Limot na Bayani: Tunggalian sa Alaala ng Bayan

Sino ang dapat tanghaling pambansang bayani, si Jose Rizal o si Andres Bonifacio? Sino ang huling heneral na sumuko sa mga Amerikano, si Hen. Miguel Malvar  o si Hen. Simeon Ola?

May naaalala ba kayong mga bayani o martir ng pakikibaka laban sa mga mananakop na Amerikano? O laban sa Hapon? O laban sa diktadurang Marcos bukod kay Sen. Benigno Aquino, Jr.?

Ang una ay dalawa sa mga tanong ng mga estudyante at guro na karaniwang lumilitaw sa maraming simposyum, seminar at panayam na aming nadaluhan sa nakalipas na maraming taon. Ang ikalawa ay mga tanong naman namin sa kanila yamang halos mga bayani at martir laban sa mananakop na Espanyol ang kanilang madalas na nababanggit.

Ukol sa una, pinayuhan namin ang mga nagtanong na huwag nang pagsabungin ang mga bayani. Malinaw naman ang papel nina Rizal at Bonifacio sa pagbubuo ng bansa at tinatanggap naman silang bayani ng balana.

Sa kaso nina Malvar at Ola, ipinayo naming higit na bigyang pansin ang mga ambag nila sa pakikibaka sa mga Espanyol at sa mga Amerikano noong Digmaang Pilipino-Amerikano. Nandirito sa mga pakikibakang ito ang mga dapat na bigyang-dangal ukol sa dalawa at wala sa kanilang pagsuko.

Marahil, maski sina Malvar at Ola mismo ay di aangkining karangalan na ituring na huling heneral na sumuko lalo’t nagpatuloy sa maraming lugar sa arkipelago ang armadong paglaban sa pananakop ng mga Amerikano makaraan silang sumuko. Sa maigsing panahon pagkasuko ni Malvar, pinamunuan pa ang paglaban ni Hen. Luciano San Miguel hanggang sa siya ay mapatay (hindi siya sumuko!) sa Marikina.

Sabi namin, sa halip na pagsabungin ang mga bayani, sa halip na bigyang-dangal ang pagsuko, bakit hindi hanguin sa limot ang maraming bayani at martir ng pakikibaka para sa kalayaan, kaginhawahan, kaunlaran, kapatiran, at pagkakapantay-pantay?

Nasaan na ang mga bayani at martir ng pakikibaka laban sa Estados Unidos, sa Hapon at maging sa diktadurang Marcos?

Mabuti-buti’t nagkapelikula si Macario Sakay, nakilala tuloy siya at kinilala na ring bayani noong 1998. Kung hindi siya nabaon sa limot, baka bandido pa rin siya sa kasaysayan gaya nang itinatak sa kanya ng mga Amerikano at sa kanyang mga kasamahang orihinal na katipunero tulad nina Faustino Guillermo, Apolonio Samson, at marami pang iba. Ilan sila sa mga nagpatuloy sa paglaban sa mga Amerikano kahit sumuko na ang mga kasamahan at heneral ni Emilio Aguinaldo.

Mabuti-buti’t nagkaroon ng isang libong piso, kung hindi wala na rin marahil si Jose Abad Santos sa alaala. Pati nga ang matandang bahay nila sa Pampanga ay tila winasak, kinahoy at ibinentang antigo sa halip na gawing pambansang dambana. Siya ang pinuno ng pamahalaang Komonwelt na minabuti pang harapin ang kamatayan kaysa pumayag na magtayo ng gobyernong papet ng mananakop na Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

Mabuti-buti’t may Bantayog ng mga Bayani sa kanto ng EDSA at Quezon Avenue. Kahit paano, naiukit doon ang pangalan ng mga Jose W. Diokno, Edgar Jopson, Macliing Dulag at Bobby de la Paz bilang mga bayani o martir ng pakikibakang antidiktadura. Kung hindi, sino ang makakaalala sa kanila lalo’t isinama sila ng gobyernong batas militar sa mga tinatakan nitong subersibo’t terorista?

Ilan pang mga bayani at martir ng pakikibaka ang tinatakan ng mga maykapangyarihan ng iba’t ibang katawagan para ituring silang masasamang tao ng lipunan: erehe, pilibustero, malhechor, salvaje, tulisan, bandido, panatiko, huramentado, pirata, komunista, subersibo, terorista. Kung hindi nalibing sa limot, maaaring maalala pa sila sa ganitong katawagan – sakali mang maalala pa sila!

Gaya ng ibang bagay sa lipunan, ang memorya o alaala ay isang larangan ng labanan ng mga nagtutunggaling puwersa sa lipunan. Totoong hanggang ngayon, patuloy ang tunggalian – at bahagi ng  pinaglalabanan kung paano aalalahanin ng bayan ang kanyang nakaraan at ang kanyang mga bayani at martir.

(Nirebisang artikulo na nalathala sa Philippine Collegian Centennial Supplement, June 15, 1998.)