriang citizens’ assembly, pinaaprubahan ng pamahalaan ang konstitusyong nagbigay kay Presidente Marcos ng napakalawak na  kapangyarihan.

Kampanyang Kontra-PD 823

(Nobyembre 1975-Enero 1976)

Bunga ng mapangahas na welga ng La Tondeña noong Oktubre 1975, muling ipinagbawal ng diktadura ang lahat ng welga sa lahat ng uri ng industriya. Bunga ito ng katwiran ng mga manggagawang hindi naman vital industry ang La Tondeña kung saan ipinagbawal ng batas militar ang welga.

Higit pa rito, ipinagbawal ng PD 823 ang pagtulong ng ibang sektor sa mga welgista nang walang pahintulot ng pamahalaan. Bunga naman ito ng pag-ayuda ng mga maralita at, laluna, ng mga taong-simbahan sa welga ng La Tondeña.

Dahil sa mga pagbabawal na ito, lalong tumutol ang mga nakikibakang manggagawa at mamamayan. Sa pagkakataong ito, pati na ang simbahan ay tumutol. Sinasagkaan diumano ng batas ang misyon ng simbahan. Lumahok sa kampanya ang mga manggagawa, taong simbahan, maralitang tagalungsod, kabataan-estudyante, mga tagapagtaguyod ng kalayaang sibil at iba pang personalidad. Lalo pang lumakas ang alingawngaw na nalikha ng welga ng La Tondeña bunga ng dekreto ni Presidente Marcos.

Bukod sa bugso ng mga welga, tampok na pangyayari ang  misa-prusisyon nang Nobyembre 23 mula simbahang Sta. Cruz tungong Plaza Miranda. Isinabay sa pista ng Kristong Hari ang kilos-protesta. Isang planong misa sa simbahan ng Bustillos sa Sampaloc at prusisyon patungong Malakanyang ang naging rali-martsa noong Disyembre 6 , 1975 nang pigilan ng mga awtoridad ang misa at prusisyon. Mula sa Plaza Bustillos kung saan idinaos ang rali, nagmartsa ang mga nagprotesta sa mga kalye ng España, Morayta,  Recto at Avenida Rizal patungong  Plaza Miranda. Ito ang kauna-unahang martsa-demonstrasyon sa pusod ng Maynila sa ilalim ng batas militar. Dito binawi ng mamamayan ang lansangan mula sa rehimen.

Mga Anti-Diktadurang Demontrasyon ng Oktubre 1976

Kung tutuusin, mga pagkilos para sa mga sektoral at pangkabuhayang kahilingan ang mga nakaraang multisektoral na pagkilos. Kaiba sa mga ito ang mga demonstrasyon ng Oktubre 1976 na itinutok mismo sa isyu ng batas militar at ng diktadura. Isinabay ito sa reperendum ng Oktubre 1976 at sa kumbensyon ng IMF sa Maynila.

Tatlong malalaking rali-demonstrasyon ang ginanap sa iba’t ibang lugar sa Kamaynilaan: sa St. Paul’s College-Manila noong Oktubre 3, sa Plaza Miranda noong Oktubre 10 at sa kalye San Marcelino, Maynila noong Oktubre 16. Di gaya sa mga nakaraang multisektoral na pagkilos, tumampok sa mga martsa-raling idinaos ang mga antidiktadurang panawagan: Ibagsak ang batas militar! Ipaglaban ang demokrasya! at Marcos-Hitler- Diktador-Tuta!

Kampanyang LABAN ng Eleksyong 1978

Kaugnay ng programang normalisasyon ng gobyernong Marcos na inudyukan ng gobyernong Carter ng Estados Unidos, nagsagawa  ng eleksyon para sa lehislatura ang diktadura. Naganap ang eleksyon sa panahong nakabawi na ang iba’t ibang puwersang antidiktadura sa epekto ng pagkapataw ng batas militar.  Hinarap ng mga multisektoral na pagkilos ng mamamayan ang tinawag na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa (IBP).

Nagbuo ang mga pulitiko ng mga pangrehiyong partido – Lakas ng Bayan (LABAN) sa Metro Manila, Bicol Saro sa Bicol, Pusyon Bisaya sa Bisaya at Mindanao Alliance sa Mindanao. Sa Metro Manila, ipinakita ang lakas ng mga samahang masa nang isama sa tiket ng LABAN na pinangunahan ni Sen. Aquino ang mga kinikilalang lider noon ng mga samahang ito – si Alex Boncayao sa mga manggagawa, si Trining Herrera sa mga maralitang tagalungsod at si Jerry Barican sa mga kabataan-estudyante.

Batid ng mga lumahok na dadayain ng rehimen ang eleksyon. Gayon nga ang nangyari. Tinalo ang buong tiket ng LABAN sa Metro Manila ng tiket ng Kilusang Bagong Lipunan (KBL) na pinangunahan ni Unang Ginang Imelda Marcos. Ilang oposisyonista sa ibang rehiyon ang hinayaang manalo.

Higit sa eleksyon at mga raling inilunsad kaugnay ng kampanya ang pagtutol na iniharap ng mga mamamayan. Noong Abril 6, bisperas ng eleksyon, bumoto sa pamamagitan ng kanilang paa ang mga mamamayan ng Metro Manila. Maingay na noise barrage at mga martsa sa pusod ng Maynila ang sabay-sabay na inilunsad ng mga nakibakang mamamayan. Bukod sa pag-iingay na ito, sinabayan ang buong 45-araw na kampanya ng isa pang bugso ng welga ng mga manggagawa.

Kampanyang Boykot sa Plebisito ng Abril at Eleksyon ng Hunyo 1981

Bilang bahagi ng kampanya ng normalisasyon at pagsunod sa presyur ng Estados Unidos, pormal na inalis ni Presidente Marcos ang batas militar noong Enero 17, 1981 nang hindi binibitawan ang mga kapangyarihan niya sa ilalim ng batas militar. Batas militar pa rin, kung tutuusin. Nawala ang pangalan, hindi ang pinangalanan.

Bahagi ito ng paghahanda ng diktadura para sa plebisito noong Abril 1981 at eleksyong presidensiyal noong Hunyo 1981 para ipakita sa daigdig na balik na uli sa normal ang Pilipinas at suportado ng mamamayan ang gobyernong batas militar. Kaugnay nito at ng pagdalaw ni Pope John Paul II, tatlong multisektoral na alyansa ang binuo ng mga puwersang antidiktadura.

Noong Pebrero 1981 binuo ang People’s Assembly for the Pope’s Arrival (PAPA) ng ilang organisasyong masa, ng mga samahan ng mga taong-simbahan at ng mga samahan sa karapatang pantao. Naging okasyon ang pagbisita ng Papa para ihayag ang mga problema ng bayan at ang mga paglabag ng rehimen sa mga karapatang pantao. Iniharap sa Papa at sa daigdig ang kalagayang umiiral sa bansa sa ilalim ng isang pamahalaang awtoritaryan.

Noong Marso 1981 hinalinhan ang PAPA ng People’s Opposition to the Plebiscite and Election (PEOPLE). Isang mas malawak na alyansa ito na nangampanya para boykotin ang plebisito at eleksyong binabalak ng rehimen. Bago ang eleksyong presidensyal noong Hunyo, nabuo ang isa pang higit na mas malawak na alyansa – ang People’s Movement for Independence, Nationalism and Democracy (PEOPLE”S MIND). Binuklod nito ang PEOPLE, ang LABAN na kinatawan ni Sen. Lorenzo Tañada at ang United Nationalist Democratic Organization (UNIDO) ni Sen. Salvador Laurel na tumalikod na noon sa pakikipagtulungan sa rehimen.para iboykot ang eleksyong presidensyal.

Ang tatlong alyansang ito ang mga sumunod na ekpresyon ng pagbubuklod ng iba’t bang puwersang antidiktadura pagkatapos ng kampanya at karanasan ng LABAN noong 1978. Pinakatampok sa pagbubuo ng PEOPLE’S MIND ang paglagda ng mga kalahok sa  kasunduan noong Mayo 1981 na tinawag na “A Compact for a Democratic and Independent Philippines”. Sa unang pagkakataon, binatikos ng isang malawak na alyansa ang papel ng  Estados Unidos sa pagsuporta sa diktadura.

Dahil sa pagboykot ng oposisyon sa eleksyon, napilitan si Presidente Marcos na maghanap ng kalaban. Natagpuan naman niya ito sa isang dating gerilya noong panahon ng Hapon na hindi na kilala ng tao noong 1981. Mangyari pang nanalo sa eleksyon si Presidente Marcos. Sa kanyang inagurasyon, idineklara niya ang pagtatatag ng Ika-apat na Republika – isang bagong islogan na humalili sa dating islogang Bagong Lipunan.

Justice for Aquino, Justice for All Movement (JAJA) ng 1983

Bunga ng pagkapatay kay Sen. Aquino noong Agosto 1983, bumuhos sa kalye ng Maynila ang maraming mamamayang nasobrahan sa nangyari. Nanilaw ang Makati  sa mga confetti sa inihagis mula sa matataas na gusali bilang  pagtutol sa pagpatay sa dating senador.

Isang malawak na alyansang humiling ng katarungan hindi lamang para kay Sen. Aquino kundi para sa lahat ng mga biktima ng batas militar ang binuo ng mga puwersang antidiktadura. Ito ang Justice for Aquino, Justice for All Movement (JAJA). Sa malalaking martsa-demonstrasyong ginanap, tumampok ang mural ng limang biktima ng batas militar bilang kinatawan ng lahat ng mga pinatay sa ilalim ng rehimen – sina Macliing Dulag, Dr. Remberto de la Paz, Edgar Jopson, Dr. Juan Escandor at Benigno Aquino Jr.

Kasabay ng krisis pang-ekonomiyang dinaranas ng Pilipinas ang krisis pampulitikang tumambad sa rehimen bunga ng pagkapatay kay Aquino. Kung tutuusin, masasabing ito na ang simula ng pagbagsak ng diktadura.

Mga Welgang Bayan ng 1984

Tila hudyat ang pagpasok ng dekada 1980 ng paglakas ng kilusang antidiktadura at ng pakikibaka ng mamamayan – di-armado at armado. Di gaya noong dekada 1970, isa na muling elemento ng buhay sa Pilipinas ang mga martsa-demonstrasyon ng mamamayan. Hindi lamang kabuhayan ang naapektuhan ng mga welgang manggagawa  kundi pati na ang kalagayang pampulitika.

Bunga ng paglakas ng kilusang protesta noong dekada 1980 at ng pagpatay kay Sen. Aquino, isang bagong anyo ng kilos protesta ang sinimulan noong 1984. Tinawag itong welgang bayan. Pagtigil ito ng karaniwang aktibidad ng mamamayan bilang protesta sa diktadura. Malalaking welgang bayan ang inilunsad sa Davao, Negros at Bataan ukol sa iba’t ibang usapin – lahat ay tumutuhog sa rehimeng batas militar. Nasa ganitong anyo na ng pagkilos ang mga puwersang antidiktadura sa mga bayan-bayan nang maganap ang mga kagyat na pangyayaring humantong sa Pag-aalsang EDSA ng 1986 at sa pagbagsak ng diktadura.

Aralin 3: Armadong Pakikibaka

Hindi maihihiwalay sa di-armadong pakikibaka ng mga mamamayan ang armadong pakikibakang inilunsad ng Communist Party of the Philippines (CPP) at ng Moro National Liberation Front (MNLF). Kung tutuusin, tumulong ito sa pagpapahina sa diktadura sa buong panahon ng pananatili nito.

Bagaman sinasabing mapayapang naibagsak ng mga Pilipino sa Pag-aalsang EDSA ang diktadura, hindi lubos na totoo ang paniniwalang ito. Malaking halaga sa pagpapabagsak ng rehimen ang armadong pakikibaka ng mamamayan. Maging ang kumprontasyon sa EDSA sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa ay kinapalooban ng armas. Hindi maaaring ihiwalay ang di-armadong pakikibaka  sa armadong paglaban na nagpataas ng moral ng mga nakikibaka at nagpahina naman sa kakayahang manupil ng diktadura.

Armadong Pakikibaka ng CPP

Ang paglakas ng CPP ang isang ginamit na dahilan ni Presidente Marcos para ideklara ang batas militar. Ngunit noong 1972, napakahina pa ng armadong puwersa ng CPP na binubuo ng hukbo nitong New People’s Army (NPA). May ilang iskwad lamang ito sa Tarlac, Isabela at Bicol. Noong 1972, gayunman, naging napakapopular ng NPA sa hanay ng mga nagpoprotestang kabataan-estudyante kung kaya para bang napakalakas na nga nito talaga. Nang ipataw ang batas militar, maraming kabataan ang namundok at sumama sa NPA. Sa paghahanap ng NPA, natuklasan nila sa maraming lugar na sila ang unang grupo ng NPA sa mga inakyat nilang bundok.

Layunin ng CPP. Sa pananaw ng CPP, nananatiling kontrolado ng mga dayuhan at ng mga katutubong mapagsamantala ang Pilipinas. Dito nag-uugat ang mga saligang suliranin ng bansa.  Kailangang palayain ito, kung gayon, mula sa dayuhan at katutubong pagsasamantala. Sa tingin nito, ang diktadurang US-Marcos ang konsentradong manipestasyon ng pagsasamantalang ito. Kaya itinutok nito ang buong lakas sa pagpapabagsak sa diktadurang US-Marcos.

Para magawa ito, kailangan ng isang pambansang rebolusyon na magpapalaya sa bansa sa kamay ng mga dayuhan. Kailangan ng demokratikong rebolusyon na magpapalaya sa mamamayan, pangunahin sa mga magsasaka, sa kahirapang dulot ng sistemang piyudal at sa pasismong pinakawalan ng rehimeng batas militar. Isang pambansa-demokratikong rebolusyon ang inilunsad ng CPP.

Sa pamamagitan ng  matagalang digmang bayan, inaasahan ng Partido na makabuo ng malakas na puwersa sa kanayunan para kubkubin ang kalunsuran. Binubuo ang digmang bayan ng paglulunsad ng rebolusyong agraryo sa kanayunan, ng pagtatayo ng mga baseng gerilya at ng mga organo ng kapangyarihan ng mamamayan at ng pagsasagawa ng mga opensibang militar.

Sa pagsasakatuparan nito, mayroong tatlong sandatang pinanghahawakan ang CPP – ang partido o ang CPP bilang lider ng rebolusyon, ang hukbo o ang NPA bilang armadong puwersa, at ang nagkakaisang prente o ang National Democratic Front (NDF) para sa pagbubuo ng isang nagkakaisang hanay laban sa kaaway. Pinagkakaisa ng CPP ang mga manggagawa, magsasaka, petiburgesya at pambansang burgesya laban sa Estados Unidos, malalaking panginoong maylupa, komprador  at  malalaking burukrata.

Ganito ang layunin at estratehiya ng CPP nang itatag ito noong Disyembre 26, 1968. Itinatag nito ang NPA noong Marso 29, 1969. Nabuo naman ang NDF noong Abril 24, 1973 sa panahon na ng batas militar.

Paglakas ng Armadong Pakikibaka. Gaya nang nabanggit, maliit at mahina ang CPP at ang NPA nang ideklara ang batas militar noong 1972. Ngunit dahil na rin sa pagtugis ng rehimen sa mga aktibista, dumami ang puwersang naipadala ng CPP sa iba’t ibang panig ng bansa para mamahala sa pagpapalaganap ng armado at d-armadong pakikibaka ng mamamayan. Pinalakas nito ang mga panrehiyong organo ng CPP na namahala sa pag-unlad ng pakikipaglaban sa Hilagang-kanlurang Luson, Hilagang-silangang Luson, Kordilyera, Gitnang Luson, Timog Luson, Bikol, Silangang Kabisayaan, Kanlurang Kabisayaan at Mindanao.

Hanggang noong 1977, mayroon lamang isang libong malalakas na riple ang NPA. Kalat sa maraming sandatahang yunit pampropaganda ang mga tauhan nito. Sa halip na gawaing armado o militar, mas inatupag ng mga yunit na ito ang pag-oorganisa ng mga mamamayan sa kanayunan. Kaya hanggang sa taong  ito, tila nanahimik maging ang kanayunan liban sa manaka-nakang ulat ng sagupaan sa pagitan ng AFP at yunit ng NPA. Sa kalunsuran at kanayunan, masikhay na gawaing masa ang inasikaso ng mga kabilang sa kilusang pambansa-demokratiko.

Noon na lamang 1979 naging madalas ang mga pananambang ng mga laking-platun na pormasyon ng NPA laluna sa Samar. Noong 1980 iniulat na may 26 na larangang gerilya na ang NPA sa 11 rehiyon sa labas ng Maynila-Rizal. May 4 sa Hilagang Luson, 7 sa Gitnang Luson, 2 sa Timog Luson, 7 sa Bisaya at 6 sa Mindanao. Ang mga larangang gerilyang ito ay nasa 4,000 baryo sa 300 bayan sa 40 probinsya ng Pilipinas.

Noong 1981, mga laking-kumpanya na ng NPA ang nagsasagawa ng mga opensibang taktikal sa ilang rehiyon, laluna sa Mindanao. Nang patayin si Sen. Aquino noong 1983, malaganap na ang pagsalakay ng mga laking-kumpanyang pormasyon ng NPA. Mayroon na rin itong mahigit 5,000 malalakas na riple. Sa pagbagsak ng diktadura, tinatayang 12,000 baryo o malaking bahagi ng 800 munisipalidad sa 63 prubinsya ng Pilipinas ang may mga NPA.

Bukod sa paglulunsad ng mga pananambang, inasikaso ng CPP at NPA ang pamamahagi ng lupa o pagpapababa ng upa sa lupa sa kanayunan. Nagbuo ito ng mga samahan ng mamamayan, gayundin ng mga organo ng kapangyarihang pampulitika. Sa isang panahon, sinasabing umabot sa 10 milyong mamamayan ang baseng masa ng CPP sa lunsod at sa nayon. Tinaya naman ng AFP na sa kalakasan ng NPA, umabot ito sa 27,000 gerilya.

Epekto ng Armadong Pakikibaka ng CPP. Malaking puwersa at rekurso ng rehimeng batas militar ang iniukol nito sa pagsupil sa armadong pakikibaka ng CPP sa iba’t ibang bahagi ng kapuluan. Hindi lamang umabala sa rehimen ang armadong pakikibaka kundi nagbigay ng lakas ng loob sa mga nakikibakang mamamayan. Habang lumalakas ang armadong pakikibaka, lalong nalalantad ang kahinaan ng rehimen at lalo namang sumisigla ang masa sa paglulunsad  ng kanilang di-armadong paglaban. Bawat paglakas naman ng di-armadong paglaban ay di lamang nagdudulot ng sigla sa mga gerilya kundi nagpapaluwag pa ng larangang kanilang kinikilusan.

Ang ganitong pampulitika at pangsikolohiyang epekto ng digmang gerilya ng NPA ay di lingid sa mga naghaharing uri sa lipunan, sa diktadura at sa gobyernong Estados Unidos. Batid nilang nasa ubod ng di-armado at armadong oposisyon ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko. Habang sinisikap nilang manatili sa kapangyarihan, sinisikap din nilang mailihis ang oposisyon sa alternatibang inihahain ng CPP at ng buong kilusang pambansa-demokratiko.

Nang ibagsak ang diktadura sa Pag-aalsang EDSA, walang kinatawan  sa humaliling pamahalaan ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko. Bagaman nasa ubod ng pakikibaka simula sa pagpataw ng batas militar ang kilusang pambansa-demokratiko, naisantabi ito nang mapatalsik ang diktadura. Bukod sa pagboykot sa eleksyong snap, naisantabi ito dahil hindi sang-ayon sa rebolusyong panlipunang itinataguyod ng kilusan ang mga nangibabaw na puwersa sa Pag-aalsa.

Sa tingin ng kilusan, binubuo pa rin ang mga namayaning  puwersa ng mga  malalaking asendero at komprador na may mahigpit na ugnay sa Estados Unidos. Di nakapagtataka kung nagpatuloy man sa pagbatikos at paglaban ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko sa mga humaliling administrasyon.

Armadong Pakikibaka ng MNLF

Binuo ang Moro National Liberation Front (MNLF) noong 1969 sa pamumuno ni Nur Misuari. Sa isang banda. kagyat na bunga ito ng pagmasaker sa mga Muslim na bahagi ng planong Jabidah, ang lihim na plano ng pagsalakay ng pamahalaang Marcos sa Sabah. Sa malaking bahagi, resulta ang pagbubuo ng MNLF ng patuloy na paghihirap ng mga Muslim ng Mindanao, ng pagkasiphayo ng mga kabataang Muslim sa mga tradisyonal na lider na Moro at ng paglitaw ng idea ng  isang Bangsa Moro.

Kinondena ng MNLF ang “imperyalistang” pananakop ng Maynila sa Mindanao. Layunin nito na  humiwalay sa Republika ng Pilipinas para magbuo ng malayang bansa mula sa mga prubinsya ng Mindanao, Sulu at Palawan. Dahil hindi ito makukuha sa mapayapang paraan, nagsanay at nagbuo ng sariling hukbo ang MNLF sa tulong ng ilang bansang Muslim. Ito ang Bangsa Moro Army (BMA).

Sa pagdeklara ng batas militar na malinaw na nakatutok sa kilusang sesesyonista, malakas na armadong paglaban ang inilunsad ng MNLF at BMA. Noong Oktubre 1972, malawak na pag-aalsa ang inilunsad sa Marawi. Lumaganap ito sa Basilan, Cotabato, Zamboanga, Sulu at Tawi-Tawi. Noong Marso 1973 tinatayang 17 bayan ng Cotabato ang naagaw at sinakop ng  MNLF. Tatlong araw ding sinakop ng may 2,000 mandirigma ng MNLF ang  Jolo noong Pebrero 1974. Nasunog at nawasak ang lungsod ng  Jolo noong 1974 bunga ng  ganting salakay ng AFP.

Bunga ng mga paglaban, malaking puwersa ng AFP ang ibinuhos ng rehimen sa Mindanaw. Tinatayang sa isang panahon, may 100,000 sundalo ng AFP  ang nakatalaga sa Mindanao at gumagasta ang gobyerno ng $275,00 kada araw. Tinatayang may 14,000 ang mga regular na sundalo ng MNLF noong 1973 ngunit  bumaba na lamang ito sa 7,000 noong 1976.

Mga taong 1973-1974 ang kalakasan ng armadong pakikibaka ng MNLF. Bunga ng mga pagkabigo sa larangan, hindi na nito hinarap sa labanang posisyonal ang AFP. Gaya ng NPA, labanang gerilya ang ginamit nito sa paglaban sa AFP. Pagkaraan ng kalakasang ito, nalipat ang larangan ng pakikibaka sa la mesa. Sa payo ng  Organization of Islamic Countries (OIC), pumasok  ang MNLF sa pakikipagnegosasyon sa gobyerno. Sa negosasyong ito, nilutas  ang “usaping Muslim” sa loob ng balangkas ng Republika ng Pilipinas. Ibig sabihin, hindi independensya ang pag-uusapan kundi awtonomiya para sa mga teritoryong  nais buuing hiwalay na bansa noong una ng MNLF.

Sa Kasunduang Tripoli noong 1976, nagkasundo ang dalawang panig na magkaroon ng tigil-putukan at awtonomiya ang 13 probinsya sa Mindanao at Sulu. Gayunman, pamamahalaan pa rin ng gobyernong sentral ang usaping panlabas, tanggulang bansa at mga minahan. Noong Marso 1977, idineklara ni Presidente Marcos ang awtonomiya ng 13 probinsya na binuo sa ilalim ng isang pangrehiyong pamahalaang awtonomus. Sa mahabang panahon, gayunman, hindi naipatupad nang lubusan ang  kasunduan. Nanatili ang labanan sa Mindanao bagaman hindi na kasing tindi noong 1973-1974.

Bagaman nakasentro lamang sa katimugan ang armadong pakikibaka ng MNLF, may epekto itong lampas sa teritoryong saklaw ng labanan. Sa buong panahon ng pag-iral nito, malaking puwersa ng AFP at rekurso ng diktadura ang hinatak nito palayo sa ibang lugar. Sa gayon, hindi nito napuruhan ang iba pang puwersang lumalaban sa diktadura. Hanggang ngayon, lubos ang pagkilala ng CPP at NPA sa ganitong ambag ng pakikibakang Muslim. Sa panahong inaatake rin ito ng mga kaaway, nagawa ng CPP at NPA na magpalakas at magreorganisa habang abala sa Mindanao ang bulto ng puwersa ng diktadura.

Nang bumagsak ang diktadura at maiupo ang bagong pamahalaan, muling nakipagnegosasyon ang MNLF sa pamahalaan. Nagbunga ito noong 1996 nang magpirmahan ng kasunduan ng kapayapaan ang gobyerno at ang MNLF. Ginawang tagapangulo ng bagong buong Southern Philippine Council for Peace and Development  (SPCPD) at iniluklok na gobernador ng Awtonomous Region for Muslim Mindanao (ARMM) si Misuari.

(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)

Batas Militar: 1972-1986 (3)

Ni Dante L. Ambrosio (1951-2011)

Ikatlong Bahagi: Pag-aalsang EDSA

Malaki na nga ang iniunlad ng pakikibakang antidiktadura sa pagpasok ng dekada 1980. Pati na ang pampulitika at pang-ekonomiyang kabuhayan ay tila nagbabadya ng di magandang hinaharap para sa rehimeng batas militar.

Mula pa huling dekada ng 1970, tinutulak na ng gobyernong Estados Unidos sa ilalim ng administrasyong Carter ang rehimen tungo sa “normalisasyon” – tungo sa pagbabalik ng mga pormal na institusyon ng demokrasya. Kasama sa proseso ng “normalisasyon” ang ginanap na eleksyon para sa interim Batasang Pambansa noong 1978, ang pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981 at ang pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981. Lahat nang ito, gayunman, ay ginawa ayon  sa mga kundisyong itinakda ni Presidente Marcos.

Nagsimula na ring tumindi ang krisis pang-ekonomiya na ipinamalas at pinalubha pa ng pagtakas ng isang negosyanteng di makabayad ng utang sa mga bangko.  Umabot ang utang sa daang milyong piso na kinasangkutan ng may 80 kumpanya at bangko. Di biro ang epekto nito sa  negosyo sa bansa. Maging ang malalaking negosyanteng sumuporta sa rehimen sa simula ay nagpamalas ng pagkabahala sa lumulubhang krisis. Gayon na lamang ang tindi ng suliraning pangkabuhayan kung kaya pumailalim ang gobyerno sa programang istruktural ng IMF na lalo lamang nagpahigpit sa pagkasakal ng huli sa bansa.

Samantala, bagaman may paghupa sa armadong pakikibaka ng MNLF, bigla namang sumigla iyong sa CPP sa iba’t ibang dako ng bansa laluna sa Samar at Mindanao. Bukod sa lumaganap ang mga kilos-protesta ng mamamayan higit pa itong naging koordinado kung kaya nakapaglunsad din ng mga pambansang aksyon kabilang ang mga unang mga welgang bayan sa Davao, Negros at Bataan noong 1984. Anupa’t sa lahat ng larangan,  nalagay sa alanganin ang katayuan ng rehimen.

Tatalakayin sa bahaging ito ang mga kagyat na pangyayaring nagbunga ng pagbagsak ng rehimeng batas militar  simula sa pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr. noong 1983, sa pagdaraos ng eleksyong snap noong 1986 at sa apat na araw na Pag-aalsang EDSA noong Pebrero 22-25, 1986.

Aralin 1: Pagpatay kay Sen. Benigno Aquino Jr.

Kung hindi idineklara ang batas militar noong 1972, magkakaroon sana ng eleksyong presidensyal noong 1973. Ito na ang katapusan ng dalawang terminong panunungkulan ni Presidente Marcos. Sa ilalim ng Konstitusyong 1935, hindi na siya maaaring tumakbo bilang presidente.

Noon pa man, ang inaasahan nang humalili sa kanya bilang presidente ay ang batang senador na si  Benigno Aquino Jr. ng Partido Liberal. Ngunit di  ito naganap. Sa halip na manungkulan sa Malakanyang, sa mga bilangguan ng gobyernong batas militar nakulong ang senador. Isa siya sa mga unang hinuli nang ideklara ang batas militar.

Sa halip na makipagtulungan, pinili ng senador na labanan ang diktadura mula sa loob ng bilangguan. Binatikos niya ang paglilitis sa kanya na isang sibilyan ng hukumang militar. Sa isang pagkakataon, pinaabot niya ang pagtutol sa pagsasagawa ng hunger strike ng mahigit isang buwan. Kahit na pinatawan sila ni Kumander Dante ng NPA ng parusang kamatayan, kapwa nila ipinagpatuloy ang pagbatikos sa rehimeng batas militar.

Sa eleksyong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, binuo niya ang partidong LABAN kasama ang iba pa para hamunin ang partido Kilusang Bagong Lipunan (KBL) sa Metro Manila. Halatang-halata ng mamamayan ang pandaraya, dahil  hindi pinalusot ng rehimen sa eleksyong ginawa kahit si Aquino na napakapopular pa rin noon.

Bunga ng kanyang pagkakasakit, pinayagan siya ng gobyerno na pumunta ng Estados Unidos para magpagamot noong 1980. Ginamit niya ang pagkakataon para sangguniin ang iba pang mga pulitiko at grupong antidiktadura sa Estados Unidos. Bagaman sinabi niyang isa sa mabungang bahagi ng kanyang buhay ang pananatili sa Estados Unidos, nadama naman niyang nalalayo siya sa kasagsagan ng mga pangyayari sa Pilipinas.

Naisip niyang bumalik sa Pilipinas noong 1983 nang mabalitang may malubhang sakit si Presidente Marcos. Nabalita na rin ang paglalabanan ng mga pangkat sa loob ng gobyerno. Diumano’y pumoposisyon na ang mga ito kung aling pangkat ang mamamayani sakaling mamatay ang Presidente.  Malinaw na usapin, kung gayon, ang problema ng hahalili kay Presidente Marcos dahil walang malinaw na sistema ng paghalili. Lalong magkakagulo ang bansa kung sakali.

Higit sa lahat, lumalakas nga ang paglaban ng mga mnamamayan simula taong 1980. Sa pagkakataong ito, pinili ni Sen. Aquino na bumalik ng bansa upang maging bahagi ng mga pag-aayos para sa hahaliling pamahalaan sakaling mamatay nga sa sakit si Presidente Marcos. Iminungkahi niya na magbuo ng konseho ng mga tagapayo o ng mga nakakatanda upang ayusin ang sistema ng transisyon. Ngunit binalewala  ng Presidente ang kanyang mungkahi.

Sa kanyang pagbabalik, batid ni Aquino ang mga panganib na kanyang susuungin. Agosto 21, 1983 nang lumapag sa Manila International Airport (MIA) ang eroplanong kinasasakyan ni Marcial Bonifacio – ang alyas na ginamit ni Aquino. Habang pababa siya ng eroplano, kasabay ang mga military escort na kumaon sa kanya, binaril at pinatay ang Senador.

Laking pagkabigla ng mga Pilipino nang ibalita ang walang patumanggang pagbaril at pagpatay sa Senador. Ayon sa gobyerno, isang paupahang mamamatay-tao – si Rolando Galman – ang bumaril sa Senador. Binaril din at pinatay si Galman nang oras ding iyon. Mga komunista ang pumatay kay Aquino, sabi ng gobyerno. Walang naniwala sa pamahalaan.

Sa bigat ng seguridad sa paliparan at sa pangyayaring mga militar ang nakapaligid kay Sen. Aquino, at mga militar din ang mga huling kasama ni Galman, naniwala ang lahat na may kinalaman ang gobyerno at militar sa pagpatay kay Aquino. Pinatibay ang paniniwalang ito ng resulta ng imbestigasyon ng Komisyong Agrava  na binuo ng gobyerno para siyasatin ang pangyayari. Itinuro ng resulta ang militar bilang siyang may kasalanan sa pagpatay sa dating Senador.

Habang isinasagawa ang imbestigasyon, bumuhos ang malawak na simpatya ng mamamayan kay Sen. Aquino. Nais nilang ipahayag ang kanilang niloloob: “Sobra na!” Sa burol ng Senador sa simbahang Santo Domingo, mahabang pila ng mga tao ang nagtiis ng  init ng araw at patak ng ulan para makiramay at masilayan ang labi ng dating Senador. Sa paghahatid ng bangkay sa Tarlac at pagbabalik nito sa Maynila, daan-daang libo ang humanay sa lansangan para ito saksihan. Sa araw mismo ng libing, daan-daang libo rin ang sumama sa paghahatid sa dating Senador sa huling hantungan.

Higit pa sa mga ito ang di inaasahang naganap. Sa unang pagkakataon, bumuhos sa mga lansangan ng Makati – ang sentro ng negosyo at pinansya ng bansa – ang mga dilaw na confetti na tanda hindi lamang ng pakikiramay at pakikidalamhati. Pagtutol at paglaban sa katalampasanan ang ipinamalas ng gitnang puwersang kinatawan ng mga empleyado at negosyante ng Makati nang kanilang sabuyan ng dilaw na confetti ang libing at ang mga protestang ginanap dito.

Sobra nga ang ginawang pagbaril at pagpatay sa dating Senador kung kaya tila nagising ang taumbayan sa katalampasanang nagaganap sa ilalim ng rehimeng batas militar. Lalo pang ginatungan ng rehimen ang poot na naglalatang sa dibdib ng mamamayan. Kinabukasan, pagkatapos ng libing, hindi man lamang nabasa sa dyaryo o napanood sa telebisyon ang walang katulad na libing. Garapal na pagtatakip ang ginawa ng pamahalaan. Lalo itong nagpangitngit sa mamamayang lubhang nakakabatid na ngayon ng katotohanan. Humulagpos sa mga malawakang rali at demonstrasyon ang damdaming kaytagal na kinimkim para singilin ang  rehimen sa mga kasalanan sa taumbayan.

Nagsilbing titis na nagpaliyab sa paglaban sa diktadura ang pagpatay kay Sen. Aquino. Kagyat na napasalansangan ang libu-libong mamamayang nagpoprotesta.         Justice for Aquino, Justice for All (JAJA) ang sigaw ng mga biktima ng gobyernong batas militar.  Ito rin ang pangalang ginamit ng kilusang nagkoordina sa mga kilos-protesta.  Sa unang pagkakataon, sumanib ang mga gitnang puwersa ng lipunan sa mga puwersa ng mamamayang kay laon nang nakikibaka laban sa diktadura.

Sinikap ng mga puwersang antidiktadura na bumuo ng malawak na samahan o koalisyon na magsusulong sa paglaban sa rehimen. Mula sa JAJA, nabuo ang Coalition of Organizations for the Restoration of Democracy (CORD). Noong 1985, sinikap na pag-isahin sa isang mas masinsing organisasyon ng mga puwersang antidiktadura sa pagbubuo ng Bagong Alyansang Makabayan (BAYAN). Ngunit bunga ng mga di pagkakaunawaan, dalawang samahan sa halip na isa ang nabuo. Isa nga ang BAYAN na ang ubod ay binubuo ng mga pambansang demokrata at isa pa ang Bansang Nagkaisa sa Diwa at Layunin (BANDILA) na ang ubod ay binubuo ng mga sosyal demokrata.

Iba’t ibang anyo ng protesta ang inilunsad ng mga mamamayan. Bukod sa mga malawakang rali at demonstrasyon, nagsagawa ng mga tinawag na jogging for justice, pasyalan sa Ayala, window shopping sa Rustan’s, misa at prusisyon. Kapag sa Makati ginanap ang kilos protesta, hindi nawawala ang mga dilaw na confetti na naging tatak na ng protesta.  Naganap noong 1983-1984 ng mga protestang sa lawak ay di pa nasaksihan sapul nang panahon ng batas militar o bago pa ito.

Noong 1984, pinasinayaan ang isang bagong anyo ng protesta ng mamamayan – ang welgang bayan. Ito ang paghinto ng mga normal na aktibidad ng mamamayan bilang protesta. Naglunsad ng welgang bayan sa Davao kaugnay ng usapin ng Pagkain at Seguridad. Nagsagawa ng welgang bayan sa Negros kaugnay ng usapin ng karapatang pantao. Welgang Bayan din ang inilunsad sa Bataan kontra sa plantang nukleyar. Sa huling welgang bayang ito unang nasaksihan ang pagpigil ng mga tao sa armed personnel carrier (APC) ng AFP – pagpigil ng mga sibilyan na muling ginawa sa mas malaking aksyon ng mga mamamayan sa EDSA.

Sinikap ng gobyerno na pahupain ang galit ng mamamayan. Ngunit nagtuluy-tuloy ang mga protesta habang lalo pang lumakas sa buong kapuluan ang armadong paglaban. Bagay na nakabahala hindi lamang sa gobyernong batas militar kundi pati na sa gobyernong Estados Unidos. Isang bahagi nito, kabilang ang Departamento ng Estado, ang nabahala sa paglakas ng impluwensya ng CPP at buong kilusang pambansa-demokratiko sa nagaganap na mga protesta. Nagtangka ang mga ahensya ng Estados Unidos na padaluyin ang mga protesta sa paraang naihihiwalay ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko habang napapanatili ang impluwensya ng Estados Unidos sa mga nagaganap.

Ngunit ganoon na lamang ang pagkasiphayo ng mga pulitikong kontra-Marcos sa pagsuporta ng Estados Unidos sa rehimen kung kaya pumirma sila sa  kasunduan ng mga oposisyonista na tumututol sa pananatili ng mga baseng militar ng Estados Unidos sa bansa. Isa pa naman ito sa mga sensitibong interes ng Estados Unidos  at isa sa mahalagang dahilan ng pakikialam nito sa mga nagaganap sa bansa.

Aralin 2: Eleksyong Snap

Bunga ng paglakas ng mga protesta at aksyong militar ng CPP-NPA, gayundin ng lumalakas na katangiang anti-imperyalista ng mga pagkilos, lubha ngang nabahala ang Estados Unidos sa nagaganap  sa Pilipinas. Mangyari pang pangunahing pinangangalagaan nito ang mga base militar at iba pang pang-ekonomiyang interes nito sa bansa. Sa buong panahon ng 1985, dating nang dating sa bansa ang mga sugo ng pamahalaang Amerikano kabilang ang pinuno ng CIA na si William Casey at ang pangunahing tagapayo ni Presidente Ronald Reagan na si Paul Laxalt.

Pati na mga ahensya ng gobyernong Amerikano ay nag-isip ng mga paraan upang pahupain ang mga protesta kabilang ang pagpapanukala ng normalisasyon, negosasyon  at rekonsilasyon sa pagitan ng mga nagtutunggaling puwersa, basta mawala sa eksena ang CPP at ang buong kilusang pambansa-demokratiko na may mahigpit na paninindigang anti-imperyalista. Nagpanukala rin ang Estados Unidos ng eleksyong snap para maipakita ang patuloy na pagsuporta  ng taumbayan sa pamahalaang Marcos.

Sa harap ng mga presyur sa gobyernong Marcos, gumawa ito ng sariling mga hakbang para bawasan ang  presyur mula sa mga nagpoprotesta at sa pamahalaang Estados Unidos. Kabilang nga sa mga hakbang na ito ang eleksyon noong 1978 para sa interim Batasang Pambansa, pormal na pag-aalis ng batas militar noong Enero 1981, pagdaraos ng eleksyong presidensyal noong Hunyo 1981 at ang pinakahuling eleksyon para sa regular na Batasang Pambansa noong Mayo 1984.

Gayunman, hindi nabawasan ang presyur. Ipinapalagay ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos  na nawawala na ang suporta ng mamamayan sa pamahalaang Marcos. Noong Nobyembre 1985, bigla na lamang ipinahayag ni Presidente Marcos sa interbyu sa telebisyong Amerikano na ginanap ng madaling araw kung kailan tulog ang maraming Pilipino ng kahandaan niyang magdaos ng eleksyong snap para patunayang suportado pa siya ng  mamamayang Pilipino.

Nagdaos si Presidente Marcos ng eleksyong snap, kung gayon, hindi para bigyan ng pagkakataong makapamili ng presidente ang mamamayang Pilipino kundi para payapain ang mga maimpluwensyang sektor ng Estados Unidos. Sa palagay ng Presidente, kontrolado pa niya ang sitwasyon lalo’t hawak niya ang mga institusyong panghalalan sa bansa pati na ang gobyernong lokal.

Bilang tugon, iniharap na  kandidato ng oposisyon ang balo ni Sen. Aquino, si Corazon Cojuangco Aquino. Hindi malinaw noong una ang kandidato ng oposisyon lalo’t determinado si Salvador Laurel ng UNIDO na tumakbo sa pagkapresidente. Matapos ang mga negosasyon na sinangkutan ni Jaime Cardinal Sin ng Simbahang Katoliko, napagpasiyahang tumakbo sa pagkapresidente si Aquino at pagkabise si Laurel. Samantala, nagkaisa rin ang KBL, makaraan din ang mga pagtatalo, sa kandidatura ni Arturo Tolentino bilang bise ni Presidente Marcos.

Sa mga pagtatalo sa loob ng pangkating Marcos, napaisantabi ang administrador ng batas militar na si Kalihim Enrile. Sa pagtatalong naganap, namayani ang pangkat nina Gng. Imelda Marcos at Heneral Fabian Ver. Sa harap ng pagkakaisantabing ito, kinonsolida ni Kalihim Enrile ang sariling puwersa sa Ministri ng Tanggulang Bansa na kinabilangan ng mga pangunahing lider ng RAM. May plano na sila noon na magkudeta sa  Enero 1, 1986 bago ipinahayag na magkakaroon ng eleksyong snap. Ngunit dahil sa eleksyon, ipinagpaliban ang kudeta. Sa halip, naglunsad ang RAM ng kampanya para sa malinis at patas na halalan.

Nagkaroon din ng  mga pagtatalo sa loob ng  CPP at ng kilusang pambansa-demokratiko kaugnay ng eleksyong snap. Nahati sa panig ng boykot at panig ng partisipasyon ang kilusan. Sa huli, pinagpasyahan ng kilusan na iboykot ang eleksyong snap sa kabila ng masiglang pagtangkilik dito  ng  mga mamamayang kontra-Marcos. Sa palagay ng CPP, pakana ng diktadurang US-Marcos ang eleksyon para iligaw ang mamamayang nag-aalsa at gawing lehitimo ang pananatili ni Marcos sa kapangyarihan. Sa pagboykot, gayunman, napasaisantabi ang CPP at ang kilusang pambansa-demokratiko na siyang layunin din ng pamahalaang Estados Unidos.

Na ang kampanya sa eleksyon ay ginawa  hindi lamang sa hanay ng mamamayang Pilipino, kundi laluna sa kapakinabangan ng mga maimpluwensyang sektor sa Estados Unidos ay ipinamalas ng isang mahalagang hakbang ni Gng. Aquino. Sa susog ng kanyang mga tagapayo at ng kumpanyang Amerikano sa public relations, binawi si Gng. Aquino ang pagtutol sa mga base militar ng Estados Unidos. Sa halip, nanindigan siya sa patakarang “open options” sa usapin ng base. Dahil dito, naging madali ang “pagbebenta” ng kandidatura ni Gng. Aquino sa mga Amerikano.

Sa buong kampanya, napatunayan ang malakas na suporta ng mga tao sa kandidatura ni Gng. Aquino. Ang lakas na ginamit sa pagpoprotesta ang siya ring lakas na ginamit para sa kampanya ni Gng. Aquino. Sa mismong araw ng halalan, Pebrero 7, masiglang ipinagtanggol ng mga tao ang balota sa harap ng mga panlalansi at pandaraya ng KBL. Inamin mismo ni  Kalihim Enrile ang mga ginawang pandaraya noong talikuran niya ang  pamahalaang Marcos.

Isang linggo makaraan ang botohan, hindi pa rin inaanunsyo ang nanalo sa halalan. Malaki ang pagkakaiba sa bilang ng boto ng COMELEC at ng National Movement for Free Election (NAMFREL) na muling ginawang aktibo para subaybayan ang halalan. Nasira ang kredibilidad ng tabulasyon ng COMELEC nang magwalk-out noong Pebrero 9 ang mga computer tabulator dahil di nila masikmura ang pandaraya sa bilangan. Samantala, ang lider ng kinatawan ng kongreso ng US – si Sen. Richard Lugar – na nag-obserba sa  halalan ay nagpahayag ng pagdududa sa naging takbo nito.

Sa kabila ng mga anomalyang iniulat, ayaw pa ring bitawan ng gobyernong Reagan ang pagsuporta sa rehimen. Nang iproklama ng Batasang Pambansa na nanalo sa halalan ang tambalang Marcos-Tolentino noong Pebrero 15, ipinadala pa ng gobyernong Reagan  ang isang sugo, si Philip Habib, para lumikha ng  kasunduan sa pagitan ni Presidente Marcos at Gng. Aquino. Ngunit yari na ang pasya ni Gng. Aquino na ituloy ang laban.

Noon Pebrero 16, ipinahayag ng milyong mamamayan sa Luneta ang tagumpay ni Gng. Aquino sa halalan. Inilunsad nang araw ding ito ni Gng. Aquino ang isang malawak na kampanya ng civil disobedience, kabilang ang di pagbabayad ng buwis at pagboykot sa mga produkto ng mga kroni ni Presidente Marcos.

Habang gumagawa ng hakbang si Presidente Marcos na  ipaloob ang oposisyon sa kanyang pamamahala sa mungkahing pagbubuo ng Council of Elders kung saan may inilaang puwesto kay Gng.  Aquino, lumarga naman ang kampanya ng civil disobedience nito. Samantala, ang kilusang pambansa-demokratiko na napaisantabi sa panahon ng kampanya dahil sa posisyong boykot ay naghanda naman para sa malaking pagkilos sa katapusan ng buwan ng Pebrero  sa pakikipag-ugnayan sa iba pang puwersang antidiktadura.

Nasa ganitong yugto ng pagtutuos ang mga puwersang nagtutunggali nang maganap ang Pag-aalsang EDSA.

Aralin 3: Pag-aalsang EDSA

Nabigla ang marami sa sumunod na pangyayari. Wala sa hinagap ng mga nagsusuri ang naganap. Hindi ito kabilang sa mga senaryong kanilang inisip. Pebrero 22, Sabado – sa press conference na tinawag nina Kalihim Enrile at Hen. Fidel Ramos sa Kampo Aguinaldo, ipinahayag nila ang kanilang paghiwalay sa pamahalaang Marcos. Dito inamin ni Kalihim Enrile na hindi totoo ang ambus sa kanya noong 1972 na ginamit na dahilan sa pagpataw ng batas militar. Inamin din niya na daan-daang libong boto sa Lambak Cagayan ang ginamit para dayain sa eleksyong snap si Gng. Aquino.

Ayon sa kanya, pinili nilang gawin sa Kampo Aguinaldo at Kampo Crame ang kanilang huling tindig laban sa pamahalaang Marcos. Handa nilang tanggapin ang anumang mangyayari. Batid niyang maaaring mangahulugan ng kamatayan ang kanilang ginawa. Hiniling niya sa mamamayan ang suporta nito.

Ano ang nangyari at umurong sa dalawang kampo sina Kalihim Enrile? Natuklasan ni Presidente Marcos ang planong kudeta ng RAM na nakatakda sa Pebrero 23, Linggo. Ipinagtapat ito ng mga nahuling lider ng RAM. Bagaman di batid ng pamahalaan ang lawak ng plano, gumawa ng mga panimulang hakbang sina Presidente Marcos.  Pebrero 20 pa lang ay dinagdagan na ang  depensa ng Malakanyang. Inaresto rin ang mga sundalong guwardiya  ng Ministro ng Kalakalan Roberto Ongpin na nakatalaga sa Ministri ng Tanggulang Bansa. Dahil sa mga naobserbahang kilos ng Malakanyang, nagbago ng plano ang RAM.

Dahil sa pagkatuklas ng planong kudeta, nagpasya si Kalihim Enrile na magkuta sa Kampo Aguinaldo. Sa harap ng bantang pagsalakay ng puwersa ni Presidente Marcos, nanawagan ng tulong sa mamamayan sina Kalihim Enrile. Nanawagan din si Cardinal Sin sa mamamayan na magtungo sa dalawang kampo at ipagtanggol ang mga nasa loob.Kagyat na tumugon ang August Twenty-One Movement (ATOM) ni Butz Aquino. Nagbantay sila sa pinto ng dalawang kampo.

Kagyat din ang naging pagtugon ng mga tao. Sa loob ng apat na araw, pinuno nila ang harap ng mga kampo at ang mahabang bahagi ng EDSA. Nang dumating ang mga marino at mga APC na  sasalakay sa kampo, hinarang nila ang mga ito. Katawan nila ang ginamit nilang barikada para mamagitan sa  dalawang armadong puwersa. Mula Pebrero 23-25, tinatayang may 2 milyong mamamayan ang nagbantay sa EDSA.

Dito lubos na namukadkad ang tinaguriang People Power. Iniharang ng milyong  mamamayan ang kanilang katawan sa pagpigil sa mga sundalo at APC na lulusob sa dalawang kampo. Naghanda sila at namigay ng pagkain sa dalawang magkaharap na puwersa, laluna sa mga nagkukuta sa loob ng dalawang kampo militar. Naghandog sila ng mga bulaklak sa mga sundalo, laluna sa mga sundalong palusob sa dalawang kampo. Nagdasal sila sa gitna ng EDSA. Kung dumanak ang dugo sa EDSA, malamang dugo ng mga karaniwang mamamayan ang pumatak at umagos sa EDSA. Kung sakaling nangyari ito, tiyak na mahihirapang panghawakan ninuman ang mga susunod na pangyayari.

Habang nagtatagal, kumikiling ang balanse ng puwersa sa mga nasa EDSA. Unti-unti,  naglipatan sa panig ng mga nag-alsa ang mga yunit ng pulis at militar. Lalong malaking pagbabago sa balanse ng puwersa ang naganap nang dumating sa Kampo Aguinaldo ang mga helikopter ng Air Force para sumama sa pag-aalsa. Ang lakas na dati’y nasa panig ng rehimeng Marcos ay naagnas unti-unti nang di ito makagawa ng mapagpasyang aksyon laban sa mga mamamayang nagtipon sa EDSA.

Sa Club Filipino sa San Juan, sumumpa sina Aquino at Laurel bilang mga bagong halal na presidente at bise-presidente ng Pilipinas noong Pebrero 25. Nagbuo sila ng  gobyerno habang patuloy na nahihiwalay sa daigdig ang pamahalaang Marcos. Kahit ipinahayag ng Batasan na nanalo si Presidente Marcos sa eleksyon, walang gobyerno ng ibang bansa ang kumilala rito liban sa isa. Nahiwalay si Marcos hindi lamang sa loob kundi pati na sa labas ng Pilipinas. Ang gobyernong Reagan lamang ang nagtatangkang iligtas  pa ang kanyang pamahalaan.

Bunga ng di pagkilos agad para supilin ang mga magkukudeta habang kaunti ang tao sa EDSA, nawala sa rehimeng Marcos ang inisyatiba sa EDSA. Sa lalong pagdami ng tao sa EDSA at sa paligid ng Malakanyang, muling humiling ng suporta ang pamahalaang Marcos sa Estados Unidos. Sa simula, sinikap ng pamahalaang Reagan na makabuo ng huling kompromiso sa pagitan nina Presidente Marcos, Kalihim Enrile at Gng. Aquino. Ngunit nabigo ang mga huling pagtatangka.

Sa loob mismo ng gobyernong Reagan, unti-unti ring nakapangibabaw ang mga nagpapanukalang alisan ng suporta si Presidente Marcos para maisalba ang kalagayan pabor sa patakarang panlabas ng Estados Unidos. Sa harap ng Pag-aalsang EDSA at sa lumitaw na mga moderatong lider nito, nagpasya ang pamahalang Reagan na talikuran na ang rehimeng Marcos. Sa interbyu sa telepono na isinahimpapawid sa radyo, malinaw ang payo ni Laxalt kay Presidente  Marcos – “cut and cut cleanly”. Walang nasabi si Marcos kundi: “I’m so very, very disappointed.” Ganito nagwakas ang rehimeng batas militar. Sa Estados Unidos pa rin nanggaling ang huling salita!

Nang gabi ng Pebrero 25,  tumakas ng Malakanyang sina Presidente Marcos. Ngunit hindi pa rin siya lubusang pinabayaan ng gobyernong Estados Unidos. Dinala siya at ang kanyang pamilya ng helikopter sa ligtas na lugar ng Clark Air Base bago itinuloy sa Hawaii. Dito siya pinatira ng pamahalaang Reagan  hanggang sa mamatay. Bago tumakas, sumumpa  sa pagkapangulo sa Malakanyang si Presidente Marcos noong Pebrero 25.

Samantala, pagkarinig sa pagtakas ni Marcos, lumuha at nagtatalon sa kasiyahan ang maraming nagbantay sa EDSA. Tagumpay ang pag-aalsa laban  sa rehimen!

Ilang Sanggunian

1. Ambrosio, Dante L. “Militanteng Kilusang Manggagawa sa Kamaynilaan: 1972-1982 Paghupa, Pag-ahon, Pag-agos,” di-nakalathalang MA Tisis sa Kasaysayan, UP, 1992.

2. Arillo, Cecilio T. Breakaway. Mandaluyong: CTA and Associates, 1986

3. Bello,  Walden,  David Kinley at  Elaine Elinson. Development Debacle: The World Bank in the Philippines. San Francisco, California: Institute for Food and Develoment Policy, 1982.

4.   Civil Liberties Union of the Philippines. Three Years of Martial Law. Makati: CLUP, 1975.

5.   Javate-de   Dios,   Aurora,  Petronilo  Bn.   Daroy,  at  Lorna  Kalaw-Tirol. Dictatorship  and  Revolution Roots of People Power. Metro Manila: Conspectus, 1988.

6. Schirmer,  Daniel  B.  at  Stephen  R.  Shalom,  pat. The  Philippines  Reader  A  History  of  Colonialism, Neocolonialism, Dictatorship and Resistance. Quezon City: KEN, Inc. 1987.

7.   Seagrave, Sterling. The Marcos Dynasty. New York: Harper and Row, Publishers, 1988.

8.   Timberman, David G. A Changeless Land. Makati: The Bookmark, 1991.

9. Youngblood, Robert L. Marcos Against the Church. Quezon City: New Day Publishers, 1993.

(Mababasa ang ilang dokumento sa http://dlambrosio.multiply.com at sa aking facebook account.)

« Previous Page — Next Page »