Bankaw ha Samar Archaeological and Cultural Museum: Istorya Binisaya
Ni Gloria Esguerra Melencio
(Ginhubad tikang ha Iningles ni J. Colima Bajado)
Dida han libro ni Ignacio Francisco Alcina, usa nga padi-Franciscano, nga may ulohan nga Historia de las islas e indios de Bisayas (Kaagi han mga Tuminungnong ha mga Isla han Bisayas) nga sinurat niyan han tuig 1662, iya iginpahamtang nga an nasod Pilipinas in “samad an hiyograpiya, topograpiya, ngan klima”. Kausa niya ha pagtuo hi Francisco Colin, usa nga padi-Heswita, nga an mga tawo tikang ha Samar nga gintatawag hadto nga mga Pintados in nagtikang ha Makassar ha Sulawesi dara han kapareho nga pagsabot han mga pulong nga ‘saar’ ngan ‘samad’.
Dida han mga katuigan han ika-16 ngada han ika-17 nga siglo, bantugan nga mag-isog ngan banggiitan an mga Bisaya ha pakig asdang kontra han mga pirata nga namimihag ha Samar ngan Leyte, diin an mga bihag in iginbabaligya komo mga uripon didto ha Mindanao ug ha mga hagrani nga mga isla.
An bankaw, usa nga hinganiban han mga Bisaya, nga makikit-an ha Fr. Cantius Kobak- Samar Archeological and Cultural Museum ha siyudad han Calbayog, in usa nga ngula nga pagmatuod han mga paniguro han mga Samarnon para han ira kinabuhi- bis’ pa masamaran an tag-iya hini. An nasabi nga museum nga igintindog han tuig 1969 ngan kataliwan igin ngaran ha pagtahod kan Fr. Cantius Kobak, padi Franciscano tikang ha Poland, in nagdudumara hin mga butang han kasanhi nga maulit-ukit nga gintirok han nasabi nga padi-historyador tikang hin mgadirudila-in nga lugar sugad hin mga lungib, lubnganan, simbahan, tikang ha mga pribado nga katunaan, ug bisan pa tikang ha usa nga paragtubaan.
An nasabi nga bankaw nga may karaptan nga kahoy nga aada an kahalaba hin upat nga metros, ngan an tais in hinimo tikang hin puthaw in nagpapamatuod hank an Bankaw pagbaribad han mga conquistadores nga Espanyol. Subay han libro nira Blair ngan Robertson (The Philippine Islands), hi Bankaw in nakalikay tikang han mga kamot han mga Espanyol ngan nagtukod hiya han iya kalugaringon nga simbahan ha Carigara, Leyte. An iya pinakamadig-on nga kuta ha bukid in binombahan hin canyon, gin sunog an iya simbahan ngan pinanmatay an mga nasunod ha iya tuluohan, ngan manta, hiya in pinatay gamit in bankaw. Human, an pinugutan hiya ngan an iya pugot nga ulo in igin parada basi tarhugon an mga Bisaya hin pagdumara hin ‘insureccion’ ngan ‘rebelion’.
Kundi, diri nag uusa-an hi Bankaw.Ada hi Sumuroy han Samar ngan hi Dagohoy ha Bohol. Ngani, dida han temprano nga katuigan han ika-16 nga siglo, hi Waray Tupong in naglibot han Kabisayaan basi itabog an mga pirata nga Muslim upod na an mga manarakop nga Espanyol.
Piho manggud nga natingala hi Fr. Kobak han pagtagad han mga Samareños ngada han ira mga kaurupdan nga nagkamatay na diin nakit-an niya in mga bungo ngan tul-an dida hin dagko nga tibod. Lugaring an iba nga mga lubnganan in pinan ngaliskay na.
An espirito han Kasadangan ngan an ‘tabo’ nga tinatawag han mga social scientists nga barter trade in pagmatuod nga an mga Bisaya in mga tawo nga maabilidad ngan magduruto. An gilingan in gamit han mga Bisaya paghimo hin puto, suman, ngan iba pa nga mga karan-on.
An mga dragonjar ngan Chinese porcelain nga nabalik ngada pa han mga tuig han ika-5 ka siglo BC in nagpapadig-on han buhi nga taboan nga sistema han mga Bisaya ngan mga Insik. Ha kadugangan, an mga apelyido nga inensik ha Samar in bangin tikang han mga Insik nga negosyante han abaka dida han Espanyol ngan Amerikano nga pamunoan.
An mga gintataoy na nga ma agung, mga instrumento hin pagtukar ngan mga paintings dida ha sulod han museum in naglalaygay han Samarnon nga kaagi ngan talento. An Christ the King College Youth Symphony Orchestra in naghahatag laylay yana ha magdirudilain nga mga lugar ha aton nasod. An nasabi nga museum in nagpasundayag gihap hin mga obra hin mga pintor ha Samar.
Hi Carl S. Bordeos han Christ the King College, diin an museum makikit-an, in naghatag hin kopya ha http://philippinehistory.ph han iba pa nga mga butang nga makikit-an ha museum labot la han bankaw. An Professional American Archaeologists in naglista na ngan nag asoy ngan ginbutangan hin petsa ini nga mga bahandi han aton kasanhi.
Samtang, gawas han museum, usa han mga dalan han Calbayog in gin-ngangaranan nga Nijaga. Ini nga dalan in igin ngaran ha pagtahod kan Benedicto Nijaga nga kilala gihap ha ngaran nga Biktoy, usa nga sakristan ha Calbayog nga nagin 2nd Lt. han Spanish Army nga ha kataliwan nagsuporta ha Katipunan. Tungod hini, hiya in ginpatay ngan kinilala komo usa han Trece Martires ha Bagumbayan.
An Samar in may mga anak nga bangin waray pa makakita kon matiunan-o in usa nga bankaw, o manta di nakilala kan Bankaw. Lugaring, an Binisaya nga pagbaribad ngan paningkamot in nahapatik na han kabug-usan nga istorya han aton nasod.
Salamat po, Pilipina ako
Ni Gloria Esguerra Melencio
Ipinaghele ako sa duyan ng dalawang babaing walang pangalan– isang Bisaya, ang aking ina; at isang Ilokana, ang aking lola. Dala ni Nanay ang kulturang masayahin at mapagmahal ng mga Bisaya; dala ni Mamang ang kulturang masipag at matapang ng mga Ilokano. Nakatutuwa. Dala ko sa puso at pagkatao ko ang kanilang magkaiba ngunit magkaugnay na mga kultura.
Pinatutulog ako ni Nanay sa kanyang awiting “may tanaman nga marampag” (may halamang malago) o sa kuwento ng Bundok Mandiwing na sa panaginip ko lang matatagpuan (may tunay palang Bundok Amandiwing, pinakamataas na bundok sa Leyte na matatagpuan sa bayan ng Dagami). Pinaliliguan ako ni Mamang at nilalagyan ng sabila ang aking buhok. Nakikipaglaro siya sa akin ng sungka. Siya rin ang nagturo sa aking magbasa at magsulat.
Sila ang mga babaing mula sa hilaga at timog na humubog sa aking pagkaPilipina sa kasalukuyang panahon.
Katolika-sarado (nakakandado pa) si Nanay. Isa siyang mamaratbat (pinuno sa pagdarasal) sa sinilangan niyang bayan sa Palo. Karaniwang sinusundo siya upang mamuno sa pagdarasal sa namatay na kamag-anak o kababayang nakatira sa malalayong liblib na pook. Namumuno siya sa pangangadi (pagdarasal) sa wikang Waray. Kabisado niya ang mahabang litanya ng dasal na maindayog-pasiday (patula) niyang binibigkas na sinasagot naman ng mga taong (parasabat) dumadalo at nakikiramay sa namatayan.
May iba’t ibang uri ng dasal na pinamumunuan si Nanay. Tinatawag ito ng mga mamaratbat na Santo Rosario (Holy Rosary), panghinutas (pahimakas), dasal sa patay (tresayo), at ika-cuarenta nga dias (ika-40 araw ng kamatayan).
Ayon sa Diccionario Bisaya-Espanol Para Las Provincias de Samar y Leyte ni Padre Antonio Sanchez noong 1895, nangangahulugang “de patay” ang salitang “mamaratyon,” bagay na nag-uugnay sa pamamaratbat sa pagpapahimakas sa patay. Binigyang-kahulugan din sa diksyunaryo ang “pamaratbat” bilang “ paulit-ulit na pagsagot sa dasal” (akin ang salin).
Matatandang babae ang karamihan sa mga mamaratbat o pamaratbat na nagsasalin nito sa bawat henerasyon ng kanyang panahon. May mga lalaki ring mamaratbat ngunit mabibilang lamang ito sa daliri. Wala pa akong nakikitang lalaking mamaratbat sa aking pakikipanayam sa Samar at Leyte sa loob ng isang taon.
Tinanong ko si Nanay minsan kung bakit siya namumuno sa dasal. Ganito ang tugon niya sa akin: “Para kunta mabuligan ko pagtabok an kalag han tawon.” ( Upang matulungan kong tumawid ang kawawang kaluluwa [mula marahil sa mundo ng mga buhay patungo sa mundo ng mga patay] – akin ang dagdag.)
Naging aktibidad ng buong komunidad ang ritwal ng pagdarasal kung saan nagkikita-kita ang magkakamag-anak, magkakaibigan at magkakapitbahay upang damayan at pagaangin ang pagdadalamhati ng mga nabubuhay. Kaya marahil may salitang dalamhati sa Tagalog: dalawang hati sa anumang mabigat na pakiramdam na dalahin ng nagluluksa ang isang hati; at aakuing dalahin naman ng nakikiramay ang isa pang hati.
Naghahanda ng pagkain ang nagpapadasal sa mga mamaratbat at sabay-sabay na nagkakainan pagkatapos ang mga dumalo sa padasal. Gumagaan ang pakiramdam ng namatayan. Ipinagbabawal ng mga Waray ang pag-awit at pagsayaw habang nasa burol ng patay. Ginagawa lamang ang pag-awit at pagsayaw sa mga piyesta, kaarawan at anumang piging na walang patay.
Mananalaysay ng kasaysayan si Nanay. Kilala niya ang mga ninuno ng mga namatayan. May listahan siya ng mga pangalan ng mga namatay na kamag-anak na iniisa-isa niyang tinatawag sa litanya ng pamatbat. Nakagugulat malamang nababanggit ang pangalan ng matandang Bancao, pinuno ng pag-aalsa ng mga Bisaya laban sa mga conquistadores noong ika-17 dantaon sa dasal ni Nanay at iba pang mamaratbat na narinig kong nagdasal sa iba’t ibang bayan ng Samar at Leyte.
May malakas namang impluwensya ang Simbahang Aglipayan sa pagiging Katoliko ni Mamang. Mga Carbonel-Novicio-Lagasca ang angkang pinagmulan ni Mamang sa La Union at Pangasinan. May mga malalapit kaming kamag-anak na paring Aglipayan, lalaki at babae, na may mataas na kamalayang pampulitika. Bagaman at matagal nang nangyari ang Pag-aalsang Novicio (1884) sa Pangasinan kung saan nilabanan ang mga opisyal sa pamahalaan dahil sa mataas na buwis at iba pa, marahil dito nagmumula ang pagiging mapanlaban ni Mamang sa mga umiral na sistema sa kanyang lipunang ginalawan.
Istrikta at mahigpit si Mamang sa kanyang mga panuntunan sa buhay bagay na kinamumuhian ko, ngunit siyang napapakinabangan ko sa pagharap sa mga pansarili kong suliranin. Palagay ko, nababalanse ng pagiging mapagmahal at malambot na katangian ni Nanay ang pagiging mapanlaban at matigas na katangian ni Mamang sa aking kalooban at pagkatao. Ang pinagsamang mga katangian nilang dalawa marahil ang dahilan kung bakit nakukuha kong pumanatag at kumilos nang mabilis sa panahon ng krisis.
Iginapang ni Mamang ang aking pag-aaral sa panahong nagkasakit at sumuko na sa hirap ang aking ama. Ugali ng mga Ilokanong unahin munang papag-aralin ang mga anak na lalaki, sumunod na lamang ang mga babae kung may matitira pang pampaaral. O kaya naman, ipataan sa ama at mga anak na lalaki ang mga hita at dibdib ng manok, gayundin ang bahaging malaman sa isda. Samantalang pakpak at paa ng manok o ulo at buntot na bahagi ng isda ang sa ina at mga anak na babae. Kadalasang gulay at sabaw na lamang ang masayang pinaghahati-hatian ng mga babae. (Isa ito marahil sa mga dahilan kung bakit higit na mahaba ang buhay ng babae kaysa sa lalaki sa Pilipinas).
Ngunit sinuong lahat ito ni Mamang at binali ang di-nakasulat na makalalaking tradisyong Ilokano. Pinag-aral niya ako sa Maynila sa paniniwalang may kinabukasan ako sa lungsod kaysa sa probinsya. Hinihintay niya ako sa aming balkonahe pag-uwi ko sa gabi habang nakabantay sa itinira niyang dinengdeng, inihaw na isda at mainit na kanin sa mesa. Matama siyang nagbabantay dahil baka maunahan ako ng mga kapatid kong lalaki o ng lalaking pusa sa aking dapat na hapunan.
Wala sina Mamang at Nanay sa nakasulat na kasaysayan tulad ng nakararaming babaing Pilipina. Mabuti-buti na nga lang na nababanggit ang mga babaeng nasa mataas at gitnang saray ng lipunang Ilokano tulad nina Gabriela Silang at Leona Florentino. Iyon nga lamang, laging nakadikit sa pangalan nila ang higit na sikat nilang asawa o anak. Ganito ang paglalarawan palagi sa kanila: Gabriela Silang, biyuda ni Diego Silang; Leona Florentino, makata at ina ni Isabelo delos Reyes.
Kasama sina Mamang at Nanay sa kulang sa kalahati ng populasyon ng Pilipinas. Sila ang nagpapainog sa lipunang Pilipino sa pamamagitan ng pangangalaga sa mga anak, paglilinis ng bahay, paglalaba ng damit ng pamilya, pagluluto at marami pang gawaing-bahay. Sina Mamang at Nanay ang nagpapagaan at nagbibigay ng kahulugan sa buhay ng bayan.
Ibinabahagi ko ang salaysay na ito sa iba pang Pilipinang may katulad ko ring kasaysayan.
(Pahabol: Lagi kong inilalagay ang apelyido ng aking asawa sa dulo ng aking pangalan. Hinahayaan niya akong magsulat ng mga katulad nitong pangkasaysayang lathalain kahit na nakatambak ang hugasan sa lababo o hindi malinisan ang aming tahanan. Tumutulong rin naman siya sa mga gawaing-bahay. Pinanatili ko rin ang ibinigay na apelyido ng aking ama sa gitna ng aking pangalan dahil permanente niyang ibinigay ito sa akin sa bisa ng batas. Sina Mamang at Nanay ang nagbigay ng aking unang pangalan; si Mamang ang nagmungkahi, pumayag naman si Nanay. Ito ang nagpapaalala sa akin ng kaugaliang pagpapangalan ng mga ina sa kanilang mga anak noong hindi pa dumarayo ang mga mananakop sa Pilipinas.)
The ‘Warays’ are the haves
By Gloria Esguerra Melencio
Waray is a Samar-Leyte word which means none or nothing. How the word became a collective name of people living in Samar and Leyte, two islands that lie closely to each other in the Visayan region in middle curve of the Philippines, is not yet known in history.
Some Filipinos condescendingly refer to this group of people as “waray upay” (poor) or “waray kuwarta” (no money). Stereotypic images of Waraynons vary as “waray upay nga mga tawo” (good for nothing people) to mean they are drunkards, thieves or gamblers for men; and prostitutes, dancers or housemaids for women.
Recorded was Jesuit priest Pedro Chirino’s account describing those people in Samar and Leyte as “good-for-nothing” people because all they responded to the friars when they asked them about everything – the name of the place where they berthed, for directions , or for the names of people who were not yet and who refused to be baptized as Christians were: “Waray” (I do not know) or “waray gad” (nothing if you please) or “waray man” (truly nothing) or “waray kunta” (absolutely nothing).
Early Samar-Leyte people must had invented many versions of that waray word to cover up what had really been happening from middle of 16th century up to the whole of 17th century.
The word connotes negativity, but for the Waraynons it means vigilance, bravery, intelligence, wit and survival. Had the early Spanish conquistadores only known that the word covers up the “turugpo” (meetings) or “tigaman” (congregation) in the “pantaw” (temporary makeshift altar) every “ginmata” (full moon) or a reaction to the Spaniards’ burning of the babaylans (mostly priestesses) at stake and beheadings of Bancao (Carigara, Leyte) and Sumuroy (Palapag, Samar) – they could had directly named these “docile” yet “warlike” people as cimarrones, remontados, paganos, erejes, insurrectos or suversibos.
Yet, they call them as such in their 18th and 19th century Spanish documents. But while the Waray word had stuck just the same, the bravado of the Waraynons has continued even during the American period up to this day.
The 20th century Balangiga Encounter (Americans refused to call it such and prefer to call it the Balangiga Affair) in Samar where Waraynons successfully penetrated and defeated the American encampment had been a result of a well-planned attack.
What’s in a name? Spaniards refused to give the Samar-Leyte people a name that would show their resentments and their wit in the battle of the minds. Americans deny that the Waray people are capable of retaliation: At times when Waraynons cannot face cannon balls, guns and swords, they used a different strategy. Lack in arms did not mean losing the war.
Next time we are tempted to think of the Warays as all members of the Waray-waray Gang who does kidnap-for-ransoms, or the “waray upay” people who drink gin till they drop dead in Tondo or Navotas side streets, or the GROs along Ermita and Quezon Avenue or the housemaids in the neighborhood, always remember the ancestors and babaylans in 1521, Bancao in 1621, Sumuroy in 1650, the heroes of the Balangiga attack in 1901 and many more who did not make it in written history because they were not rich and famous.
Waray has become a beautiful word.